Kibira qədim şəhəri Türkiyənin harasında yerləşir?
Kibira (Kibyra) Türkiyənin Burdur vilayətinin Gölhisar rayonundakı Horzum məhəlləsində yerləşir. Qədim şəhər dərin dərələrlə ayrılan üç təpəni əhatə edir. Ərazini gözünüzdə canlandırarkən bu quruluşu nəzərə alın: yaşayış məskəni ayrı-ayrı yüksəkliklərə yayılmışdı. Qalıqları arasında iri ictimai binalar da var.
UNESCO-ya təqdim edilmiş sənəddə Kibiranın Burdur şəhərindən təxminən 110 kilometr cənub-qərbdə, müasir Gölhisarın qərbindəki təpələrdə yerləşdiyi göstərilir. Beləliklə, sizin üçün iki coğrafi istinad nöqtəsi var: Burdur həm vilayətin adıdır, həm də bölgədə istiqamət götürmək üçün əsas şəhərdir. Gölhisar isə yaxınlıqdakı müasir şəhərdir.
Şəhərin adına müxtəlif yazılışlarda rast gələ bilərsiniz. Türkcə Vikipediyada Kibira, ingiliscə Vikipediyada isə Cibyra yazılır. Cibyra Magna da eyni qədim şəhərin başqa adıdır. Bu yazılışların hamısı burada haqqında danışılan Burdurdakı yaşayış məskənini bildirir.
Kibira qədim şəhəri: ünvan və yol tarifi
“Kibyra Antik Kenti yol tarifi” axtarışı edirsinizsə, tam ünvanı yazın: Horzum, Gölhisar, Burdur. Qədim şəhərin qalıqları müasir Gölhisarın qərbindədir. Axtarışda adla yanaşı rayon və vilayəti də göstərmək bu daxili bölgə şəhərini Cibyra Minor adlı başqa qədim yaşayış məskənindən ayırmağa kömək edir.
Kibiranın yerləşdiyi yer onun tarixi əhəmiyyətini də izah edir. Şəhər Likiya (Likya), Kariya (Karya), Pisidiya (Pisidya) və Frigiya (Frigya) mədəni bölgələrinin qovuşduğu ticarət yolları üzərində yerləşirdi. Bu mövqe müxtəlif bölgələri bir-birinə bağlayırdı. Sonralar məhkəmə mərkəzinə çevrilməsi isə ətraf icmaları onun inzibati təsir dairəsinə daxil etdi.
Kibiranın Meduza mozaikası haradadır?
Meduza (Medusa) təsvirli döşəmə Kibira Odeonunun orkestra hissəsinin mərkəzindədir. Şəkillərə baxarkən və ya qalıqları müəyyənləşdirərkən bu dəqiq yer sizə kömək edəcək. Meduza təsviri böyük ictimai binanın daxili döşəməsinə aiddir. Binanın çölündəki iri mozaika isə ayrıca əsərdir.
Çox vaxt mozaika adlandırılsa da, bu döşəmə opus sectile texnikası ilə hazırlanıb. Nazik rəngli mərmər parçaları müxtəlif forma və ölçülərdə kəsilib, sonra bir-birinin yanına yerləşdirilib. Təsviri yaradan yalnız parçaların rəngi deyil, həm də onların kəsilmiş konturlarıdır.
Qazıntı rəhbəri Şükrü Özüdoğru bu əsəri opus sectile texnikası ilə hazırlanmış yeganə məlum Meduza təsvirli döşəmə kimi səciyyələndirir. Bu fikir konkret təsvirlə texnikanın birlikdə işlənməsinə aiddir. Döşəmənin xüsusi arxeoloji əhəmiyyəti Meduza təsviri ilə kəsilmiş daşlardan yığma üsulunun birləşməsindən doğur.
Özüdoğru və Tarkanın 2023-cü il tədqiqatında kompozisiya Afinanın (Athena) egidası kimi şərh olunur. Onların yozumuna görə, mərkəzdəki Meduza başı və ətrafında şüavari yayılan qanad pulcuqları vahid böyük kompozisiyanın hissələridir. Buna görə də yalnız üzə deyil, onun ətrafına da baxsanız, bütün döşəməni fərqli anlayarsınız.
Kibira Odeonu: bir neçə ictimai funksiyası olan bina
Odeon son memarlıq formasını eramızın II əsrində alıb. Binanın 31 oturacaq sırası və 3 600 nəfərlik tutumu vardı. Bu ölçülər Meduza təsvirli döşəmənin böyük bir toplanış məkanına aid olduğunu göstərir. Çoxsaylı tamaşaçı binanın tamaşa və yığıncaq sahələrinin ətrafında əyləşirdi.
Uzunluğu 52,5 metr olan fasadın arxasında 12,80 × 4,35 metr ölçülü səhnə yerləşirdi. Bu ölçülər binanın hissələrini ayırd etməyinizə kömək edir. Fasad və səhnə onun memarlıq quruluşunun hissələri idi. Meduza təsvirli döşəmə isə orkestrada yerləşirdi.
Odeonda konsertlər, şəhər şurasının iclasları, məhkəmə prosesləri və teatr tamaşaları keçirilirdi. Bunu gündəlik həyatla əlaqələndirmək üçün öz həyatınızda müxtəlif tədbirlərə ev sahibliyi edən bir otağı təsəvvür edin. Kibiranın binası həmin fikri şəhər miqyasına daşıyırdı. Mədəni, siyasi və məhkəmə funksiyalarını bir tikilidə birləşdirirdi.
Binanın məhkəmə kimi istifadəsi daha geniş tarixi mənzərənin bir hissəsidir. Roma imperiyası dövründə Kibira təxminən 25 şəhəri əhatə edən Kibira Konventusunun məhkəmə mərkəzi idi. Odeonun məhkəmə funksiyasını bu geniş inzibati əhəmiyyəti ilə birlikdə anlamaq lazımdır.
Stoa mozaikası, monumental fəvvarə və muzey
Odeonun qarşısındakı stoada yerləşən mozaika Meduza təsvirli döşəmədən ayrı əsərdir. 2011-ci ildə aşkarlanıb və təxminən 540 kvadratmetr sahəni əhatə edir. Binanın çölündə yerləşməsi və göstərilən sahəsi bu iki döşəməni bir-birindən ayırmağınıza kömək edir.
Digər görməli yer Dairəvi Planlı Monumental Fəvvarədir. 1 aprel 2026-cı ildə yayımlanan açıqlamada qazıntı rəhbəri fəvvarəyə ilkin mənbəyindən yenidən su gəldiyini bildirib. Beləliklə, fəvvarə əsasən oturacaq sıraları, daş memarlıq və bəzəkli döşəmələrlə tanınan bu əraziyə su qurğusunu da əlavə edir.
Kibirada qazıntılardan çıxarılan daşına bilən arxeoloji əşyalar Burdur Muzeyində nümayiş olunur. Muzey şəhərin maddi qalıqları ilə tanış olmaq üçün başqa bir məkandır. Qədim şəhər ərazisində ictimai binalar və döşəmələr qalır. Muzeydə isə yaşayış məskənindən tapılmış əşyalar göstərilir.
Kibira qədim şəhərinin şəkilləri: nəyə baxmaq lazımdır?
Kibiranın şəkillərinə baxanda əvvəlcə Odeonun orkestrasındakı Meduza təsvirini tapın. Sonra həmin görüntüləri binanın qarşısındakı stoa döşəməsinin şəkilləri ilə müqayisə edin. Hər ikisi Odeonla əlaqəli bəzəkli döşəmədir. Lakin müxtəlif məkanlarda yerləşir və ayrı arxeoloji əsərlərdir.
Meduzanın yaxın plandan çəkilmiş şəkillərində çıxarılmış dil, görünən dişlər, qanadlı baş geyimi və boyun ətrafındakı ilanlar seçilir. Daha geniş görüntülər Afinanın egidası yozumunda müzakirə edilən şüavari elementləri görməyə kömək edir. Üz və onun ətrafındakı təsvirlər birlikdə oxunmalıdır.
Oturacaq sıralarının şəkilləri də müqayisə üçün başqa imkan yaradır. Odeon 3 600 nəfər üçün 31 sıra ilə tikilmişdi. Bu rəqəmləri yadda saxlasanız, döşəmənin yaxın plandan çəkilmiş şəklini onu əhatə edən daha böyük ictimai bina ilə əlaqələndirə bilərsiniz.
Ticarət yollarının qovşağından Romanın məhkəmə mərkəzinə
Strabonun (Strabon) şəhərin yaranması haqqında verdiyi məlumata görə, kibiralılar Lidiyadan (Lidya) Kabalisə (Kabalis) köçmüş, daha sonra yaşayış məskənlərinin yerini yenidən dəyişmiş icma idi. Bu, şəhərin mənşəyi haqqında antik dövr məlumatıdır. Həmin məlumat şəhərin bir neçə mədəni bölgənin qovuşduğu yerdə yerləşdiyini göstərən coğrafi dəlillərlə yanaşı nəzərdən keçirilir.
Kibira e.ə. 197–159-cu illərdə II Evmenin (II. Eumenes) hakimiyyəti zamanı Perqamon çarlığının tabeliyində görünür. Ellinizm dövründə şəhər Bubon (Boubon), Balbura (Balboura) və Oinoanda (Oinoanda) ilə birlikdə Tetrapolis adlı siyasi birliyə də daxil idi.
Roma sərkərdəsi Murena (Murena) bu birliyi ləğv edib. Hadisənin tarixi mənbələrə görə dəyişir: UNESCO-ya təqdim edilmiş sənəddə e.ə. 84–83-cü illər, Mədəniyyət Portalında isə e.ə. 82-ci il göstərilir. Bu fərqi saxlamaq tarixlərdən birini mübahisəsiz fakt kimi təqdim etməkdən daha dəqiqdir.
Eramızın 23-cü ilində baş verən zəlzələ Kibiraya ciddi ziyan vurub. İmperator Tiberinin (Tiberius) verdiyi vergi güzəşti şəhərin bərpasına kömək edib. Şəhərin ən firavan dövrü eramızın I–III əsrlərinə təsadüf edir. Bu dövrdə Kibira dəmir emalı, dəri emalı, dulusçuluq və atçılıqla tanınırdı.
Eramızın 417-ci ilində daha bir zəlzələ baş verib. Bundan sonra Kibira əvvəlki miqyasında bərpa edilməyib. Yaşayış məskəni tədricən kiçilib. Onun tərk edilməsi adətən VIII əsrə aid edilir.
Xronologiya
- E.ə. 197–159-cu illər: Kibira II Evmenin hakimiyyəti dövründə Perqamonun tabeliyində görünür.
- Ellinizm dövrü: Kibira Bubon, Balbura və Oinoanda ilə birlikdə Tetrapolisə daxildir.
- E.ə. 84–83-cü illər və ya e.ə. 82-ci il: Murena birliyi ləğv edir; mənbələrdə e.ə. 84–83-cü illər və e.ə. 82-ci il tarixləri göstərilir.
- Eramızın 23-cü ili: Zəlzələ ciddi dağıntılara səbəb olur; Tiberi vergi güzəşti ilə bərpanı dəstəkləyir.
- Eramızın I–III əsrləri: Kibira Roma imperiyası dövründə ən firavan mərhələsini yaşayır.
- Eramızın II əsri: Odeon son memarlıq formasını alır.
- Eramızın 417-ci ili: Daha bir zəlzələ şəhərə ziyan vurur; bərpa işləri onun əvvəlki miqyasını qaytarmır.
- VIII əsr: Şəhərin tərk edilməsi adətən bu dövrə aid edilir.
- 2006: Burdur Muzeyinin rəhbərliyi ilə Akdeniz Universitetinin arxeoloqlarının iştirakı ilə elmi qazıntılar başlayır.
- 2011: Təxminən 540 kvadratmetrlik stoa mozaikası aşkarlanır.
- 13 aprel 2016: Kibira UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilir.
- 1 aprel 2026: Meduza və Odeon Stoası mozaikalarının qış mühafizəsindən sonra yenidən ziyarətə açıldığı elan edilir.
Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Strabon Kibirada dörd dilin işlədildiyini bildirir: Lidiya dili, solim dili, Pisidiya dili və yunan dili. Bu məlumat şəhərin mədəniyyətlərin qovşağı olmasına konkret dil ölçüsü verir. Antik mənbə eyni şəhərdə bir neçə dildə danışıldığını təsvir edir.
Tetrapolisdə səs bölgüsü də bərabər deyildi. Kibiranın iki səsi vardı. Bubon, Balbura və Oinoandanın isə hərəsinin bir səsi vardı. Deməli, birliyin dörd üzv şəhərdən ibarət olması hər iştirakçının bərabər səs gücünə malik olması demək deyildi.
Odeonun bəzək materialları yaxın ətrafdan xeyli uzaqlardan da gətirilirdi. Özüdoğru və Tarkan binanın opus sectile döşəmələrində və üzlüklərində Yunanıstan (Yunanistan), Misir, Tunis (Tunus) və Anadoludan gətirilmiş mərmər, əhəngdaşı, porfir, qranit, brekçiya və alebastr müəyyənləşdirirlər. Bu materiallar bütövlükdə binanın bəzək proqramına aiddir.
Tez-tez verilən suallar
Kibira qədim şəhəri haradadır?
Burdur vilayətinin Gölhisar rayonundakı Horzum məhəlləsindədir. Ərazi müasir Gölhisarın qərbində, Burdur şəhərindən təxminən 110 kilometr cənub-qərbdə üç təpəyə yayılır.
Kibira ilə Cibyra Minor eyni şəhərdir?
Xeyr. Burdurdakı, Cibyra Magna da adlandırılan Kibira ilə Pamfiliyadakı (Pamfilya) Cibyra Minor ayrı qədim şəhərlərdir. Burada haqqında danışılan Meduza təsvirli döşəmə Burdurdakı şəhərə aiddir.
2026-cı ildə Meduza mozaikasını nə vaxt görmək olar?
Anadolu Agentliyinin 1 aprel 2026-cı il tarixli xəbərində Meduza və Odeon Stoası mozaikalarının qış örtükləri götürüldükdən sonra yenidən ziyarətə açıldığı bildirilib. Elan edilmiş ziyarət müddəti noyabrın sonunadək davam edir.
Kibira UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısındadır?
Kibira 13 aprel 2016-cı ildə mədəni irs kateqoriyası üzrə UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilib. Burada qeyd olunan statusu İlkin Siyahıya daxil edilməsidir.
Mənbələr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Mədəniyyət Portalı — Kibira qədim şəhəri kulturportali.gov.tr
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Kibira qədim şəhəri whc.unesco.org
- Anadolu Agentliyi — Kibiranın Meduza mozaikası yenidən ziyarətə açıldı, 1 aprel 2026 mobile.aa.com.tr
- OLBA, Özüdoğru və Tarkan — Kibira Olympeion Odeonu və Egida/Meduza döşəməsi dergipark.org.tr
- Türkcə Vikipediya — Kibira tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Cibyra en.wikipedia.org
Image: Kibyra Theatre 9919.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
