Konya Əlaəddin məscidi: Səlcuq paytaxtının ulu məscidi

Konya Əlaəddin məscidi: tanışlığa haradan başlamalı?

Əlaəddin məscidi (Alâeddin Camii) Konyanın şəhər mərkəzindəki Əlaəddin təpəsində (Alâeddin Tepesi) yerləşir. Anadolu Səlcuqlarının ulu məscididir. Tikinti tarixi I Məsudun (Mesud I) dövründə başlayır və I Əlaəddin Keyqubadın (Alâeddin Keykubad I) hakimiyyəti zamanı tamamlanır. Həm məscid, həm də təpə Keyqubadın adını daşıyır. Bu ad daha uzun tikinti tarixinin sonrakı mərhələsini əks etdirir.

Məscidi günümüzə çatan detalları ilə tanımağa başlasanız, qarşınızda bir neçə dövr açılar. Roma və Bizans tikililərindən gətirilmiş qırxdan çox mərmər sütun burada təkrar işlədilib. Taxta minbər 1155-ci ilə aiddir. Həyətdə iki Səlcuq türbəsi var. Bu xüsusiyyətlər sizə binanın tarixini materialları, kitabələri və hökmdar sifarişləri vasitəsilə izləməyə imkan verir.

Əlaəddin məscidini kim tikdirib?

Tikintiyə Anadolu Səlcuq sultanı I Rüknəddin Məsudun hakimiyyəti dövründə, 1116–1156-cı illər arasında başlanıb. İlk tikinti mərhələsi II Qılınc Arslanın həyətdə türbə tikdirdiyi dövrdə də davam edib. Buna görə məscidi yalnız bir hökmdarın tikinti fəaliyyəti ilə əlaqələndirmək olmaz. Buradakı ilk işlər adını daşıdığı sultandan əvvəl görülüb.

Şimal fasadındakı kitabə 616-cı ildə, yəni 1219-cu ildə aparılmış başqa bir tikinti mərhələsini qeydə alır. Kitabədə I İzzəddin Keykavusun adı çəkilir. İşlərin Atabəy Ayasın (Atabeg Ayas) nəzarəti altında aparıldığı bildirilir. Bir kitabədə Atabəy Ayazın (Atabeg Ayaz) adı da mütəvəlli kimi göstərilir. Bu qeydlər məscidin tarixinə idarəçiləri də daxil edir. Əks halda, bu tarixi yalnız sultanların adları ilə danışmaq asandır.

Abidəvi girişin kitabəsində tikinti ustası kimi Dəməşqdən olan Məhəmməd ibn Həvlan əd-Dəməşqinin (Muhammed bin Havlan al-Dimashqi) adı göstərilir. Bu ad sizə binanı konkret bir sənətkarla əlaqələndirmək imkanı verir. Kitabələrdə müxtəlif vəzifələr qeydə alınıb: hökmdarın himayəsi, işlərə nəzarət və tikintinin icrası. Bunların hər biri məscidin tikinti tarixinin bir hissəsidir.

Əlaəddin məscidi 1220-ci ildə, yoxsa 1221-ci ildə tamamlanıb?

Nəşr olunmuş mənbələrdə tamamlanma tarixi fərqli göstərilir. Semavi Eyice əsas girişdəki tamamlanma kitabəsinin tarixini 617, yəni 1220 kimi oxuyur. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi isə 1221-ci ili göstərir. Hər iki mənbə tikintinin I Əlaəddin Keyqubadın hakimiyyəti dövründə tamamlandığını bildirir. Fərq həmin son mərhələnin hansı ilə aid edilməsindədir.

Tarixi ümumi şəkildə təqdim edərkən 1220–1221 yazılışı bu fərqi aydın ifadə edir. Bu, tamamlanma tarixini I Məsudun dövründə başlayan tikintidən də ayırır. 1219-cu il kitabəsi aradakı mərhələyə, I Keykavusun dövründəki işlərə aiddir. Bu tarixləri birlikdə oxuduqda məsciddə ardıcıl tikinti mərhələləri görünür. Onlar bir hökmdarın sifarişi ilə fasiləsiz aparılan vahid tikinti işini təsvir etmir.

Əlaəddin məscidinin içərisində nə görə bilərsiniz?

Binanın içərisində təkrar işlədilmiş qırxdan çox mərmər sütun var. Onlar Roma və Bizans dövrlərinə aiddir. Əvvəlki tikililərin daş elementlərinin yenidən istifadəsi Səlcuq məscidini həmin binalarla maddi şəkildə bağlayır. Sütunların əvvəlki tarixi də gördüyünüz məkanın bir hissəsidir. Onlar məscid üçün xüsusi sifariş edilmiş işlərlə yanaşı dayanır.

Şərq qanadında qiblə divarına paralel uzanan altı nef var. Bu uzununa məkanları təkrar işlədilmiş sütunların daşıdığı sivri tağlar ayırır. Bu quruluş sizə məscidin içini anlamaq üçün konkret yol göstərir: əvvəl paralel nefləri izləyin, sonra tağları saxlayan sütunlara baxın. Məkanın planı ilə təkrar işlədilmiş materiallar eyni memarlıq kompozisiyasına daxildir.

Məscidin ənənəvi dam örtüyündə ağac və torpaqdan istifadə olunub. Girişlərin yerləşməsi də dəqiq məlumdur. Dörd qapı var: biri şərq fasadında, üçü isə şimal fasadındadır. Bu quruluş detalları binanı oyma bəzəklərdən daha geniş çərçivədə görməyə imkan verir. Ağac, torpaq və təkrar işlədilmiş mərmər binanın material tarixinin hissələridir.

1155-ci il tarixli taxta minbər niyə əhəmiyyətlidir?

Minbərin usta kitabəsi onun tarixini 1155-ci il kimi göstərir. Usta kimi Əhlətdən (Ahlat) olan Mengü Bərtinin adı çəkilir. Beləliklə, minbər məscidin erkən tarixindən qalan, tarixi dəqiq göstərilmiş bir əsərdir. Kitabələrində Sultan Məsudun və II Qılınc Arslanın adları da var. Bir məscid əşyası həm sənətkarın, həm də hökmdar himayədarların adlarını qoruyur.

Minbərin bəzəyində kündəkari üsulundan istifadə olunub. Bu üsul həndəsi formalarda kəsilmiş taxta parçalarının birləşdirilməsinə əsaslanır. Naxışa yaxından baxsanız, material və hazırlanma üsulu da diqqətinizi çəkər. Həndəsi quruluş bir-birinə calanmış taxta hissələrdən yaranır. Minbər məscidin digər yerlərindəki mərmər sütunlardan və kaşı bəzəklərindən fərqli sənətkarlıq nümunəsidir.

1155-ci il tarixi minbərin tarixini məscidin daha gec tamamlanmasından ayırmağa da kömək edir. Minbər hakimiyyəti 1156-cı ildə başa çatan I Məsudun dövrünə aiddir. I Keykavus və I Keyqubadın dövründə qeydə alınan tikinti işləri daha sonra aparılıb. Bu tarixləri ayrı tutmaq məscidin mərhələlərlə formalaşmasını anlamağı asanlaşdırır.

Kaşılı mehrab və önündəki günbəz

Mehrabın kaşı bəzəklərində badımcanı bənövşəyi, firuzəyi və qara rənglər işlədilib. Bu rənglər bəzək kompozisiyasında axtara biləcəyiniz konkret detallardır. Kaşılı mehrabın önündə kaşı ilə bəzədilmiş məqsurə günbəzi yerləşir. Mehrab və günbəz əsas materialları arasında mərmər və ağac da olan binaya kaşı sənətini gətirir.

Mehrabın tarixinin bir hissəsi döşəmənin altında qalıb. 1968-ci ildə döşəmə örtüyünün altındakı dolğu qatında onun kaşı parçaları tapılıb. Günümüzə çatan bəzəklər və qazıntıda üzə çıxan parçalar eyni memarlıq elementinin tarixinin ayrı hissələridir. Bu tapıntı binanın özündə aşkar edilmiş mehrab materiallarına dair tarixi məlum olan qeyddir.

Məscidin həyətindəki türbələr hansılardır?

Həyətdə iki Səlcuq türbəsi yerləşir. Tamamlanmış şərq türbəsi II Qılınc Arslanın sifarişi ilə tikilib. Onüzlü gövdəsi və onüzlü sivri damı var. İçərisində səkkiz sənduqə — rəmzi qəbirüstü abidə yerləşir. Türbənin məscid həyətində olması sülalənin xatirə memarlığını ulu məscidin tarixi ilə birbaşa bağlayır.

Qərb türbəsi səkkizüzlüdür və içərisində sənduqə yoxdur. Beləliklə, həyətdəki iki tikili həm formasına, həm də içərisindəkilərə görə fərqlənir. Bu fərqləri yadda saxlasanız, onları asanlıqla tanıya bilərsiniz: tamamlanmış şərq türbəsi onüzlüdür və səkkiz sənduqəsi var; qərbdəki tikili isə səkkizüzlüdür və sənduqəsi yoxdur. Həyətin quruluşunu araşdırarkən onları ayrı nəzərdən keçirmək lazımdır.

Xronologiya

• 1116–1156: I Məsudun hakimiyyəti dövründə tikintiyə başlanıb.
• 1155: Əhlətli Mengü Bərti taxta minbəri tamamlayıb.
• II Qılınc Arslanın hakimiyyəti dövrü: Həyətdə onüzlü sülalə türbəsinin tikintisi sifariş edilib.
• 1219: Bir kitabədə I İzzəddin Keykavusun dövründə aparılan tikinti qeydə alınıb.
• 1220–1221: Mənbələr I Əlaəddin Keyqubadın dövründəki tamamlanma üçün fərqli illər göstərir.
• 1649: Bir sənəddə məscidin damındakı qarın beş qeyri-müsəlman tərəfindən təmizlənməsi məsələsinə baxılıb.
• 1849: Şarl Teksyenin Parisdə nəşr olunan əsərində məscidin qravürü yer alıb.
• 1968: Döşəmənin altındakı dolğu qatında mehrabın kaşı parçaları tapılıb.
• 25 fevral 2000: Məscidin də adının çəkildiyi Səlcuq paytaxtı Konya dosyesi UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim olunub.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz detallar

1649-cu ilə aid bir sənəd məscidi adi bir qış işi ilə əlaqələndirir: damdakı qarın təmizlənməsi. Sənəddə beş qeyri-müsəlmanın vergi güzəşti müqabilində bu xidməti davam etdirməsi qəbul olunub. Siz də nə vaxtsa yığılmış qarı təmizləmisinizsə, bu iş binaya qulluqla tanış bir bağ qurmağa imkan verir. Burada həmin iş sənədləşdirilmiş razılaşmada əksini tapıb.

Türbənin yanındakı bir sütunda yunanca kitabə var. Kitabədə sütunun İsavrada (Isaura) bir kilsəyə həsr edildiyi bildirilir. Bu, təkrar istifadənin xüsusilə konkret nümunəsidir. Sütunların ümumən Roma və Bizans dövrlərinə aid olduğunu bilirik. Bu kitabə isə bir daş parçasının əvvəlki ithafı barədə məlumatı da qoruyur.

İbrahim Haqqı Konyalının yazdığına görə, ikinci türbənin yeraltı dəfn otağı uzun müddət su sarnıcı kimi işlədilib. Bu məlumat səkkizüzlü və sənduqəsiz qərb tikilisinin daha bir funksiyasını göstərir. Onun tarixində türbə kimi memarlıq kimliyi ilə yanaşı su saxlamaq üçün istifadəsi də var.

Əlaəddin məscidinin fotoları və tarixi təsvirləri

Türk Tarix Qurumunun arxivində məscidə aid otuz beş təsvirdən ibarət qeyd saxlanılır. Buraya 9 fevral 1932-ci il tarixli plan da daxildir. Əlaəddin məscidinin fotoları ilə maraqlanırsınızsa, həmin qeyd binanı tarixi məlum olan plan vasitəsilə də araşdırmağa imkan verir.

Daha erkən bir təsvir Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin vizual kolleksiyasındadır. Bu, Şarl Teksyenin (Charles Texier) 1849-cu ildə Parisdə nəşr edilmiş əsərindəki qravürdür. Qravür və arxivdəki 1932-ci il planı fərqli növ vizual sübutlardır. Biri məscidi oyma təsvir vasitəsilə göstərir. Digəri onun məkan quruluşunu plan şəklində təqdim edir.

Əlaəddin məscidi və Səlcuq paytaxtı

Əlaəddin məscidi 25 fevral 2000-ci ildə UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilmiş Konya dosyesində adı çəkilən tikililərdəndir. Təqdimatda Konya Səlcuq mədəniyyətinin paytaxtı kimi göstərilir. Məsciddə hökmdarların sifarişi ilə ardıcıl aparılan tikinti işləri və həyətdəki türbələr Səlcuq paytaxtı ilə bu əlaqənin konkret memarlıq ifadəsidir.

Tez-tez verilən suallar

Konya Əlaəddin məscidi haradadır?

Şəhər mərkəzindəki Əlaəddin təpəsində yerləşir. Məscid və təpə adlarını Anadolu Səlcuq sultanı I Əlaəddin Keyqubaddan alır.

Məscid nə vaxt tikilib?

Tikintiyə I Məsudun hakimiyyəti dövründə, 1116–1156-cı illər arasında başlanıb. Sonrakı işlər digər hökmdarların dövründə davam edib. I Keyqubadın dövründəki tamamlanmanı Semavi Eyice 1220-ci ilə, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi isə 1221-ci ilə aid edir.

İçəridə nələrə diqqət yetirməlisiniz?

Təkrar işlədilmiş qırxdan çox mərmər sütuna, Mengü Bərtinin 1155-ci ildə hazırladığı taxta minbərə və mehrabın badımcanı bənövşəyi, firuzəyi və qara kaşılarına baxın. Şərq qanadında qiblə divarına paralel altı nef var.

Həyətdəki türbələr bir-birindən necə fərqlənir?

II Qılınc Arslanın tamamlanmış şərq türbəsinin onüzlü gövdəsi və səkkiz sənduqəsi var. Qərb türbəsi səkkizüzlüdür və içərisində sənduqə yoxdur.

Mənbələr

1. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Əlaəddin məscidi kulturportali.gov.tr
2. TDV İslam Ensiklopediyası — Semavi Eyice, Əlaəddin məscidi islamansiklopedisi.org.tr
3. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Qravürlərdən fotoşəkillərə Türkiyə kulturportali.gov.tr
4. Türk Tarix Qurumunun Arxivi — Əlaəddin məscidi arsiv.ttk.gov.tr
5. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Konya—Səlcuq mədəniyyətinin paytaxtı whc.unesco.org

FAQ

Image: Alaedin Camii.JPG — Christian Mathis, CC BY-SA 3.0