İsmet İnönü kimdir? Askerlikten cumhurbaşkanlığına hayatı

İsmet İnönü’nün doğumu, babası tarafından ailedeki Kur’an’ın arka sayfasına kaydedildi. Siz bu yazıda onun İzmir’den cumhurbaşkanlığına uzanan hayatını ve siyasi görevlerini öğreneceksiniz.

Mustafa İsmet İnönü, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk başbakanı ve ikinci cumhurbaşkanıydı. Hayatında Edirne’deki askerî görev, Lozan’daki müzakereler ve Ankara’daki siyasi sorumluluklar birbirini izledi. Onun biyografisi, askerlik yıllarıyla birlikte iktidar ve muhalefet dönemlerini de kapsar.

İsmet İnönü kimdir, nerelidir?

Mustafa İsmet, 24 Eylül 1884 tarihinde İzmir’de dünyaya geldi. Babası Reşit Bey, Malatya’ya yerleşmiş Bitlisli Kürüm ailesinden geliyordu. Annesi Cevriye Hanım ise bugünkü Bulgaristan sınırlarındaki Razgrad kentindendi.

İzmir, İnönü’nün doğum yeri; Sivas ise çocukluğunun bir bölümünü geçirdiği şehirdi. Babasının görevi nedeniyle bulunduğu Sivas’ta askerî öğrenimine adım attı. Bu nedenle doğum yeriyle çocukluk şehrini aynı bilgi olarak değerlendirmemek gerekir.

Siz İnönü’nün nereli olduğunu araştırırken İzmir, Malatya ve Bitlis adlarıyla karşılaşabilirsiniz. İzmir doğumunu, Malatya ve Bitlis ise baba ailesinin geçmişini anlatır. Razgrad bağlantısı da annesi Cevriye Hanım’ın geldiği yere dayanır.

İnönü, 1892 yılında Sivas Askerî Rüştiyesine girerek askerî eğitimine başladı. Daha sonra topçu okulunda ve Harp Akademisinde öğrenim gördü. Çocukluğundaki Sivas yılları, böylece yetişkinlikte sürdüreceği askerlik mesleğine bağlandı.

Aile hayatında ise 1916 yılında İstanbul’da yaptığı evlilik öne çıkar. Mevhibe Hanım’la evlenen İnönü, evliliğinin ardından cephedeki görevine geri döndü. Bu tarih, Birinci Dünya Savaşı sırasındaki askerî sorumluluklarıyla aile hayatının kesiştiği noktadır.

Askerlik hayatı hangi görevlerle şekillendi?

İnönü, 1903’te topçu okulunu bitirerek teğmen rütbesini aldı. Harp Akademisinden ise 26 Eylül 1906’da kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu. Akademideki eğitimini birincilikle tamamlaması, öğrenim hayatının somut başarıları arasındaydı.

İlk görevine 2 Ekim 1906 tarihinde Edirne’deki 2. Ordu merkezinde başladı. Böylece askerî okullardaki öğreniminin ardından ordudaki fiilî görev dönemine geçti. Edirne, kariyerinin bu ilk görev yerini oluşturan şehir oldu.

İnönü, Yemen’de askerî ve diplomatik görevler üstlendi. Burada İmam Yahya ile yapılan görüşmelere katılması, müzakere deneyiminin erken örneklerindendi. Yemen’de bulunduğu dönemde, 26 Nisan 1912 tarihinde binbaşılığa yükseldi.

Birinci Dünya Savaşı sırasında Kafkas ve Filistin cephelerinde görev yaptı. 1917’de Filistin’de önce 20. Kolordunun, ardından 3. Kolordunun komutanlığına atandı. Bu görevler, onun askerlik hayatında üstlendiği komuta sorumluluklarını gösterir.

İnönü’nün askerî kariyeri, Cumhuriyet kurulduktan sonra da bir süre devam etti. 1926 yılında orgeneralliğe yükseldi; 1927 yılında ise askerlikten emekliye ayrıldı. Başbakanlığıyla askerlikten emekliliği, dolayısıyla aynı tarihte başlayan veya biten görevler değildi.

Millî Mücadele’de ve Lozan’da ne yaptı?

İnönü, 1920 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisine Edirne milletvekili olarak katıldı. Aynı yıl 3 Mayıs’ta Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekili görevini üstlendi. Bu dönemde milletvekilliğiyle askerî sorumlulukları, Ankara’daki yeni yönetim içinde birleşti.

Batı Cephesi Komutanı İsmet Bey, 1921’de İnönü muharebelerini yönetti. Ocak ve nisan aylarındaki muharebelerde Yunan ordusunun ilerleyişini durdurdu. Birinci ve İkinci İnönü muharebeleri, askerî biyografisinin temel dönüm noktaları arasındadır.

İsmet Bey’in sonraki görevi, cephedeki komutanlıktan mütareke görüşmelerindeki temsile uzandı. 11 Ekim 1922’de imzalanan Mudanya Mütarekesi’nde Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetini temsil etti. Böylece askerî geçmişinin yanına, doğrudan hükûmet adına yürüttüğü diplomatik sorumluluk eklendi.

Lozan Konferansı’na dışişleri bakanı ve Türk heyetinin başkanı olarak katıldı. Konferansın sonunda, 24 Temmuz 1923 tarihinde Lozan Barış Antlaşması’nı imzaladı. Mudanya ve Lozan, İnönü’nün diplomasi hayatında birbirini izleyen iki ayrı görevdi.

Siz bir ders kitabında İnönü’nün farklı unvanlarını gördüğünüzde bu sırayı izleyebilirsiniz. Batı Cephesi komutanlığını Mudanya’daki temsil görevi, ardından Lozan’daki heyet başkanlığı takip etti. Bu sıralama, askerlikten devlet yönetimine geçişini tarihler üzerinden anlamayı kolaylaştırır.

İnönü muharebeleri, yıllar sonra kendisine verilen soyadının da dayanağı oldu. Atatürk, 26 Aralık 1934 tarihli yazısıyla İsmet Paşa’ya İnönü soyadını verdi. Bu tercih, muharebelerde üstlendiği rolü anmak amacıyla yapılmıştı.

Başbakanlığı ve cumhurbaşkanlığı sırasında neler yaşandı?

İnönü, Cumhuriyetin ilk başbakanı olarak 1923 yılında göreve başladı. İlk başbakanlık dönemi 1923–1924, sonraki dönemi ise 1925–1937 yıllarını kapsadı. Dolayısıyla ilk yıllardaki başbakanlığını, kesintisiz tek dönem şeklinde okumamak gerekir.

1925’teki başbakanlığı sırasında Şeyh Sait ve beraberindeki sanıklar hakkında idam kararları verildi. Bu kararları veren yargı organı, dönemin Şark İstiklal Mahkemesiydi. İnönü’nün siyasi sorumluluğuyla mahkemenin kararını anlatırken, bu görev ayrımını korumak gerekir.

Atatürk’ün ölümünün ardından İnönü, 11 Kasım 1938 tarihinde cumhurbaşkanı seçildi. Türkiye’nin ikinci cumhurbaşkanı olarak 22 Mayıs 1950’ye kadar görev yaptı. Başbakanlık yıllarını böylece devletin cumhurbaşkanlığı makamındaki görev dönemi izledi.

CHP’nin 26 Aralık 1938 tarihli olağanüstü kurultayı, İnönü’yü değişmez genel başkan seçti. Aynı kurultayda kendisine Millî Şef unvanı da verilmiş oldu. Bu unvanı, cumhurbaşkanı seçilmesinden ayrı bir parti kararı olarak değerlendirmek gerekir.

İnönü’nün cumhurbaşkanlığı sırasında, 1942 yılında Varlık Vergisi uygulamaya konuldu. Vergi, gayrimüslim azınlıklara ayrımcı biçimde ağır yükler getiren bir uygulamaydı. 1944’te kaldırılan Varlık Vergisi, bu dönemin toplumsal sonuçları bulunan kararları arasındaydı.

İkinci Dünya Savaşı sürerken İnönü, 1943 yılında Winston Churchill ile görüştü. İngiltere Başbakanı Churchill, Türkiye’nin savaşa katılmasını isteyen bir politika izliyordu. Buluşma, Yenice tren istasyonundaki bir vagonda gerçekleşti.

Siz İnönü’nün cumhurbaşkanlığını incelerken 1938, 1942 ve 1943 tarihlerini birlikte düşünebilirsiniz. Cumhurbaşkanlığı seçimi, Varlık Vergisi ve Churchill görüşmesi farklı sorumluluk alanlarını gösterir. Dönemin biyografisi, parti yönetimiyle birlikte iç politika ve dış politika kararlarını kapsar.

Muhalefet yılları nasıl geçti, İsmet İnönü ne zaman öldü?

CHP, 1950 seçimlerinin ardından iktidarı Demokrat Parti’ye devretti. İnönü, bu değişimden sonra 1960 yılına kadar ana muhalefet liderliği yaptı. Cumhurbaşkanlığının bitmesi, dolayısıyla onun siyasi hayatının sona erdiği anlamına gelmedi.

İnönü, 1961–1965 yılları arasında üç koalisyon hükûmetinde yeniden başbakanlık üstlendi. Bu görevler, önceki başbakanlık dönemlerinden sonra gelen ayrı bir yönetim evresiydi. Siyasi hayatında böylece başbakanlık, cumhurbaşkanlığı, muhalefet liderliği ve yeniden başbakanlık birbirini izledi.

1961 idamları karşısındaki tutumu hakkında ise birbirine karşıt anlatımlar bulunmaktadır. Emre Oktay, 2018’de Anadolu Ajansına verdiği söyleşide İnönü’nün idamlara karşı çıktığı anlatısını reddetti. Oktay, İnönü’nün askerî yönetimden süreci tamamlamasını istediğini ileri sürdü.

İnönü Vakfının yayımladığı 13 Eylül 1961 tarihli mektup, buna karşılık bir belgedir. İnönü bu mektupta, Cemal Gürsel’den infazlara ilişkin itirazlarını Millî Birlik Komitesine iletmesini istedi. Son onay yetkisini taşıyan komiteye yönelik talep, mektubun somut içeriğini oluşturur.

Bu nedenle Oktay’ın söyleşideki iddiasıyla, 13 Eylül tarihli mektubu ayırmak gerekir. Birincisi sonradan aktarılan bir anlatım, ikincisi İnönü’nün yayımlanmış yazılı başvurusudur. Aynı konuyu değerlendirirken belgelerin türünü ve tarihini görmek, okumanızı daha dikkatli kılar.

İnönü, 1972’de Bülent Ecevit’in ekibi karşısındaki parti içi mücadeleyi kaybetti. Bu gelişmenin ardından Cumhuriyet Halk Partisi genel başkanlığı görevinden ayrıldı. Böylece uzun siyasi hayatının parti yönetimindeki dönemi de sona erdi.

25 Aralık 1973 tarihinde Ankara’da, 89 yaşında hayatını kaybetti. Bakanlar Kurulu kararıyla 28 Aralık 1973 tarihinde Anıtkabir’e defnedildi. Sembolik lahdi, Barış ve Zafer kuleleri arasındaki galeride bulunur.

Siz Anıtkabir’i ziyaret ettiğinizde İnönü’nün sembolik lahdini bu galeride görebilirsiniz. Ölüm tarihiyle defin tarihi arasında ayrım yapmak da biyografisini doğru okumayı sağlar. Ankara’daki ölümü 25 Aralık’ta, Anıtkabir’e defni ise 28 Aralık’ta gerçekleşti.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Reşit Bey, oğlunun 24 Eylül 1884 tarihli doğumunu ailedeki Kur’an’a kaydetmişti. Bu kayıt, kitabın arka sayfasında bulunuyordu. Aile içindeki doğum kaydı, resmî görevlerle anlatılan biyografiye kişisel bir ayrıntı ekler.

Sivas Askerî Rüştiyesindeki İnönü’nün yaka numarası, okul yıllarında 32 idi. Oturdukları Ali Baba Mahallesi nedeniyle İsmet Efendi Ali Baba künyesiyle tanınıyordu. Böylece Sivas’taki mahalle adı, onun okulda kullanılan kimliğine de yansımıştı.

İnönü, Pembe Köşk’ü 10 Eylül 1923 tarihinde Mehmet Uzunzade’den satın aldı. Ailesiyle birlikte bu eve taşınması ise 1925 yılında gerçekleşti. Satın alma tarihiyle yerleşme tarihi, Pembe Köşk’ün geçmişinde iki ayrı aşamadır.

İnönü Vakfının müze anlatımına göre Ankara’nın ilk balosu Pembe Köşk’te düzenlendi. İnönü ailesinin evindeki bu etkinliğin tarihi, 22 Şubat 1927 idi. Köşk böylece aile yaşamının yanında, bir sosyal buluşmanın da mekânı oldu.

Vakıf ayrıca İnönü’nün Pembe Köşk’teki kütüphanesinde 8.000 kitap bulunduğunu belirtir. Siz evinizdeki kitap rafını düşünerek bu sayıyı gündelik hayatla ilişkilendirebilirsiniz. Kütüphane, İnönü’nün hayatını yalnız makamlar ve görevler üzerinden okumayan somut bir ayrıntıdır.

Kısa kronoloji

1. 24 Eylül 1884 İzmir’de doğdu.
2. 1892 Sivas Askerî Rüştiyesine girdi.
3. 1903 Topçu okulunu teğmen olarak bitirdi.
4. 26 Eylül 1906 Harp Akademisinden kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu.
5. 26 Nisan 1912 Binbaşılığa yükseldi.
6. 1916 İstanbul’da Mevhibe Hanım’la evlendi.
7. 1917 Filistin Cephesi’nde kolordu komutanlığı yaptı.
8. 3 Mayıs 1920 Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekili oldu.
9. 1921 Birinci ve İkinci İnönü muharebelerini yönetti.
10. 11 Ekim 1922 Mudanya Mütarekesi’nde TBMM Hükûmetini temsil etti.
11. 24 Temmuz 1923 Lozan Barış Antlaşması’nı imzaladı.
12. 1923 Cumhuriyetin ilk başbakanı oldu.
13. 1927 Askerlikten emekliye ayrıldı.
14. 26 Aralık 1934 Atatürk kendisine İnönü soyadını verdi.
15. 11 Kasım 1938 Türkiye’nin ikinci cumhurbaşkanı oldu.
16. 1943 Yenice’de Churchill ile görüştü.
17. 1950 Seçimlerin ardından ana muhalefet liderliğine geçti.
18. 13 Eylül 1961 İnfazlara itirazlarını iletmesi için Cemal Gürsel’e yazdı.
19. 1961–1965 Üç koalisyon hükûmetinde başbakanlık yaptı.
20. 1972 CHP genel başkanlığından ayrıldı.
21. 25 Aralık 1973 Ankara’da hayatını kaybetti.
22. 28 Aralık 1973 Anıtkabir’e defnedildi.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. İnönü Vakfı — Hayatı ismetinonu.org.tr
2. İnönü Vakfı — Çocukluğu ismetinonu.org.tr
3. T.C. Dışişleri Bakanlığı — İsmet İnönü’nün Özgeçmişi mfa.gov.tr
4. T.C. Cumhurbaşkanlığı — İsmet İnönü tccb.gov.tr
5. İnönü Vakfı — Biyografi ismetinonu.org.tr
6. Belleten — Şerafettin Turan’ın İsmet İnönü kitabının değerlendirmesi belleten.gov.tr
7. Atatürk Araştırma Merkezi — Türkiye Cumhuriyeti Tarihi II atam.gov.tr
8. Anadolu Ajansı — Adana Görüşmelerinin 74. yıl dönümü aa.com.tr
9. Wikipedia — İsmet İnönü en.wikipedia.org
10. Anadolu Ajansı — İsmet İnönü 49 yıl önce bugün yaşamını yitirdi aa.com.tr
11. Anadolu Ajansı — Emre Oktay söyleşisi aa.com.tr
12. İnönü Vakfı — Yassıada İdam Kararları, 1961 ismetinonu.org.tr
13. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Anıtkabir dosim.ktb.gov.tr
14. İnönü Vakfı — Pembe Köşk ismetinonu.org.tr

Görsel: Ismet Pacha (cropped).jpg — Georges Chevalier, CC BY-SA 4.0