İstanbulun tarixi əraziləri: UNESCO-nun dörd zonası

İstanbulun tarixi əraziləri nədir?

İstanbulun tarixi əraziləri 1985-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmiş dörd mühafizə zonasından ibarətdir. Bunlar Sultanəhməd (Sultanahmet), Süleymaniyyə (Süleymaniye), Zeyrək (Zeyrek) və İstanbul Quru Surlarıdır. Dördü də şəhərin Avropa hissəsində, Fatihdə yerləşir. Birlikdə 765.5 hektar ərazini əhatə edir.

Siz İstanbulun tarixi mərkəzini axtarırsınızsa, əvvəlcə bu fərqi nəzərə alın: UNESCO siyahısındakı irs obyekti dörd hissədən ibarətdir. Mühafizə sarayları, dini tikililəri, müdafiə qurğularını və məhəllələrin tarixi quruluşunu əhatə edir. Ayasofya (Ayasofya) və Topqapı sarayı Zeyrəkin taxta memarlığı və Quru Surlarının yanındakı ərazilərlə eyni siyahı qeydində birləşir.

Dörd zona Bizans və Osmanlı tikililərini ortaq coğrafi çərçivədə birləşdirir. Günümüzə çatan Ayasofya binası 532–537-ci illərə aiddir. Süleymaniyyə məscidi və külliyəsi 1550–1557-ci illərdə tikilib. Pantokrator monastırının kilsələri və Topqapı sarayı bu iki dövr arasına düşür. Onların hər biri ayrı bir zonanın əsas tikililərindəndir.

İstanbulun tarixi əraziləri niyə UNESCO siyahısındadır?

UNESCO İstanbulun tarixi ərazilərini (i), (ii), (iii) və (iv) mədəni meyarları üzrə qeydə alıb. Ərazilər 1985-ci ildə siyahıya daxil edilib. Sərhədlərdə kiçik dəyişiklik isə 2017-ci ildə təsdiqlənib. İrs obyektinin qeydə alınmış ümumi sahəsi 765.5 hektardır.

Ayrı-ayrı zonaların təsviri mühafizənin nə qədər geniş ərazini əhatə etdiyini göstərir. Süleymaniyyəyə məscid külliyəsi, ətraf bazarlar və ənənəvi yaşayış evləri daxildir. Quru Surları zonası Feodosi surlarının hər iki tərəfindəki əraziləri və keçmiş Blaxerna sarayının qalıqlarını əhatə edir. Burada siz ayrı-ayrı tikililərlə yanaşı, onların qorunan tarixi mühitini də görürsünüz.

İstanbulun tarixi ərazilərinin xəritəsi: dörd zona haradadır?

Əvvəlcə xəritənizdə Tarixi Yarımadanı tapın. Onun şimal sərhədi Qızıl Buynuzdur. Şərqində Bosfor boğazı, cənubunda isə Mərmərə dənizi (Marmara Denizi) yerləşir. Quru Surları qərb sərhədini müəyyənləşdirir. Dörd UNESCO zonasının hamısı bu yarımadada, Fatih daxilindədir.

Zonalar ölçülərinə görə kəskin fərqlənir. Sultanəhməd 140 hektardır. Süleymaniyyə 54 hektarı, Zeyrək isə 10.5 hektarı əhatə edir. Quru Surları zonası 561 hektarla ən böyüyüdür. Zeyrək ən kiçik zonadır. Bununla belə, onun qorunan ərazisinə həm məscid, həm də ətraf məhəllə daxildir.

Bu rəqəmlər sizə UNESCO xəritəsini anlamağa kömək edir. Məscidin adını daşıyan zona yaşayış evlərini və bazarları da əhatə edə bilər. Surların adını daşıyan zona isə bitişik torpaqlara yayıla bilər. Məsələn, 561 hektarlıq Quru Surları zonasına müdafiə qurğularının hər iki tərəfindəki ərazilər daxildir.

Sultanəhməd zonasına hansı tarixi abidələr daxildir?

Sultanəhməd Şəhər Arxeoloji Ərazisinə Hippodrom (Hipodrom), Ayasofya, Aya İrini, Kiçik Ayasofya (Küçük Ayasofya) və Topqapı sarayı daxildir. Bu abidələr 140 hektarlıq vahid UNESCO zonasında birləşir. Tanış abidə adlarından başlamaq istəyirsinizsə, həm Ayasofyanın, həm də Topqapının yerləşdiyi zona budur.

Bu gün mövcud olan Ayasofya binası 532–537-ci illərdə tikilib. Bu tarix günümüzə çatan tikiliyə aiddir. Eyni mühafizə zonasındakı Topqapı sarayı daha sonrakı tikinti dövrünü təmsil edir. İstanbulun fəthindən sonra II Mehmed (II. Mehmed) onun inşasını sifariş edib. Tikinti 1460–1478-ci illərdə aparılıb.

Sultanəhməddə keçmişin izləri döşəmə səviyyəsində də qorunub. 1935-ci ildə başlayan qazıntılar Böyük Sarayın sütunlu həyətindəki mozaikaları üzə çıxarıb. Səhnələr arasında kərtənkələ yeyən qrifon və alma yeyən ayılar var. Bu təsvirlər adətən monumental tikililəri ilə tanınan əraziyə heyvan obrazları və asanlıqla tanınan hərəkət səhnələri əlavə edir.

Süleymaniyyə Mühafizə Ərazisi nəyi qoruyur?

Süleymaniyyə məscidi və külliyəsi 54 hektarlıq bu zonanın mərkəzində dayanır. Onları Memar Sinan (Mimar Sinan) 1550–1557-ci illərdə tikib. Bu tarixlər külliyənin II Mehmedin Topqapı sarayından sonra inşa olunduğunu göstərir. Sarayın tikintisi 1478-ci ildə başa çatıb.

UNESCO-nun təsvirinə məscid külliyəsi ilə yanaşı, ətraf bazarlar və ənənəvi yaşayış məhəllələrinin quruluşu da daxildir. Bu əhatə dairəsi sizin üçün gündəlik həyatla birbaşa əlaqə yaradır: alış-veriş və yaşayış qorunan tarixi mühitin tərkib hissəsidir. Buna görə ərazinin əhəmiyyətini məscidlə yanaşı, evlər və ticarət mühiti vasitəsilə də anlamaq olar.

Süleymaniyyə İstanbulda “tarixi məhəllələr” ifadəsinin mənasını da aydınlaşdırır. Burada müəyyən edilmiş zona adı bəlli bir memarlıq külliyəsini ətraf şəhər mühiti ilə birləşdirir. Onun 54 hektarı məscid binasından daha geniş bir mühiti qoruyur.

Zeyrəki tarixi məhəllə edən nədir?

Zeyrək zonası Zeyrək məscidinin (Zeyrek Camii) ətrafında 10.5 hektar ərazini əhatə edir. Kolumbiya Universitetinin sənədləşdirməsində ətrafdakı tarixi məhəllənin taxta memarlığı ilə tanındığı bildirilir. Bu, ən kiçik UNESCO zonası olsa da, mühüm dini tikilini yaşayış mühiti ilə birləşdirir.

Zeyrək məscidinin əsasında Pantokrator monastırının kilsələri dayanır. Kolumbiya Universiteti bu kilsələri 1118–1136-cı illərə aid edir. Qrup yan-yana yerləşən üç kilsə bölməsindən ibarətdir. Tikilinin monastır keçmişini düşünərkən bu quruluşu yadınızda saxlayın.

Monastırın kim tərəfindən təsis edildiyi barədə fərqli fikirlər var. Tipikona əsaslanan bir şərh onun təsisini II İoann Komnin və ehtimal ki, həyat yoldaşı İrina (Eirene) ilə əlaqələndirir. Bəzi tarixi mənbələr isə himayədarlığı yalnız imperatriça İrinaya aid edir. Beləliklə, mənbələr monastırın təsisində kimin rol oynadığı barədə fərqlənir.

Tipikon monastırın təsisini və fəaliyyət qaydalarını müəyyənləşdirən, 1136-cı il tarixli sənəddir. Orada 80 kişi rahibdən ibarət icma qeydə alınıb. Kolumbiya Universitetinin məlumatında monastır daxilində 50 çarpayılıq xəstəxana da göstərilir. Bu təfərrüatlar günümüzə çatan kilsələri onların ətrafında fəaliyyət göstərən qurumun təşkili ilə əlaqələndirir.

İstanbulun tarixi ərazilərində surlar: nə qorunur?

Quru Surlarının tikintisinə V əsrin əvvəllərində II Feodosinin (II. Theodosius) dövründə başlanıb. Surlar Tarixi Yarımadanın qərb sərhədi boyunca uzanır. Kommunikasiya İdarəsinin (İletişim Başkanlığı) dərc etdiyi 2019-cu il Anadolu Agentliyi xəbərində onların uzunluğu 6,600 metr göstərilir.

Müdafiə sistemi üç hissədən ibarətdir: xəndək, xarici divar və daxili divar. Surlar haqqında oxuyarkən siz bu ayrı-ayrı hissələri nəzərə alın. Sənədləşdirilmiş müdafiə sistemi ardıcıl hissələrdən ibarət olub. Hər hissə ümumi quruluşun tərkibinə daxil idi.

Quru Surları zonası 561 hektarla dörd zona arasında ən böyük sahəni tutur. UNESCO bu zonaya Feodosi surlarının hər iki tərəfindəki torpaqları və keçmiş Blaxerna sarayının qalıqlarını daxil edir. Buna görə onun sərhədləri ayaqda qalan müdafiə tikililərindən daha geniş ərazini qoruyur.

Xronologiya

• V əsrin əvvəlləri: II Feodosinin dövründə Quru Surlarının tikintisinə başlanıb.
• 532–537: Günümüzə çatan Ayasofya binası tikilib.
• 1118–1136: Sonradan Zeyrək məscidi ilə əlaqələndirilən Pantokrator monastırının kilsələri tikilib.
• 1136: Pantokrator tipikonu monastırın təsisini və fəaliyyət qaydalarını müəyyənləşdirib.
• 1460–1478: II Mehmedin Topqapı sarayı tikilib.
• 1550–1557: Memar Sinan Süleymaniyyə məscidini və külliyəsini tikib.
• 1935: Böyük Sarayın həyət mozaikalarını üzə çıxaran qazıntılar başlayıb.
• 1985: Dörd tarixi ərazi UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib.
• 2017: UNESCO sərhədlərdə kiçik dəyişikliyi təsdiqləyib.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Topqapı sarayı uzun müddət Yeni Saray (Yeni Saray) adlanıb. Bu ad onu Bəyaziddəki (Beyazıt) əvvəlki saraydan fərqləndirib. Adlandırma ilə bağlı bu təfərrüat, sənədləşdirilmiş 1460–1478-ci il tikinti tarixləri ilə birlikdə, sarayın Osmanlı saraylarının ardıcıllığındakı yerini göstərir.

Böyük Sarayın mozaikalarında 90 müxtəlif mövzu və 150 insan və heyvan fiquru var. Kərtənkələ yeyən qrifon və alma yeyən ayılar bu daha böyük səhnələr toplusunun bir hissəsidir. 1935-ci ildə başlayan qazıntılar sütunlu həyətin döşəmə mozaikalarını üzə çıxarıb.

Pantokrator monastırındakı 50 çarpayılıq xəstəxana və tipikonda qeydə alınan 80 rahib qurumun həyatının iki tərəfini göstərir. Yan-yana yerləşən üç kilsə bölməsi memarlıq nüvəsi kimi günümüzə çatıb. Sənədlərdəki təfərrüatlar isə monastırla bağlı insanları və müalicə müəssisəsini bu mənzərəyə əlavə edir.

Tez-tez verilən suallar

İstanbulun dörd UNESCO zonası hansılardır?

Bunlar Sultanəhməd Şəhər Arxeoloji Ərazisi, Süleymaniyyə Mühafizə Ərazisi, Zeyrək Mühafizə Ərazisi və İstanbul Quru Surları Mühafizə Ərazisidir. Onlar birlikdə 1985-ci ildə siyahıya daxil edilmiş İstanbulun tarixi ərazilərini təşkil edir.

İstanbulun tarixi əraziləri harada yerləşir?

Dörd ərazinin hamısı İstanbulun Avropa hissəsində, Fatihdə yerləşir. Onlar Qızıl Buynuz, Bosfor boğazı və Mərmərə dənizi ilə əhatələnən Tarixi Yarımadanın ayrı-ayrı hissələrini tutur.

İstanbulun tarixi əraziləri nə vaxt UNESCO siyahısına daxil edilib?

Ərazilər 1985-ci ildə siyahıya daxil edilib. UNESCO 2017-ci ildə sərhədlərdə kiçik dəyişikliyi təsdiqləyib. İrs obyektinin dörd hissə üzrə qeydə alınmış ümumi sahəsi 765.5 hektardır.

Ən böyük UNESCO zonası hansıdır?

Quru Surları zonası 561 hektarla ən böyüyüdür. Sultanəhməd 140 hektarı, Süleymaniyyə 54 hektarı, Zeyrək isə 10.5 hektarı əhatə edir. Zeyrək ən kiçik zonadır.

Mənbələr

1. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — İstanbulun tarixi əraziləri whc.unesco.org
2. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — İstanbulun tarixi əraziləri: xəritələr whc.unesco.org
3. Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — İstanbulun tarixi əraziləri kvmgm.ktb.gov.tr
4. Vikipediya — İstanbulun tarixi əraziləri en.wikipedia.org
5. Mədəniyyət Portalı — İstanbulun tarixi əraziləri kulturportali.gov.tr
6. Milli Saraylar — Topqapı sarayı millisaraylar.gov.tr
7. Kolumbiya Universiteti — Zeyrək Kilsə Məscidi / Pantokrator monastırı mcid.mcah.columbia.edu
8. Kommunikasiya İdarəsi / Anadolu Agentliyi — İstanbulun tarixi surları zamana müqavimət göstərir iletisim.gov.tr
9. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Böyük Saray Mozaikaları Muzeyi muze.gov.tr

FAQ

Image: Topkapi Palace Hagia Sophia Blue Mosque.jpg — Salih K, Public domain