Karaman tarixi və adının mənşəyi: Larandadan bu günə

Karaman Anadolunun qədim yol qovşaqlarından birində yerləşir. Adını orta əsrlərdə yaşamış bir hökmdardan alır. Tarixi isə ondan minlərlə il əvvələ gedib çıxır. Bu yazıda siz həm şəhərin adının mənşəyini, həm də Xalkolit dövründən bu günədək burada baş verənləri öyrənəcəksiniz.

Karaman tarixinə qısa baxış

Şəhər tarix boyu üç adla tanınıb. Antik dövrdə Laranda, türkcə tarixi mənbələrdə Larəndə (Lârende) adlanıb. Bu gün isə adı Karamandır. Hər ad bu tarixin ayrı bir qatını əks etdirir.

Ümumi mənzərə sadədir. Təxminən e.ə. 5500-cü ildə şəhərin yaxınlığında insanlar yaşayırdı. 395-ci ildən sonra şəhər Bizans ərazisində qaldı. 1165-ci ildə Anadolu Səlcuqlularının torpaqlarına qatıldı. 1256-cı ildə Qaramanoğullarının əlinə keçdi. 1471-ci ildə Osmanlı hakimiyyəti möhkəmləndi. 1989-cu ildə Karaman öz adını daşıyan ilin mərkəzi oldu.

Karaman adı haradan gəlir?

Şəhərin indiki adı bir şəxsin adıdır. Karaman Qaramanoğulları bəyliyinin banisi Karaman bəyin (Karaman Bey) adını daşıyır.

Bu ad şəhərlə bəyliyin vasitəsilə bağlanıb. Larəndə 1256-cı ildə Qaramanoğullarının əlinə keçib. Sonralar bəyliyin mərkəzi olub.

Köhnə ad bir gecədə yoxa çıxmayıb. Osmanlı dövrünün mənbələrində eyni şəhər üçün Larəndə və Karaman adları yanaşı işlədilir.

Laranda: qədim ad və mənşəyi ətrafında mübahisə

Şəhərin qədim adı Larandadır. Tədqiqatçılar bu adın mənşəyi barədə eyni fikirdə deyillər.

Bir izaha görə, ad Luvi dilindəki Laravanda sözündən gəlir və «qumlu yer» mənasını verir. Başqa bir yanaşma adı Het lövhələrində rast gəlinən Lalanda yer adı ilə əlaqələndirir. Hər ikisi çox qədim bir sözün mənşəyinə dair nəzəriyyədir. Mübahisə hələ açıq qalır.

Qaramanoğulları hansı tayfadan olub?

Bir çox oxucu Qaramanoğullarının hansı tayfadan gəldiyini soruşur. Bu barədə müxtəlif iddialar var. Bəziləri Əfşar, bəziləri Salur, digərləri isə Bayındır tayfasının adını çəkir.

Yəhya Başkan sülalənin mənşəyinə dair 2012-ci il məqaləsində bu iddiaları araşdırıb. Onun qənaəti ehtiyatlıdır. Mövcud mənbələrlə qəti tayfa əlaqəsini müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Buna görə siz kitabda və ya məlumat lövhəsində qəti tayfa mənsubiyyəti göstərildiyini görsəniz, bunu bir neçə ehtimaldan biri kimi qəbul edin.

Sənədlərlə təsdiqlənən isə şəhərin keçdiyi yoldur. Larəndə 1256-cı ildə Qaramanoğullarının əlinə keçib. Sonralar bəyliyin mərkəzi olub.

Sülalələrdən əvvəl: Canhasan və ilk sakinlər

Şəhərin tarixi yazılı adlardan çox əvvəl başlayır. Karamanın təxminən 12 kilometr şimal-şərqində Canhasan yerləşir. Burada qazıntılar Devid Frençin (David French) rəhbərliyi ilə 1961-ci ilin oktyabrında başlayıb.

Onun Canhasan I haqqında nəşr olunmuş tədqiqatında təpədəki Xalkolit dövrü yaşayış məskənləri təsvir edilir. Bunlar təxminən e.ə. 5500–3000-ci illərə aiddir. Bu, indiki şəhərin yaxınlığındakı kənd ərazisində təxminən iki min beş yüz illik bir dövrü əhatə edir.

Dənizə gedən yolun üstündəki şəhər

Karamanın əhəmiyyətini böyük ölçüdə coğrafi mövqeyi izah edir. Şəhər tarixi Silifke–Mut–Karaman–Konya ticarət yolunun üstündədir. Bu yol Sərtavul aşırımından (Sertavul Geçidi) keçərək Aralıq dənizi sahillərini Mərkəzi Anadolu ilə birləşdirir.

Siz bu yolun necə işlədiyini gözünüzdə canlandıra bilərsiniz. Sahildən yuxarı qalxan yüklər və səyyahlar aşırımı keçməli idilər. Sonra Karamanın yerləşdiyi düzənliyə çatırdılar. Belə bir yerdəki şəhərə həmişə yolçu gəlirdi.

Bizans, Səlcuqlular və səlib yürüşləri dövrü

Roma imperiyası bölündükdən sonra Laranda 395-ci ildən Bizans ərazisində qaldı.

Bizans hakimiyyəti şəhərin ətrafında izlər qoyub. Şimalda, Qaradağ (Karadağ) ətrafında Binbirkilisə (Binbirkilise, «min bir kilsə») yerləşir. Bura Bizans kilsələrinin xarabalıqları ilə tanınır. Madənşəhridə (Madenşehri) Binbirkilisə tikililərinin ən böyüyü 1 nömrəli bazilikadır. O, təxminən 500-cü ildə tikilib, təxminən 900-cü ildə təmir olunub.

1165-ci ildə, II Qılınc Arslanın hakimiyyəti zamanı Karaman Anadolu Səlcuqlularının torpaqlarına qatıldı.

Daha sonra Üçüncü səlib yürüşünün yolu buradan keçdi. 30 may 1190-cı ildə Fridrix Barbarossa (Friedrich Barbarossa) Karamandan keçdi. O, şəhəri qısa müddətə işğal etdi.

Qaramanoğullarının paytaxtı

Qaramanoğulları dövründə Larəndə məscidlər, mədrəsələr və xeyriyyə vəqfləri şəhərinə çevrildi. Bu tikililərdən bir neçəsi hələ də qalır.

• Aktəkkə məscidi (Aktekke Camii) 1370-ci ildə Qaramanoğlu Əlaəddin bəy tərəfindən tikdirilib. Burada Mövlananın (Mevlânâ) anası Möminə xatunun məzarı yerləşir. Buna görə tikili Madəri-Mövlana məscidi (Mader-i Mevlâna Camii) də adlanır.
• Xatuniyyə mədrəsəsi (Hatuniye Medresesi) 1381–1382-ci illərdə Mələk xatun (Melek Hatun) tərəfindən tikdirilib. O, I Muradın qızı və Əlaəddin bəyin həyat yoldaşı idi.
• İbrahim bəy imarətinin (İbrahim Bey İmareti) vəqf sənədi 1432-ci ilin iyununa aiddir. Sənəddə məscid, səyyahlara və qonaqlara yemək verilən mətbəx, həmçinin Quran qiraətçiləri yetişdirən məktəb — darülqürra qeyd olunur.

Siz İbrahim bəy kompleksini müasir həyatla asanlıqla müqayisə edə bilərsiniz. Yemək, sakit bir otaq və məktəb təklif edən yolüstü dayanacaq təsəvvür edin. Hamısının xərcini bir vəqf ödəyir.

Hamamlar da eyni qayda ilə işləyirdi. Süleyman paşa hamamı (Süleyman Paşa Hamamı) XIV əsrdə tikilib. Mövlananın anasının təkkəsinə gəlir gətirməsi üçün vəqf edilib. Səki hamamı (Seki Hamamı) Qaramanoğulları dövründə tikilib. Onun qadınlar və kişilər üçün iki ayrı bölməsi var.

Osmanlı dövründə Karaman

1471-ci ilin yazında sədrəzəm İshaq paşa şəhəri ələ keçirdi. Bu tarix Larəndədə qəti Osmanlı hakimiyyətinin başlanğıcı sayılır.

Şəhərin təhsil ənənəsi davam etdi. 1530-cu ildə Karamanda yeddi mədrəsə var idi. Əmir Musa (Emîr Mûsâ), Xəlil bəy (Halil Bey) və Mələk xatun mədrəsələri də onların arasında idi.

Mülki memarlıq nümunələri də günümüzədək gəlib çatıb. Tartanlar malikanəsi (Tartanlar Konağı) 1810-cu ildə Tartanzadə (Tartanzade) ailəsindən Hacı Əhməd əfəndi tərəfindən tikdirilib. İkimərtəbəli binanın planı mərkəzi zalın — sofanın ətrafında qurulub.

Tarixi xronologiya

• Təxminən e.ə. 5500–3000: Canhasan I-də Xalkolit dövrü yaşayış məskənləri.
• 395: Laranda Bizans ərazisində qalır.
• Təxminən 500: Madənşəhridə 1 nömrəli bazilika tikilir.
• 1165: Şəhər Anadolu Səlcuqlularının torpaqlarına qatılır.
• 30 may 1190: Fridrix Barbarossa şəhərdən keçir və onu qısa müddətə işğal edir.
• 1256: Larəndə Qaramanoğullarının əlinə keçir.
• 1370: Aktəkkə məscidi tikilir.
• 1381–1382: Xatuniyyə mədrəsəsi tikilir.
• İyun 1432: İbrahim bəy imarətinin vəqf sənədi tərtib olunur.
• 1471: Qəti Osmanlı hakimiyyəti qurulur.
• 1810: Tartanlar malikanəsi tikilir.
• Oktyabr 1961: Devid Frençin Canhasandakı qazıntıları başlayır.
• 1980: Karaman Muzeyi bu ildən arxeoloji və etnoqrafik əşyalar nümayiş etdirir.
• 1989: Karaman öz adını daşıyan ilin mərkəzi olur.

Karaman səfərində nələri görmək olar?

Gəzintiyə Xatuniyyə mədrəsəsinin yanındakı Karaman Muzeyindən (Karaman Müzesi) başlayın. Muzey 1980-ci ildən arxeoloji və etnoqrafik əşyalar nümayiş etdirir. Mədrəsə ilə muzey yan-yana yerləşdiyindən siz hər ikisini asanlıqla birgə gəzə bilərsiniz.

Sonra ətraf ərazilərə üz tutun. Aktəkkə məscidi və hamamlar Qaramanoğulları dövrünün şəhərini göstərir. Taşqala (Taşkale) və Manazan mağaraları (Manazan Mağaraları) isə şəhər ətrafını tanıdır. Manazan Yaşıldərə vadisinin (Yeşildere Vadisi) şimalında, əhəngdaşı qayada əllə oyulmuş beşmərtəbəli yaşayış evləri qrupudur. Binbirkilisə isə Bizans qatını göstərir.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Yenidən istifadə olunan kitabələr. Osmanlılar 1465-ci ildə Karaman qalasını (Karaman Kalesi) təmir edərkən uçmuş binaların kitabələrini və memarlıq parçalarını divarlara yerləşdiriblər. Divar qismən əvvəlki tikililərin tarixini yaşadır.
• Qurbangah üzərində toxum səpən adam. Dəylə xarabalıqlarında (Değle) qədim bir qurbangah Bizans dövründə qaya məzarına çevrilib. Onun şərq üzündə bir əlində qab tutan, o biri əli ilə toxum səpən adamın relyefi var.
• Yeddi metrlik bükülü sənəd. Topqapı Sarayı Muzeyinin Kitabxanasında saxlanılan İbrahim bəy imarətinin vəqf sənədləri əlavələri ilə birlikdə bir-birinə birləşdirilmiş, təxminən yeddi metr uzunluğunda bükülü sənəd təşkil edir.
• Muzeydəki qadın cəsədi. Bizans dövrünə aid bir qadın cəsədi Manazanın Ölülər meydanı adlanan üst səviyyəsindən çıxarılıb. O, Karaman Muzeyində nümayiş etdirilir.
• Bloklarla işləyən taxıl anbarları. Taşqalada gilli əhəngdaşında oyulmuş 250-dən çox taxıl anbarı var. İnsanlar qaya səthindəki oyuqlardan istifadə edərək anbarlara qalxırlar. Yüklər zəncir və blok sistemi ilə daşınır.

Mənbələr

1. Vikipediya — Karaman tr.wikipedia.org
2. TDV İslam Ensiklopediyası — Karaman islamansiklopedisi.org.tr
3. TDV İslam Ensiklopediyası — İbrahim bəy imarəti və türbəsi islamansiklopedisi.org.tr
4. Yahya Başkan — Qaramanoğullarının mənşəyi məsələsi, Tarix Araşdırmaları Jurnalı dergipark.org.tr
5. David French — Canhasan məskənləri 2: Canhasan I: Saxsı məmulatı, Ankaradakı Britaniya İnstitutu jstor.org
6. David French — Canhasan, Karaman: 1961, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi taed.ktb.gov.tr
7. Vikipediya — Karaman ili en.wikipedia.org
8. GoTürkiye — Karaman: Görməli yerlər goturkiye.com
9. Türkiyə Mədəniyyət Portalı — Aktəkkə məscidi kulturportali.gov.tr
10. Hacettepe Universiteti — İçten Tansel, Karaman Xatuniyyə/Mələk xatun mədrəsəsi openaccess.hacettepe.edu.tr
11. Karaman İnvestisiyalara Dəstək Ofisi — Karamanın turizmi karamandayatirim.gov.tr
12. Karaman İl Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Manazan mağaraları karaman.ktb.gov.tr
13. Karaman İl Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Taxıl anbarları karaman.ktb.gov.tr
14. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Karaman Muzeyi muze.gov.tr

FAQ

Image: Karaman castle 2240.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0