Siz Hua Mulanı atasının yerinə orduya gedən qız kimi tanıya bilərsiniz. Bəs o, həqiqətən yaşayıbmı? Qısa cavab budur: bunu heç kim təsdiqləməyib. Ətraflı cavab isə min ildən çox dövrü əhatə edən nəğmələrdən, pyeslərdən və yenidən işlənmiş hekayələrdən keçir. Bu yazıda həmin izi izləyəcəyik. Siz də nəyin möhkəm dəlilə söykəndiyini, nəyin sonradan əlavə olunduğunu görə biləcəksiniz.
Hua Mulan həqiqətən yaşamış şəxs olubmu?
Hua Mulan Çinin Cənub və Şimal sülalələri dövrü ilə əlaqələndirilən əfsanəvi qadın döyüşçüdür. Bu əlaqə hekayənin hansı dövrdə cərəyan etməsi ilə bağlıdır. Onun yaşadığını sübut etmir.
Mulanın yaşadığı barədə iddia təsdiqlənməyib. Türkcə Vikipediya alimlərin onu ümumən uydurma obraz saydığını qeyd edir. San Dieqodakı Kaliforniya Universitetindən David K. Jordan da onun tarixi şəxsiyyət kimi mövcudluğunu və şimal icmaları ilə əlaqəsini qeyri-müəyyən hesab edir.
Siz «Hua Mulan həqiqətən yaşayıbmı?» sualına cavab axtarırsınızsa, ehtiyatlı cavab belədir: onun haqqında çox qədim bir şeir var. Amma bu adda qadının yaşadığını təsdiqləyən qeyd yoxdur.
Hekayənin izi bir şeirdən başlayır
Hekayənin ən qədim qatı «Mulan balladası»dır. Kolumbiya Universiteti onun yaranmasını eramızın V və ya VI əsrinə aid edir. Əldə olan ən güclü dəlil bu şeirdir. O isə ədəbi əsərdir.
Ballada «Qədim və yeni musiqi qeydləri» adlı topluya daxil edilib. Rahib Zhijiang bu toplunu VI əsrdə tərtib edib. Həmin antologiya indi itmiş sayılır.
Balladanın günümüzə çatan ən qədim mətni daha sonrakı topludadır. Bu, Guo Maoqianın XI və ya XII əsrə aid «Yuefu Shiji» əsəridir. Siz bunu köhnə ailə resepti kimi düşünə bilərsiniz. İlkin resept vərəqi itib. Yeməyi isə əsrlər sonra çıxarılmış surətə baxaraq bişirirsiniz.
Balladada əslində nə deyilir?
Ballada Mulanın toxucu dəzgahı arxasında oturması ilə başlayır. Sonra orduya çağırış gəlir. Atasının adı on iki çağırış siyahısının hər birində var.
Mulanın böyük qardaşı yoxdur. Atasının da yetkin oğlu yoxdur. Buna görə Mulan atasının yerinə müharibəyə getməyi təklif edir.
Şeir daha sonra onun yolçuluğunu izləyir. O, əvvəlcə Sarı çayın sahilində düşərgə salır. Sonra Qara dağa çatır.
Döyüşlərdən sonra ona dövlət vəzifəsi təklif olunur. Mulan bunu rədd edir. Evə qayıtmaq üçün sürətli minik istəyir. Onunla on iki il çiyin-çiyinə xidmət etmiş yoldaşları yalnız Mulan evinə qayıdanda onun qadın olduğunu öyrənirlər.
Burada sevgi hekayəsi yoxdur. Jordan qeyd edir ki, qədim balladada Mulanın romantik münasibətindən bəhs olunmur. Siz sonrakı versiyalarda sevgi xətti görmüsünüzsə, həmin hissə sonradan əlavə edilib.
Hansı sülalə? Balladada bu deyilmir
Bir çox müəllif balladadakı hadisələri Şimali Vey (Kuzey Vey) sülaləsi dövrünə aid edir. Bu sülalə 386–534-cü illərdə Şimali Çinin böyük hissəsini idarə edib. Həmin tarix aralığı şeirin V və VI əsrlərə aid edilməsi ilə uyğun gəlir.
Amma Şimali Veylə əlaqə tarixi şərhdir. Balladanın özündə hadisələrin hansı sülalə dövrünə aid olduğu göstərilmir.
Ehtiyatlı olmağa əsas verən ikinci məqam da var. Şimali Vey qadınlarına həsr olunmuş «Nümunəvi qadınlar» adlı bioqrafiyalar bölməsi mövcuddur. Mulanın adı orada yoxdur. Bu cür həqiqi qəhrəman qadın həmin bölmədə qeydə alına bilərdi. Amma alınmayıb.
Tuoba nəzəriyyəsi
Bəzi alimlər balladanın əvvəlcə Çin dilində yaranmadığını düşünürlər. Bir nəzəriyyəyə görə, o, Daxili Asiya xalqlarından olan Tuobaların (Tuoba) dilindəki xalq nəğməsindən Çin dilinə çevrilib.
Bu nəzəriyyə kiminsə etnik mənsubiyyəti barədə qəti nəticə deyil. Jordan həm Mulanın yaşamasını, həm də onun şimal icmaları ilə əlaqəsini qeyri-müəyyən hesab edir.
Bununla belə, bu fikir hekayənin mühitini izah etməyə kömək edir. Şimal sərhəd bölgəsindən gələn bir nəğmə asanlıqla Çin dilinə keçib antologiyaya daxil ola bilərdi.
Balladadan sonra əfsanə necə böyüdü?
Ballada qısadır. Sonrakı müəlliflər boşluqları doldurublar. Hər dövr Mulana öz istədiyi xüsusiyyətləri verib.
- VIII əsr: Wei Yuanfuya aid edilən və VIII əsrin ortalarına tarixləndirilən «Mulan nəğməsi» onu vətəndaşlıq fəzilətinin nümunəsi kimi təqdim edir.
- Min dövrü (Ming): Xu Wei atanın yerinə orduya getmək hekayəsini iki pərdəli pyesə çevirib.
- Tsin dövrü (Qing, 1644–1911): Yeni versiyalara fövqəltəbii güclər və gizli döyüş üsulları əlavə olunub. Bəzi versiyalarda intihar da yer alır.
«Hua Mulanın əsl hekayəsi» axtarışının bu qədər fərqli cavab verməsinin səbəbi budur. Vahid hekayə yoxdur. Bir şeir və onun ardınca gələn, hərəsi öz məqsədini daşıyan yenidən işlənmiş versiyalar var.
Doğma yurd iddiası: Vuhanın Huanpi rayonu
Bir neçə yer məşhur bir şəxsin öz yurdundan çıxdığını iddia etməyi sevir. Vuhan (Wuhan) şəhər hökuməti də belə bir iddia irəli sürür. Onun rəsmi saytındakı 2023-cü il tarixli səhifədə Huanpi (Huangpi) rayonu Mulanın doğma yurdu sayılan yer kimi təqdim olunur.
Bu, yerli rəvayətdir. Doğum qeydi deyil. Siz ora gedib lövhələrdə onun adını görsəniz, bunu yerli qürurun və irsin ifadəsi kimi qəbul edin. Tarixi sübut kimi yox.
Xronologiya
- 386–534: Şimali Vey sülaləsi. Ballada adətən bu dövrlə əlaqələndirilir.
- V–VI əsrlər: Kolumbiya Universitetinin «Mulan balladası»nın yaranması üçün göstərdiyi dövr.
- VI əsr: Ballada Zhijiangın «Qədim və yeni musiqi qeydləri» toplusuna daxil edilir. Bu antologiya indi itmiş sayılır.
- VIII əsrin ortaları: Wei Yuanfuya aid edilən «Mulan nəğməsi»nin dövrü.
- XI–XII əsrlər: Guo Maoqianın «Yuefu Shiji» toplusu. Balladanın günümüzə çatan ən qədim mətni burada saxlanıb.
- Min dövrü: Xu Wei hekayəni iki pərdəli pyesə çevirir və Hua soyadından istifadə edir.
- 1644–1911: Tsin dövrünün yeni versiyalarına fövqəltəbii və dramatik ünsürlər əlavə olunur.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Dörd bazar, dörd alış. Balladada Mulan atını şərq bazarından, yəhərini qərbdən, yüyənini cənubdan, qamçısını isə şimaldan alır. Siz də bir səfərə hazırlaşmaq üçün bir neçə mağaza gəzmisinizsə, bu hissi tanıyırsınız.
- Bir hökmdara iki titul. Balladada eyni hökmdar həm çöl titulu olan «xan», həm də Çin hökmdarlarına verilən «Göyün oğlu» titulu ilə adlandırılır. Titulların bu qarışığı iki mədəniyyətin qovuşduğu dünyaya işarə edir.
- Sonda iki dovşan. Şeir yanaşı qaçan iki dovşanla bitir. Bu təsvir hərəkətdə olarkən erkəklə dişini ayırmağın çətin olduğunu bildirir.
- Soyad sonradan əlavə edilib. Hua «çiçək» deməkdir. Xu Wei onu Mulan hekayəsinə əlavə edib. Qədim balladada bu soyad işlənmir.
- Ayaq bağlarının açılması. Xu Weinin pyesində Mulan döyüşə qoşulmazdan əvvəl ayaqlarının bağlarını açır. Bu təfərrüat erkən şeirə deyil, pyesə aiddir.
Tez-tez verilən suallar
Hua Mulan həqiqətən yaşamış şəxs olubmu?
Onun yaşadığı təsdiqlənməyib. Türkcə Vikipediyaya görə, alimlər onu ümumən uydurma obraz sayırlar. David K. Jordan da onun tarixi şəxsiyyət kimi mövcudluğunu qeyri-müəyyən hesab edir.
Mulan hekayəsinin ən qədim mənbəyi hansıdır?
«Mulan balladası». Kolumbiya Universiteti onu V və ya VI əsrə aid edir. Günümüzə çatan ən qədim mətn Guo Maoqianın XI və ya XII əsrə aid «Yuefu Shiji» toplusundadır.
Hua soyadı haradan gəlib?
Min dövrünün yazıçısı Xu Wei bu soyadı hekayəyə əlavə edib. Hua «çiçək» deməkdir. Qədim balladada Mulana bu soyad verilmir.
Qədim balladada sevgi hekayəsi varmı?
Xeyr. Jordan qeyd edir ki, qədim balladada Mulanın romantik münasibətindən bəhs olunmur.
Vuhanın Huanpi rayonu həqiqətən onun doğulduğu yerdirmi?
Vuhanın 2023-cü il tarixli rəsmi səhifəsində Huanpi Mulanın doğma yurdu kimi təqdim olunur. Bu, yerli rəvayətdir, təsdiqlənmiş doğum qeydi deyil.
Mənbələr
- Vikipediya — Hua Mulan tr.wikipedia.org
- Kolumbiya Universiteti — Mulan balladası afe.easia.columbia.edu
- Kolumbiya Universiteti — Mulan balladasının mətni afe.easia.columbia.edu
- Vikipediya — Hua Mulan en.wikipedia.org
- Stanford Humanitar Elmlər Mərkəzi — Mulanın hekayəsi shc.stanford.edu
- San Dieqodakı Kaliforniya Universiteti (David K. Jordan) — Mùlán balladası pages.ucsd.edu
- Folklor Tədqiqatları Jurnalının Rəyləri — Mulan: beş versiya scholarworks.iu.edu
- Vuhan Şəhər Hökuməti — Mulanın Vuhandakı doğma yurdu english.wuhan.gov.cn
FAQ
Hua Mulan həqiqətən yaşamış şəxs olubmu?
Onun yaşadığı təsdiqlənməyib. Türkcə Vikipediyaya görə, alimlər onu ümumən uydurma obraz sayırlar. San Dieqodakı Kaliforniya Universitetindən David K. Jordan da onun tarixi şəxsiyyət kimi mövcudluğunu qeyri-müəyyən hesab edir.
Mulan hekayəsinin ən qədim mənbəyi hansıdır?
«Mulan balladası». Kolumbiya Universiteti onun yaranmasını V və ya VI əsrə aid edir. Balladanın günümüzə çatan ən qədim mətni Guo Maoqianın XI və ya XII əsrə aid «Yuefu Shiji» toplusundadır.
Hua soyadı haradan gəlib?
Min dövrünün yazıçısı Xu Wei bu soyadı Mulan hekayəsinə əlavə edib. Hua «çiçək» deməkdir. Qədim balladada belə bir soyad yoxdur.
Qədim balladada sevgi hekayəsi varmı?
Xeyr. David K. Jordanın qeyd etdiyi kimi, qədim balladada Mulanın romantik münasibətindən bəhs olunmur.
Vuhanın Huanpi rayonu həqiqətən onun doğulduğu yerdirmi?
Vuhanın 2023-cü il tarixli rəsmi səhifəsində Huanpi rayonu Mulanın doğma yurdu kimi təqdim olunur. Bu, yerli rəvayətdir, təsdiqlənmiş doğum qeydi deyil.
Image: 019 Hua Mulan (25596209557).jpg — Anandajoti Bhikkhu from Sadao, Thailand, CC BY 2.0
