Kara Fatma Kimdir? Kurtuluş Savaşı’nın Kadın Komutanı

Kara Fatma, 1944’te bir yardım dilekçesinde altı yetim torunuyla geçinmeye çalıştığını yazdı. Aynı kadın, yıllar önce Sivas’ta Mustafa Kemal Paşa’nın karşısına çıkıp silahlı mücadelede görev istemişti. İzmit’ten Bursa’ya uzanan cephelerde milis müfrezesine komuta etmiş, üsteğmenliğe kadar yükselmişti.

Bu yazıda Kara Fatma’nın kim olduğunu, nerede savaştığını ve hayatının en tartışmalı noktalarını öğrenecek, bugün izini sürebileceğiniz yerleri göreceksiniz. Kaynaklar doğum yeri, baba adı ve müfreze mevcudu gibi konularda birbirinden ayrılır. Bu farkları saklamadan, hangi kaynağın ne dediğini belirterek aktaracağız.

Kara Fatma kimdir?

Kara Fatma, Kurtuluş Savaşı’nda milis komutanlığı yapan bir kadın askerdir. Fatma Seher Erden adıyla da tanınır (1). Kaynaklarda doğum yılı 1888 olarak verilir. Askerlik hizmetini üsteğmen rütbesiyle tamamladı ve İstiklal Madalyası ile ödüllendirildi (1).

İlk görevine onbaşı rütbesiyle, milis müfreze komutanı olarak Batı Cephesi’nde başladı (2). Yani yolu rütbesiz bir gönüllülükle değil, resmî bir görevlendirmeyle ilerledi. Türk Kızılayı da onu Milli Mücadele’nin sembollerinden biri olarak anar (3).

Kara Fatma nereli?

Kara Fatma’nın doğum yeri çoğu anlatımda Erzurum olarak geçer. Türkçe Vikipedi ise bu yer bilgisinin kayıtlarla doğrulanmadığını belirtir (2). Yani “Erzurumlu” demek yaygın bir kabuldür, kesinleşmiş bir kayıt değildir.

Baba adında da iki ayrı anlatım vardır. Bir iddiaya göre babası Yusuf Ağa’dır. Kocaeli Ansiklopedisi ise kendisine ait olduğu belirtilen 1941 tarihli bir yazıyı aktarır. Bu yazıda Fatma, kendisini Erzurum Egemansur köyünden Mısırlıoğullarından Yahya’nın kızı olarak tanıtır (4).

Evlilik konusu da net değildir. Bazı anlatımlar Derviş Erden veya Ezdeşin Bey ile evlendiğini söyler. Kocaeli Ansiklopedisi’ne göre ailesinden alınan bilgiler, Fatma’nın hiç evlenmediğine işaret eder (4).

Kara Fatma lakabı nereden geldi?

Anadolu Ajansı’nın aktardığına göre lakabı Mustafa Kemal verdi. Gerekçe, Fatma’nın cesaretini takdir etmesiydi (5). Aynı haberde araştırmacı İlknur Bektaş, nüfus kayıtlarındaki adının Mahi olduğunu söyler (5).

Bir bakıma bugün telefon rehberinizde kayıtlı adla, çevrenizin sizi çağırdığı ad arasındaki fark gibidir. Kara Fatma, resmî kaydında Mahi olan bir kadının tarihe geçen adıdır.

Kara Fatma nerede savaştı?

İngilizce Vikipedi, görev yaptığı savaş alanları arasında İzmit–Bursa ve İzmir cephelerini sayar (1). Türkçe Vikipedi ise I. ve II. İnönü, Sakarya ve Dumlupınar muharebelerine katıldığını aktarır (2).

İzmit bölgesi onun için özel bir yerdir. Fatma, İzmit’in işgalden kurtarıldığı 28 Haziran 1921’e kadar bu bölgede kaldı (2). Büyük Taarruz zaferinden sonra müfrezesiyle Bursa’ya geçti ve kentin Yunan işgalinden kurtuluşunda görev aldı (2).

İngilizce Vikipedi’nin aktardığı Tanin mülakatına göre Fatma ikinci esareti sırasında General Nikolaos Trikupis’in karargâhına götürüldü. Daha sonra oradan kaçtı (1).

Kara Fatma’ya görev nasıl verildi?

1919’da Sivas’ta Mustafa Kemal Paşa ile görüşen Fatma, silahlı mücadelede görev istedi (1). Bu yetkiyi aldıktan sonra İstanbul’da Topkapılı Pire Mehmet ve Laz Tahsin ile 15 kişilik bir çete kurdu (6).

Siz bugün İstanbul’dan Sivas’a uçakla gidebilirsiniz. Fatma’nın yolculuğu çok farklıydı. Necip Günaydın’ın hatıralarına dayanan TRT Haber anlatımına göre İstanbul’dan Gülcemal vapuruyla Samsun’a, oradan yaylı arabayla Sivas’a gitti (7).

Müfrezesi kaç kişiydi?

Bu soruda kaynaklar ayrılır. İngilizce Vikipedi’deki iddiaya göre Fatma’nın emrinde 700 erkek ve 43 kadın vardı (1). Türk Kızılayı ise komuta ettiği birliği 300 kişi olarak tanımlar (8).

İki rakam arasında 400’den fazla kişilik fark var. Dolayısıyla müfrezenin büyüklüğünü kesin bir sayı gibi aktarmak doğru olmaz. Bir kaynağın dediğini, “şu kaynağa göre” diyerek vermek en güvenli yoldur.

Kısa kronoloji

1. 1888 Kaynaklarda verilen doğum yılı; doğum yeri Erzurum olarak aktarılır
2. 1919 Sivas’ta Mustafa Kemal Paşa ile görüşüp görev istedi
3. 28 Haziran 1921 Faaliyet gösterdiği İzmit işgalden kurtarıldı
4. 1922 Büyük Taarruz sonrası Bursa’nın kurtuluşunda görev aldı
5. 1933 Mekki Sait Esen’in röportajı Yedigün’de yayımlandı
6. 26 Haziran 1944 Yardım dilekçesi verdi
7. 1944 Anılarını yayımladı
8. 1954 Vatani hizmet tertibinden aylık 170 lira bağlandı
9. 21 Haziran 1955 Darülaceze Hastanesine yatırıldı
10. 2 Temmuz 1955 İstanbul’da öldü, Kulaksız Mezarlığı’na defnedildi
11. 2014 Kızılay, mezarlıkta adına anıt mezar yaptırdı

Savaştan sonra Kara Fatma’nın hayatı nasıl geçti?

Savaşın ardından Fatma’nın yaşamı rahat geçmedi. Mekki Sait Esen’in 1933’te Yedigün’de yayımlanan röportajı, onun geçim sıkıntısını kamuoyuna taşıdı (2). Üstelik Fatma, kendisine bağlanan üsteğmenlik maaşını Kızılay’a bağışlamıştı. Türk Kızılayı bu bağışı doğrular (9).

26 Haziran 1944 tarihli yardım dilekçesinde altı yetim torunuyla geçim sıkıntısı çektiğini bildirdi (6). Aynı yıl geçimini sağlamak amacıyla anılarını yayımladı (2).

Çözüm 1954’te geldi. Kars milletvekili Tezer Taşkıran ile Rize milletvekili İzzet Akçal’ın girişimleriyle Fatma’ya vatani hizmet tertibinden aylık 170 lira bağlandı (6). Bunu düşününce, maaşını bağışlayan bir gazinin yıllar sonra bir milletvekili girişimiyle aylık alabildiğini görürsünüz.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Bazı ayrıntılar ders kitaplarına girmez ama hikâyeyi insanlaştırır:

• Gerçek adı: Araştırmacı İlknur Bektaş’ın AA’ya aktardığına göre nüfus kayıtlarındaki adı Mahi’dir (5).
• Yolculuk: Necip Günaydın’ın hatıralarına göre İstanbul’dan Gülcemal vapuruyla Samsun’a, ardından yaylı arabayla Sivas’a gitti (7).
• Gazete röportajı: Mekki Sait Esen’in 1933 tarihli Yedigün röportajı, savaş sonrasındaki geçim sıkıntısını kamuoyuna duyurdu (2).
• Dilekçe: 26 Haziran 1944 tarihli dilekçesinde altı yetim torunundan söz etti (6).
• Son günler: Bektaş’ın Darülaceze kayıtlarından aktardığına göre 21 Haziran 1955’te hastaneye getirildi. Ölümünden önce burada 11 gün tedavi gördü (5).

Kara Fatma’nın heykeli ve kabri nerede?

Kara Fatma 2 Temmuz 1955’te İstanbul Darülaceze’de öldü. Kasımpaşa’daki Kulaksız Mezarlığı’na defnedildi (10). Türk Kızılayı 2014’te burada adına anıt mezar yaptırdı (11). Kasımpaşa’dan geçiyorsanız mezarlığı ziyaret edebilirsiniz.

Bursa’da ise Nilüfer ilçesinin Konak Mahallesi’nde Kara Fatma Heykeli bulunur. Heykelin yer aldığı alan Kara Fatma Meydanı olarak adlandırılır (2). Kocaeli’deki Atatürk, Redif ve Etnografya Müzesi’nin sergilemesinde de Fatma’nın Milli Mücadele faaliyetlerine ilişkin bilgiler yer alır (12).

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. İngilizce Vikipedi — Fatma Seher Erden en.wikipedia.org
2. Türkçe Vikipedi — Fatma Seher Erden tr.wikipedia.org
3. Türk Kızılay — Kızılay’dan Milli Mücadelenin Sembolü Kara Fatma İçin Anma kizilay.org.tr
4. Kocaeli Ansiklopedisi — Fatma Seher Hanım (Savaşır) kocaeliansiklopedisi.com
5. Anadolu Ajansı — Milli Mücadele’nin kadın kahramanı: Üsteğmen Kara Fatma aa.com.tr
6. Akın Aktaş — Sosyal Yardımlar Bağlamında Nene Hatun–Kara Fatma Analizi dergipark.org.tr
7. TRT Haber — Milli Mücadele’nin kadın kahramanlarından Kara Fatma trthaber.com
8. Türk Kızılay — Kızılay’dan Milli Mücadelenin Sembolü Kara Fatma İçin Anma kizilay.org.tr
9. Türk Kızılay — Kızılay’dan Milli Mücadelenin Sembolü Kara Fatma İçin Anma kizilay.org.tr
10. Türk Kızılay — Milli Mücadele Kahramanı Kara Fatma’ya Türk Kızılayı Sahip Çıktı kizilay.org.tr
11. Türk Kızılay — Üsteğmen Kara Fatma Kabri Başında Anıldı kizilay.org.tr
12. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kocaeli Müze Müdürlüğü kvmgm.ktb.gov.tr

Görsel: Kara Fatma.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain