Kitabi-Dədə Qorqud: Oğuz türklərinin qəhrəmanlıq dastanı

Kitabi-Dədə Qorqud Oğuz hekayələri toplusudur. Qəhrəmanlar bədheybətlərlə döyüşür. Ailələr bəlkə də heç vaxt qayıtmayacaq oğullarını gözləyir. Müdrik qoca ozan isə bütün bunlara şahidlik edir. Siz nə vaxtsa bir türk nağılında təkgöz nəhəng haqqında eşitmisinizsə, çox güman, həmin obrazın qaynağı buradır.

Bu məqalədə siz kitabın nə olduğunu, onun arxasında kimin dayandığını, hansı əlyazmalarının günümüzə çatdığını və bu gün onun izlərini harada tapa biləcəyinizi öyrənəcəksiniz.

Kitabi-Dədə Qorqud nədir?

Bu, Oğuz türklərindən bəhs edən epik hekayələr toplusudur. Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin məlumatına görə, klassik topludakı 12 boy Azərbaycan və şimal-şərqi Anadolu ətrafında yaşayan müsəlman oğuzların həyatını təsvir edir.

Boyların dili Oğuz türkcəsidir. Mətnlərdə nəsrlə nəzm birləşir. Təhkiyəçi hadisələri adi cümlələrlə danışır. Sonra obrazlar şeirlə söz deyirlər.

İki ad dönə-dönə qarşımıza çıxır. Bayındır xan Oğuz elinin başında dayanır. Salur Qazan (Salur Kazan) isə döyüşçü bəylərin başçısı kimi seçilir.

Boylar həm igidlikdən, həm də ailədən bəhs edir. Oğullar doğulur, qaçırılır, itir və tapılır. Valideynlər taleylə sövdələşirlər. Buna görə də kitab bu gün də gündəlik həyatımıza yaxın gəlir. Siz də evə gecikən bir doğmanızı gözləməyin nə olduğunu bilə bilərsiniz. Bu boylar həmin hissi on altı ilə yayır.

Kitabi-Dədə Qorqudu kim yazıb?

Heç kim bilmir. Əsərin müəllifi məlum deyil. Dədə Qorqud (Dede Korkut) boylarda onları danışan şəxs kimi görünür. Amma bu, onun əsərin tarixi müəllifi olduğu demək deyil. Əsəri həqiqətən kimin qələmə aldığı bilinmir.

Bu məsələ tez-tez qarışdırılır. Dədə Qorqud mətndə bir obrazdır. O, yarıəfsanəvi müdrik ozandır. Oğuz ənənəsində adətləri bilir, məsləhət verir və qədim simli alət olan qopuz çalır. Ona Qorqud Ata (Korkut Ata) da deyirlər.

Deməli, dürüst cavab iki hissədən ibarətdir:

• Boylar onun adını və səsini yaşadır.
• Onları yazıya alan şəxsin kimliyi isə bilinmir.

Dədə Qorqud kim olub?

Tarixçilər onun doğulduğu yeri və yaşadığı tarixləri dəqiq müəyyənləşdirə bilməyiblər. Rəvayətlərə görə, o, Sırdərya ətrafında yaşayıb. Bunlar sənədləşdirilmiş tərcümeyi-hal deyil, xalq rəvayətləridir.

Hətta soyu barədə də fikir ayrılığı var. Rəşidəddinin Cami ət-təvarix əsərində Dədə Qorqud Bayat boyuna aid edilir. Əbülqazi Bahadır xanın Şəcəreyi-tərakimə əsərində isə onun Qayı boyundan olduğu bildirilir. Hər iki məlumat eyni vaxtda doğru ola bilməz. Heç bir mənbə də bu məsələyə qəti cavab vermir.

Onun harada öldüyü də aydın deyil. Yerli rəvayətlərdə Dərbənd (Derbend), Əhlət (Ahlat), Sırdərya sahilləri və Bayburtun Masat kəndi çəkilir. Hər yerin öz rəvayəti var. Heç biri təsdiqlənməyib.

Əlyazmalar: mətn harada qorunur?

Kitab bizə bir neçə əlyazma nüsxəsi ilə gəlib çatıb. Hər biri fərqli məlumat verir.

Drezden əlyazması

Ən tam nüsxə Drezdendədir (Dresden). Saksoniya Dövlət və Universitet Kitabxanası (SLUB) onu Mscr.Dresd.Ea.86 şifri altında saxlayır. Burada atalar sözlərinin yer aldığı müqəddimə və 12 qəhrəmanlıq boyu var. SLUB əlyazmanın ehtimalən XVI əsrə aid olduğunu bildirir.

Onu görmək üçün Almaniyaya getməyinizə ehtiyac yoxdur. Siz əlyazmanın tamamına SLUB-un rəqəmsal kolleksiyasında onlayn baxa bilərsiniz.

Vatikan nüsxəsi

Bu nüsxə daha qısadır. Altı boydan ibarətdir. Ettore Rossi onu 1950-ci ildə elm aləminə tanıdıb.

Günbəd əlyazması

Bu əlyazma yaxın dövrdə tapılıb. 31 vərəqdən ibarətdir və İranın Türkmənsəhra bölgəsindən gəlir. Mətin Əkici (Metin Ekici) onu 2019-cu ilin aprelində Bayburt Universitetində keçirilən IV Beynəlxalq Dədə Qorqud Simpoziumunda elan edib. Əlyazmadan 2019-cu ildə nəşr olunan boylar arasında Salur Qazanın yeddibaşlı əjdahanı öldürdüyü boy da var.

Bilməli olduğunuz boylar

Bamsı Beyrək

Beyrək 16 il əsir qalır. Sonra xəbər tutur ki, nişanlısı Banıçiçəyi başqasına ərə vermək üzrədirlər. O, qaçıb evinə qayıdır.

Dəli Domrul

Domrul (Deli Dumrul) ölüm mələyi Əzrayıla (Azrail) meydan oxuyur. Anası və atası onun əvəzinə canlarını verməkdən imtina edirlər. Arvadı isə onun yerinə ölməyə razı olur. Bu, kitabdakı ən kəskin ailə səhnələrindən biridir.

Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy

Bu, Drezden əlyazmasındakı 12 boyun səkkizincisidir. Təpəgöz təkgöz nəhəngdir. O, Qonur Qocanın (Konur Koca) oğlu Sarı Çobanla bir pəri qızının övladıdır.

Basat qızdırılmış şişlə onun tək gözünü kor edir. Sonra bədheybəti öz qılıncı ilə öldürür.

Təpəgöz və siklop: uzun sürən mübahisə

Təkgöz nəhəng sizə tanış gəlirsə, bu oxşarlıq xəyalınızın məhsulu deyil. Henrix Fridrix fon Dits (Heinrich Friedrich von Diez) 1815-ci ildə Təpəgöz boyunu alman dilinə çevirib. O, bu boyu Homerin (Homeros) Odisseya əsərindəki Polifem (Polyphemos) hekayəsi ilə müqayisə edib.

Bu müqayisə alimlərin hələ də yekunlaşdırmadığı bir mübahisəyə yol açıb. Üç əsas mövqe var:

• Dits Polifem hekayəsinin qədim Oğuz nağılından götürüldüyünü irəli sürüb.
• Qrimm (Grimm) hər ikisinin daha qədim ortaq mənbədən gəldiyini təklif edib.
• Van Gennep nağılın *Odisseya*dan yayıldığını müdafiə edib.

Bu mübahisəyə dair qeydlər həmin hekayələrin alimlərin təsəvvüründə nə qədər uzaqlara getdiyini göstərir. Eyni zamanda, nə qədər az şeyin sübuta yetirilə bildiyini də göstərir.

Dinlə bağlı ikinci bir mübahisə də var. Bartold (Barthold) mətndə İslam təsirinin yalnız səthi olduğunu düşünürdü. Ettore Rossi isə İslam ünsürlərinin bəzən güclü olduğunu bildirirdi. Siz də mətni oxuyub öz qiymətinizi verə bilərsiniz.

Xronologiya

• XVI əsr: 12 boydan ibarət Drezden əlyazmasının köçürüldüyü ehtimal olunan dövr.
• 1815: Henrix Fridrix fon Dits Təpəgöz boyunun alman dilinə tərcüməsini nəşr etdirir və onu Polifemlə müqayisə edir.
• 1950: Ettore Rossi Vatikan nüsxəsini elm aləminə tanıdır.
• 1994: Bayburtun Masat kəndindəki Qorqud Ata türbəsi bərpa olunur.
• 28 noyabr 2018: Dədə Qorqud–Qorqud Ata irsi UNESCO-nun Reprezentativ Siyahısına daxil edilir.
• Aprel 2019: Mətin Əkici Bayburt Universitetində keçirilən simpoziumda Günbəd əlyazmasını elan edir.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Drezden əlyazması kiçikdir. 154 kağız vərəqdən ibarətdir və ölçüsü 20.8 × 14.5 santimetrdir. Bu, standart printer kağızından kiçikdir.
• Təpəgöz ailədə böyüyüb. Əruz Qoca (Aruz Koca) onu oğlu Basatla birlikdə böyütmək üçün evinə götürüb. Bədheybətlə onun gələcək qatili bir evdə qardaş kimi böyüyüblər.
• Anası onu qoruyurdu. Təpəgözün pəri anası ox və qılıncın ona zərər verməməsi üçün barmağına qoruyucu üzük taxıb.
• Dədə Qorqud nəhənglə razılaşma bağlayıb. Razılaşmaya görə, nəhəngə hər gün iki adam və 500 qoyun veriləcəkdi.
• UNESCO bu irsi kitabdan daha geniş anlayış kimi təsvir edir. UNESCO Türkiyə Milli Komissiyası onu 12 qəhrəmanlıq boyuna və 13 ənənəvi musiqi əsərinə əsaslanan ənənə kimi təqdim edir.

Bayburta səfər

Bayburta getsəniz, İldırım (Yıldırım) adı ilə də tanınan Masat kəndini axtarın. Əli Baba (Ali Baba) və ya Qorqud Ata türbəsi buradadır. Mədəniyyət Portalının məlumatına görə, türbə 1994-cü ildə bərpa olunub.

Bir məqamı yadınızda saxlayın. Bura yerli rəvayətlərdə Dədə Qorqudun məzarı ilə əlaqələndirilən bir neçə yerdən biridir. Türbə onun xatirəsinin yaşadıldığı məkandır. Onun harada öldüyünün sübutu deyil.

UNESCO tərəfindən tanınması

Dədə Qorqud–Qorqud Ata irsi 28 noyabr 2018-ci ildə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Namizədlik sənədini Türkiyə, Azərbaycan və Qazaxıstan birlikdə təqdim ediblər.

Birgə təqdim olunan sənəd kitabın özünə dair də bir məqamı göstərir. Bu hekayələr tək bir müasir dövlətin sərhədlərinə sığmır. Onlar geniş ortaq ənənəyə aiddir.

Tez-tez verilən suallar

Kitabi-Dədə Qorqudu kim yazıb?

Heç kim bilmir. Əsərin müəllifi məlum deyil. Dədə Qorqud mətnin içində hekayələri danışır, amma əsəri tarixdə kimin qələmə aldığı bilinmir.

Kitabda neçə boy var?

Drezden əlyazmasında 12 qəhrəmanlıq boyu və atalar sözlərinin yer aldığı müqəddimə var. Vatikan nüsxəsində altı boy var.

Dədə Qorqud harada dəfn olunub?

Bu məsələ qəti həllini tapmayıb. Yerli rəvayətlərdə Dərbənd, Əhlət, Sırdərya və Bayburtun Masat kəndi çəkilir. Siz Masatdakı türbəni ziyarət edə bilərsiniz.

UNESCO siyahısındadırmı?

Bəli. 28 noyabr 2018-ci ildə Türkiyə, Azərbaycan və Qazaxıstanın birgə təqdim etdiyi namizədlik əsasında siyahıya daxil edilib.

Əlyazmaya baxa bilərəmmi?

Bəli. Drezden əlyazmasının tamamına SLUB-un rəqəmsal kolleksiyasında onlayn baxmaq mümkündür.

Mənbələr

1. Türkcə Vikipediya — Qorqud Ata tr.wikipedia.org
2. Anadolunun islamlaşması — Kitabi-Dədə Qorqud islam-anatolia.ac.uk
3. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Dədə Qorqud hekayələri kygm.ktb.gov.tr
4. İngiliscə Vikipediya — Kitabi-Dədə Qorqud en.wikipedia.org
5. TDV İslam Ensiklopediyası — Dədə Qorqud islamansiklopedisi.org.tr
6. Mədəniyyət Portalı — Dədə Qorqud türbəsi beta.kulturportali.gov.tr
7. SLUB Drezden — Drezden əlyazması slub-dresden.de
8. SLUB Drezden — Kitabi-Dədəm Qorqud slub-dresden.de
9. Türk Dili Araşdırmaları İlliyi — Belleten, Günbəd əlyazması tdkbelleten.gov.tr
10. Ece Yurtseven — Dədə Qorqud hekayəsində siklop kimi Təpəgöz makale.isam.org.tr
11. Slovakiya Elmlər Akademiyası — Kitabi-Dədə Qorqudun son nəşrləri haqqında orient.sav.sk
12. Fatma Berna Yıldırım — Polifem və Təpəgöz hekayələrində canlıların təsnifatı dergipark.org.tr
13. UNESCO Türkiyə Milli Komissiyası — Dədə Qorqud–Qorqud Ata irsi unesco.org.tr
14. UNESCO Türkiyə Milli Komissiyası — Siyahılardakı ünsürlər unesco.org.tr

FAQ

Image: The opening page of the Gonbad Manuscript of the Book of Dede Korkut, discovered in Iran.jpg — Unknown author, Public domain