İsmət İnönü kimdir? Türkiyənin ikinci prezidenti

İsmət İnönü kimdir?

Mustafa İsmət İnönü (Mustafa İsmet İnönü) Türkiyənin ilk baş naziri və ikinci prezidenti olub. 24 sentyabr 1884-cü ildə İzmirdə doğulub. Milli siyasətə gəlməzdən əvvəl hərbi təhsil alıb və zabit kimi yetişib. Onun fəaliyyəti hərbi komandanlığı, sülh danışıqlarını, hökumət rəhbərliyini və müxalifətdə keçən illəri əhatə edib.

Siz İnönünü əsasən prezident kimi tanıyırsınızsa, həyatının əvvəlki mərhələlərinə də nəzər salın. O, Milli Mübarizə dövründə Qərb cəbhəsinə komandanlıq edib. Sonra Mudanyada hökuməti təmsil edib və Lozannada (Lozan) Türkiyə nümayəndə heyətinə rəhbərlik edib. Prezidentliyi 11 noyabr 1938-ci ildən 22 may 1950-ci ilədək davam edib.

İsmət İnönü əslən haralıdır?

İnönü İzmirdə doğulub. Ailəsinin kökləri isə başqa yerlərə uzanırdı. Atası Rəşid bəy (Reşit Bey) Bitlisdən gələrək Malatyada məskunlaşmış Kürüm ailəsindən idi. Anası Cevriyə xanım (Cevriye Hanım) indiki Bolqarıstanın Razqrad (Razgrad) şəhərindən idi.

Bu yerlərin hər biri onun mənşəyi ilə bağlı sualın ayrı bir tərəfini açıqlayır. İzmir doğulduğu şəhərdir. Bitlis və Malatya ata nəslinin tarixində yer tutur. Razqrad isə anasının doğma şəhəridir. Atasının işi ilə əlaqədar uşaqlığının bir hissəsi Sivasda keçib.

Ailəsinin etnik mənşəyi barədə məlumatlar fərqlənir. İngiliscə Vikipediya bioqrafiyası türk mənşəyindən bəhs edən ailə araşdırmalarını kürd mənşəyindən bəhs edən ikinci dərəcəli mənbələrdən ayırır. Bunlar onun mənşəyi barədə ortaq qənaət deyil, bir-birindən fərqlənən izahlardır.

İsmət İnönü harada təhsil alıb?

İnönü 1892-ci ildə Sivas Hərbi Rüşdiyyəsinə daxil olub. Təhsilini topçu məktəbində davam etdirib və 1903-cü ildə leytenant rütbəsi ilə bitirib. 26 sentyabr 1906-cı ildə Hərbi Akademiyanı qərargah kapitanı rütbəsi ilə, sinif birincisi olaraq başa vurub.

İlk təyinatı 2 oktyabr 1906-cı ildə Ədirnədəki (Edirne) İkinci Ordu qərargahına olub. Bu ardıcıllıqda siz onun Sivasdakı uşaqlığından hərbi təhsilə, oradan da həqiqi xidmətə keçidini görə bilərsiniz. Sonrakı siyasi fəaliyyəti bu peşə təhsilinə və ordu təcrübəsinə söykənirdi.

İsmət İnönü hansı cəbhələrdə xidmət edib?

İnönü Yəməndə (Yemen) İmam Yəhya (İmam Yahya) ilə danışıqlarda iştirak edib. 26 aprel 1912-ci ildə mayor rütbəsinə yüksəlib. Beləliklə, danışıqlar aparmaq Mudanya və Lozannadan əvvəl də onun fəaliyyətinin bir hissəsi olub.

Birinci Dünya müharibəsində Qafqaz (Kafkasya) və Fələstin (Filistin) cəbhələrində xidmət edib. 1917-ci ildə Fələstində əvvəlcə İyirminci Korpusa, sonra Üçüncü Korpusa komandan təyin olunub. Bu təyinatlar Milli Mübarizə dövründə Qərb cəbhəsinə rəhbərliyindən əvvəl baş verib.

Onun ailə həyatı da müharibə illərində başlayıb. 1916-cı ildə İstanbulda Mevhibə xanımla (Mevhibe Hanım) evlənib. Evləndikdən sonra cəbhədəki vəzifəsinə qayıdıb.

1920-ci ildə İnönü Ədirnədən millət vəkili kimi Böyük Millət Məclisinə daxil olub. 3 mayda Baş Qərargaha cavabdeh nazir olub. Qərb cəbhəsinin komandanı kimi 1921-ci ilin yanvar və aprel aylarında baş tutan Birinci və İkinci İnönü döyüşlərində Yunanıstan ordusunun irəliləməsini dayandırıb.

Ordu komandanı Türkiyənin ilk baş naziri necə oldu?

İnönü 11 oktyabr 1922-ci ildə imzalanmış Mudanya atəşkəsində Böyük Millət Məclisi hökumətini təmsil edib. Daha sonra xarici işlər naziri və Türkiyə nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi Lozanna Konfransına qatılıb. 24 iyul 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsini imzalayıb.

1923-cü ildə respublikanın ilk baş naziri olub. Bu vəzifədəki ilk dövrləri 1923–1924 və 1925–1937-ci illəri əhatə edib. Hərbi və siyasi fəaliyyəti qısa müddət üst-üstə düşüb: 1926-cı ildə ordu generalı rütbəsinə yüksəlib, 1927-ci ildə isə hərbi xidmətdən istefaya çıxıb.

Soyadını onunla bağlı döyüşlərdən sonra alıb. Atatürk 26 dekabr 1934-cü il tarixli məktubunda İsmət paşaya İnönü döyüşlərindəki rolunun xatirəsinə İnönü soyadını verib. Bu ad onun ictimai kimliyini müharibədəki komandanlığı ilə bağlayıb.

İnönünün prezidentliyi dövründə nələr baş verdi?

Atatürkün ölümündən sonra İnönü prezident seçilib. 11 noyabr 1938-ci ildə vəzifəyə başlayıb. 26 dekabrda Cümhuriyyət Xalq Partiyasının (Cumhuriyet Halk Partisi, CHP) fövqəladə qurultayı onu partiyanın daimi sədri elan edib. Ona Milli Rəhbər mənasını verən «Millî Şef» titulu da verilib.

Prezidentliyi dövründə, 1943-cü ildə Britaniyanın baş naziri Uinston Çörçillə (Winston Churchill) müharibə şəraitində görüşüb. Görüş Yenice stansiyasında dəmiryol vaqonunun içində baş tutub. Çörçill Türkiyənin İkinci Dünya müharibəsinə qoşulmasını istəyirdi.

1942-ci ilin ayrı-seçkilik xarakterli Sərvət vergisi (Varlık Vergisi) də onun prezidentliyi dövrünə düşür. Bu vergi qeyri-müsəlman azlıqların üzərinə xüsusilə ağır yük qoyurdu. Vergi 1944-cü ildə ləğv edilib. Onun hakimiyyət illərindən bəhs edərkən diplomatik hadisələrlə yanaşı bu siyasətə də yer verilməlidir.

İnönünün prezidentliyi 22 may 1950-ci ildə başa çatıb. CHP seçkilərdə məğlub olduqdan və hakimiyyət Demokrat Partiyasına (Demokrat Parti) keçdikdən sonra o, əsas müxalifətin lideri olub. Bu mövqeyini 1960-cı ilədək qoruyub.

İnönünün siyasi irsi niyə mübahisə doğurur?

Şeyx Səid (Şeyh Sait) və digərlərinin edamları İnönünün 1925-ci ildəki baş nazirliyi dövrünə təsadüf edir. Şeyx Səid və digər müttəhimlər haqqında ölüm hökmlərini Şərq İstiqlal Məhkəməsi (Şark İstiklal Mahkemesi) çıxarıb. Qərarlara görə məsuliyyətdən danışarkən bu qurumun adını dəqiq göstərmək vacibdir.

Ayrı bir mübahisə 1961-ci ilin edamları ilə bağlıdır. Əmrə Oktay (Emre Oktay) 2018-ci ildə Anadolu Agentliyinə (Anadolu Ajansı) müsahibəsində İnönünün edamlara qarşı çıxdığı barədə izahı rədd edib. O, İnönünün hərbi rəhbərliyi prosesi başa çatdırmağa çağırdığını iddia edib.

İnönü Fondunun (İnönü Vakfı) yayımladığı məktub isə etirazın sənədli sübutunu təqdim edir. 13 sentyabr 1961-ci il tarixli məktubda Camal Gürsəldən (Cemal Gürsel) İnönünün ölüm hökmlərinin icrasına etirazını Milli Birlik Komitəsinə (Millî Birlik Komitesi) çatdırması istənilib. Son təsdiq səlahiyyəti həmin komitədə idi. Bu məktubu sonrakı müsahibədə səslənən iddiadan ayırmaq lazımdır.

İnönü hökumətə necə qayıtdı?

İnönü 1961–1965-ci illərdə yenidən baş nazir olub və üç koalisiya hökumətinə rəhbərlik edib. Beləliklə, onun fəaliyyəti həm əvvəlki baş nazirlik dövrlərini, həm də sonrakı koalisiya rəhbərliyini əhatə edib. Bu dövrlərin arasında isə prezident və müxalifət lideri olub.

CHP-yə rəhbərliyi 1972-ci ildə başa çatıb. Bülənt Ecevitin (Bülent Ecevit) komandasına qarşı partiyadaxili mübarizədə məğlub olduqdan sonra vəzifədən ayrılıb. Bu ayrılıq növbəti il Ankarada vəfat etməsindən əvvəl baş verib.

Xronologiya

• 24 sentyabr 1884: İzmirdə doğulub.
• 1892: Sivas Hərbi Rüşdiyyəsinə daxil olub.
• 1903: Topçu məktəbini leytenant rütbəsi ilə bitirib.
• 26 sentyabr 1906: Hərbi Akademiyanı qərargah kapitanı rütbəsi ilə bitirib.
• 26 aprel 1912: Mayor rütbəsinə yüksəlib.
• 1916: Mevhibə xanımla evlənib.
• 1917: Fələstin cəbhəsində ordu korpuslarına komandanlıq edib.
• 3 may 1920: Baş Qərargaha cavabdeh nazir olub.
• 1921: İki İnönü döyüşünə komandanlıq edib.
• 11 oktyabr 1922: Mudanya atəşkəsində hökuməti təmsil edib.
• 24 iyul 1923: Lozanna sülh müqaviləsini imzalayıb.
• 1923: Respublikanın ilk baş naziri olub.
• 1927: Hərbi xidmətdən istefaya çıxıb.
• 26 dekabr 1934: Atatürkdən İnönü soyadını alıb.
• 11 noyabr 1938: Türkiyənin ikinci prezidenti olub.
• 1943: Yenice stansiyasında Çörçillə görüşüb.
• 1950: Seçki məğlubiyyətindən sonra müxalifət lideri olub.
• 13 sentyabr 1961: Gürsələ məktub yazaraq edamlara etiraz edib.
• 1961–1965: Üç koalisiya hökumətinə rəhbərlik edib.
• 1972: CHP rəhbərliyindən ayrılıb.
• 25 dekabr 1973: Ankarada vəfat edib.
• 28 dekabr 1973: Anıtqəbirdə dəfn olunub.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Rəşid bəy oğlunun doğumunu ailənin Quran nüsxəsinin arxa səhifəsində qeyd edib. Qeyddə tarix 24 sentyabr 1884 kimi göstərilib. Siz də evdə ailə tarixlərini bir kitabda qeyd edirsinizsə, bu təfərrüat İnönünün uşaqlığı ilə gündəlik həyatınız arasında bir bağ yarada bilər.

Sivas Hərbi Rüşdiyyəsində İnönünün yaxa nömrəsi 32 olub. Ailəsi Ali Baba məhəlləsində yaşadığı üçün onu İsmət Əfəndi Ali Baba (İsmet Efendi Ali Baba) kimi tanıyıblar. Beləliklə, məktəbdə tanındığı ad yaşadığı yerə də işarə edirdi.

İnönü Çəhrayı Köşkü (Pembe Köşk) 10 sentyabr 1923-cü ildə Mehmet Uzunzadədən (Mehmet Uzunzade) alıb. Ailəsi 1925-ci ildə bu evə köçüb. İnönü Fondunun muzey haqqında məlumatına görə, Ankaranın ilk balı 22 fevral 1927-ci ildə burada keçirilib.

Fond həmçinin Çəhrayı Köşkdəki kitabxanasında 8,000 kitab olduğunu bildirir. Ev onun ictimai fəaliyyətini ailə həyatının konkret məqamları ilə birləşdirir: evin alınması, köç, bir ziyafət və zəngin şəxsi kitabxana.

İsmət İnönü nə vaxt vəfat edib və məzarı haradadır?

İnönü 25 dekabr 1973-cü ildə Ankarada vəfat edib. 89 yaşı var idi. Nazirlər Şurasının qərarı ilə Anıtqəbirdə (Anıtkabir) dəfninə icazə verilib. Dəfn 28 dekabrda baş tutub.

Siz Anıtqəbiri ziyarət etsəniz, onun simvolik sarkofaqını Sülh (Barış) və Zəfər (Zafer) qüllələri arasındakı qalereyada görə bilərsiniz. İnönü döyüşləri, Lozanna, baş nazirlik və Türkiyənin ikinci prezidentliyi ilə yadda qalan həyat yolundan sonra o, burada dəfn olunub.

Tez-tez verilən suallar

İnönü Türkiyənin ilk prezidenti olub?

O, ikinci prezident olub və 11 noyabr 1938-ci ildən 22 may 1950-ci ilədək vəzifədə qalıb. Bundan əvvəl, 1923-cü ildə respublikanın ilk baş naziri olub.

İnönü Malatyada doğulub?

O, İzmirdə doğulub. Atasının ailəsi Bitlisdən gələrək Malatyada məskunlaşıb.

Ona niyə İnönü deyirdilər?

Atatürk ona bu soyadı 26 dekabr 1934-cü il tarixli məktubla verib. Soyad onun 1921-ci ildəki İnönü döyüşlərindəki rolunun xatirəsini yaşadırdı.

İnönü vəfat edəndə neçə yaşı var idi?

25 dekabr 1973-cü ildə Ankarada vəfat edəndə 89 yaşı var idi. 28 dekabrda Anıtqəbirdə dəfn olunub.

Mənbələr

1. İnönü Fondu — İsmət İnönünün həyatı ismetinonu.org.tr
2. İnönü Fondu — Uşaqlığı ismetinonu.org.tr
3. Türkiyə Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi — İsmət İnönünün bioqrafiyası mfa.gov.tr
4. Türkiyə Respublikası Prezidentliyi — İsmət İnönü tccb.gov.tr
5. İnönü Fondu — Bioqrafiya ismetinonu.org.tr
6. Belleten — Şərafəddin Turanın «İsmət İnönü» əsərinə rəy belleten.gov.tr
7. Anadolu Agentliyi — Adana danışıqlarının ildönümü aa.com.tr
8. Vikipediya — İsmət İnönü en.wikipedia.org
9. Anadolu Agentliyi — İsmət İnönünün vəfatının ildönümü aa.com.tr
10. Atatürk Araşdırma Mərkəzi — Türkiyə Respublikası tarixi, II cild atam.gov.tr
11. Anadolu Agentliyi — Əmrə Oktayla müsahibə aa.com.tr
12. İnönü Fondu — Yassıada ölüm hökmləri, 1961 ismetinonu.org.tr
13. İnönü Fondu — Çəhrayı Köşk ismetinonu.org.tr
14. Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Anıtqəbir dosim.ktb.gov.tr

FAQ

Image: Ismet Pacha (cropped).jpg — Georges Chevalier, CC BY-SA 4.0