Borcialar (Borgia ailesi) İspaniya mənşəli zadəgan ailəsi idi. Renessans İtaliyasında hakimiyyət qazandılar. Ailədən iki papa çıxdı. Qohumlarını hərbi və dini vəzifələrə yerləşdirir, nikahlarla siyasi ittifaqlar qururdular. Ailənin tarixi Xativanı (Xàtiva), Romanı (Roma), Fransanı (Fransa) və Romanyanı (Romagna) birləşdirir.
Siz Borciaları televiziya seriallarından tanıyırsınızsa, tarixi öyrənməyə onların papalıq dövrlərindən, nikahlarından, hərbi yürüşlərindən və sənədlərlə təsdiqlənən zorakılıq əməllərindən başlaya bilərsiniz. Dəlillərə diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Covanni Borcianın (Giovanni Borgia) qətlə yetirilməsi faktdır. Onu qardaşı Çezarenin (Cesare Borgia) öldürməsi barədə ittiham isə sübuta yetirilməyib. Lukresiyanın (Lucrezia Borgia) nikahları sənədləşdirilib, lakin onunla bağlı zəhərləmə hekayələrinin tarixi əsası yoxdur.
Borcia sülaləsi nə idi?
Ailə İspaniyanın Valensiya krallığında, Xativa ətrafından çıxmışdı. İspan dilindəki Borxa soyadı Araqondakı (Aragon) Borxa (Borja) şəhərinin adından yaranmışdı. Borgia isə həmin soyadın italyanlaşdırılmış forması idi. Bu adlar eyni ailənin tarixinə aiddir. Siz ailənin İspaniya və İtaliya ilə əlaqələrini araşdırarkən hər iki yazılışa rast gələ bilərsiniz.
Ailənin yüksəlişində iddialı qohumlarla yanaşı, hüquq təhsili almış şəxslər də rol oynadılar. Alfons de Borxa (Alfons de Borja) Leyda Universitetində hüquq dərsi deyir, Araqon hökmdarlarının diplomatı kimi çalışırdı. Rodriqo Borcia (Rodrigo Borgia) isə sonralar Bolonyada (Bologna) hüquq oxudu. Hər ikisi papa oldu. Beləliklə, onların yüksəlişində ailə əlaqələri ilə yanaşı, hüquqi hazırlıqları da yer tuturdu.
Borciaların hakimiyyətə gedən yollarından birini gündəlik həyatdan bir bənzətmə ilə anlamaq olar: ailə müəssisəsində qohumlara iş verilməsi. III Kalikst (III. Calixtus) bacısı oğlu Rodriqonu kardinal təyin etdi. Rodriqo da VI Aleksandr (VI. Alexander) adı ilə papa olduqdan sonra oğlu Covannini papa ordusunun baş komandanı təyin etdi. Burada qohumların vəzifəyə gətirilməsi onlara dini və hərbi səlahiyyət verirdi.
Borcia ailəsinin hansı üzvləri papa oldu?
Alfons de Borxa 1455-ci ildə III Kalikst adı ilə papa oldu. Onun papalığı 1458-ci ilədək davam etdi. Seçilməzdən əvvəl həm universitetdə müəllimlik etmiş, həm də diplomatik xidmətdə çalışmışdı. Rodriqonu kardinal təyin etməsi ailənin daha bir üzvünün Kilsədə yüksəlməsinə kömək etdi.
Rodriqo 1492-ci ildə VI Aleksandr adı ilə papa oldu və 1503-cü ilədək bu vəzifədə qaldı. O, III Kalikstin bacısı oğlu idi. Bu qohumluq əlaqələrini dəqiq ayırmaq vacibdir: iki Borcia papası dayı və bacı oğlu idi. Çezare ilə Lukresiya isə VI Aleksandrın övladları idi.
Aleksandr Vatikandakı (Vatikan) Borcia mənzillərinin (Borgia Daireleri) bəzədilməsini də sifariş etdi. Pinturikkio (Pinturicchio) və onun komandası işi 1492-ci ilin payızı ilə 1494-cü ilin əvvəlləri arasında tamamladı. Bu sifariş göstərir ki, onun hakimiyyəti ilə bağlı qohum təyinatları və ittifaqlarla yanaşı, incəsənət himayədarlığı da papalığının ilk dövründə yer tuturdu.
Borcia ailəsinin şəcərəsi necədir?
Şəcərəni izləməyə III Kalikst və onun bacısı oğlu Rodriqodan başlamaq rahatdır. Rodriqo Borcia ilə Vannotstsa dei Kattaneyinin (Vannozza dei Cattanei) dörd övladı vardı: Covanni, Çezare, Lukresiya və Coffre (Gioffre). Bu şəxslər papalığı ailənin Renessans tarixində əsas yer tutan hərbi fəaliyyət və siyasi nikahlarla əlaqələndirirlər.
Covanni Borcia papa ordusuna komandanlığı atasından aldı. Çezare hərbi fəaliyyətə və hersoqluğa yönəlməzdən əvvəl kardinal oldu. Lukresiyanın nikahları onu Sfortsa (Sforza), d’Araqona (d’Aragona) və d’Este ailələrinə bağladı. VI Aleksandrın övladları sülalələrarası siyasətə bu müxtəlif yollarla qoşuldular.
İki oxşar ad şəcərəni qarışıq göstərə bilər. Covanni Borcia Lukresiyanın qardaşı idi. Covanni Sfortsa (Giovanni Sforza) isə onun ilk əri idi. Hər ikisinin adı 1497-ci ilin hadisələrində keçir: Covanni Borcia qətlə yetirildi, Lukresiyanın Covanni Sfortsa ilə nikahı isə etibarsız sayıldı.
Çezare Borcia hakimiyyəti necə qazandı və itirdi?
Çezare 1493-cü ildə, atasının papalığı dövründə kardinal oldu. 1498-ci ildə kardinallıqdan ayrıldı. Həmin il Fransa kralı XII Lüdovikin (XII. Louis) iştirak etdiyi danışıqlar nəticəsində Valentenua hersoqu oldu. Onun fəaliyyəti Kilsənin yüksək vəzifəsindən hərbi komandanlığa və ərazilər üzərində hakimiyyətə yönəldi.
1499-cu ildə Çezare Şarlotta d’Albre (Charlotte d’Albret) ilə evləndi. Bu sülalə nikahı onun Fransa ilə əlaqəsini gücləndirdi. Fransanın dəstəklədiyi papa ordusu ilə 1500-cü ildə İmolanı (Imola) və Forlini (Forlì) ələ keçirdi. 1501-ci ildə Romanya hersoqu oldu. Nikah, xarici dəstək və işğallar onun mövqeyini gücləndirdi.
Atasının 1503-cü ilin avqustunda ölümündən sonra Çezarenin siyasi hakimiyyəti çökdü. O, 1507-ci ildə Navarrada (Navarra), Viana (Viana) yaxınlığında döyüşdə öldü. Onun siyasi və hərbi fəaliyyəti Nikkolo Makiavellinin (Niccolò Machiavelli) Hökmdar (Prens) əsərində hökmdarlar haqqında mülahizələrinə də ilham verdi. Beləcə, Çezarenin fəaliyyəti ailə tarixi ilə yanaşı, siyasi ədəbiyyatda da yer aldı.
Lukresiya Borcianın başına nə gəldi?
Lukresiya 12 iyun 1493-cü ildə, on üç yaşında Covanni Sfortsa ilə evləndi. Nikahın məqsədi Sfortsa ailəsi ilə siyasi ittifaqı gücləndirmək idi. İttifaq dağıldıqdan sonra nikah 1497-ci ildə ər-arvad arasında cinsi əlaqənin baş verməməsi əsası ilə etibarsız sayıldı.
Onun ikinci əri Alfonso d’Araqona (Alfonso d’Aragona) 1500-cü ildə hücumdan sağ çıxdı. Daha sonra sağaldığı otaqda Çezarenin adamları tərəfindən öldürüldü. Bu qətl ailənin ətrafında baş verən, sənədlərlə təsdiqlənmiş zorakılığın bir hissəsidir. Onu Lukresiyaya qarşı irəli sürülən və tarixi əsası tapılmayan ittihamlardan ayırmaq lazımdır.
Lukresiyanın üçüncü əri sonralar Ferrara hersoqu olan Alfonso d’Este (Alfonso d’Este) idi. Lukresiya ağır doğuşdan sonra 24 iyun 1519-cu ildə öldü. Onun nikahları həyat hekayəsini bir neçə hakim ailə ilə bağlayır. Ölümü isə həmin tarixin başqa, şəxsi tərəfinə aiddir.
Borcialara qarşı hansı ittihamlar sübutlarla təsdiqlənir?
Covanni Borcia 1497-ci ildə qətlə yetirildi. Çezare qardaşını öldürməkdə ittiham olundu, lakin bu ittihamı təsdiqləyən aydın sübut yoxdur. Siz ittihamı dəyərləndirərkən təsdiqlənmiş ölüm faktını qatilin kimliyi barədə mübahisədən ayrı tutun.
Covanni Sfortsa Lukresiyanın atası və qardaşı ilə insest münasibətləri olduğu barədə ittihamları yayanlar arasında idi. Bu ittihamların tarixi əsası tapılmayıb. National Geographic-in tarixi icmalına görə, Lukresiyanın insanları zəhərləyən qadın kimi tanınan obrazını da tarixi dəlillər təsdiqləmir.
VI Aleksandrın ölümünə də eyni ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bir versiyaya görə, o, 1503-cü ilin avqustunda təsadüfən zəhərlənərək ölüb. Malyariya daha ehtimal olunan izah kimi göstərilir, lakin ölüm səbəbi qeyri-müəyyən qalır. Nə zəhərlənmə hekayəsini, nə də alternativ izahı qəti diaqnoz kimi təqdim etmək olar.
Hadisələrin xronologiyası
- 1455: Alfons de Borxa III Kalikst adı ilə papa olur.
- 1458: III Kalikstin papalığı başa çatır.
- 1492: Rodriqo Borcia VI Aleksandr adı ilə papa olur.
- 1493: Çezare kardinal olur; Lukresiya Covanni Sfortsa ilə evlənir.
- 1497: Covanni Borcia qətlə yetirilir; Lukresiyanın Sfortsa ilə nikahı etibarsız sayılır.
- 1498: Çezare kardinallıqdan ayrılır və Valentenua hersoqu olur.
- 1499: Çezare Şarlotta d’Albre ilə evlənir.
- 1500: Lukresiyanın ikinci əri Alfonso d’Araqona qətlə yetirilir; Çezare İmola və Forlini ələ keçirir.
- 1501: Çezare Romanya hersoqu olur.
- 18 avqust 1502: Çezare Leonardo da Vinçiyə istehkamları yoxlamaq üçün onlara giriş icazəsi verir.
- Avqust 1503: VI Aleksandr ölür; Çezare siyasi hakimiyyətini itirməyə başlayır.
- 1507: Çezare Navarrada, Viana yaxınlığında döyüşdə ölür.
- 24 iyun 1519: Lukresiya ağır doğuşdan sonra ölür.
- 1748: Qandiya titulu miras yolu ilə Borxa ailəsindən Pimentel ailəsinə keçir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Çezare kardinal olmamışdan xeyli əvvəl dini vəzifələr tuturdu. İspaniyanın Mədəniyyət Nazirliyinə görə, o, cəmi yeddi yaşında apostol protonotarisi, Xativa arxidiakonu və Qandiya (Gandía) rektoru vəzifələrini almışdı. Bu təyinatlar onun dini qurumlarda fəaliyyətə nə qədər erkən başladığını göstərir.
18 avqust 1502-ci ildə Çezare Leonardo da Vinçiyə (Leonardo da Vinci) Romanyadakı qalalara və istehkamlı məntəqələrə daxil olmağa imkan verən buraxılış sənədi verdi. Leonardoya istehkamları yoxlamaq tapşırılmışdı. Sənəd Çezarenin ərazi iddialarını müdafiə qurğularının araşdırılması kimi əməli işlə əlaqələndirir.
Borcia mənzilləri Vatikandakı altı möhtəşəm otaqdan ibarətdir. Bu gün burada 1973-cü ildə açılmış Müasir və Çağdaş İncəsənət Kolleksiyasının bir hissəsi yerləşir. Siz buraya baş çəksəniz, VI Aleksandrın otaqlarında Renessans dövrünün incəsənət himayədarlığı ilə sonrakı muzey kolleksiyasını bir arada görə bilərsiniz.
İspaniyanın Mədəniyyət Nazirliyinə görə, Qandiya hersoqlarının arxivində mindən çox sənəd bağlaması var. Bu, Borciaların tarixi üçün zəngin sənəd mənbəyidir. Rəsmlərlə bəzədilmiş otaqlar və Leonardonun buraxılış sənədi ilə yanaşı, arxiv də ailənin fəaliyyətinin konkret izini saxlayır.
Borcia sülaləsindən bu gün nə qalıb?
Vatikandakı Borcia mənzilləri VI Aleksandrın incəsənət himayədarlığının görünən izini qoruyur. Qandiya arxivində isə ailəni araşdırmaq üçün istifadə olunan sənədlər saxlanılır. Günümüzə çatmış bu otaqlar və sənədlər sizə Borciaların tarixini öyrənmək üçün konkret məkanlar və materiallar təqdim edir.
Qandiya titulunu izləyərkən vərəsəliyə də diqqət yetirmək lazımdır. Mariya Ana de Borxanın (María Ana de Borja) 1748-ci ildə ölümündən sonra titul onun bacısı oğlu Fransisko Alonso Pimentelə (Francisco Alonso Pimentel) keçdi. Buna görə də sonrakı titul sahibləri Borxa soyadını daşımırdılar. Bu titulun tarixini izləmək ailə soyadından kənara çıxan vərəsəlik əlaqələrini də izləmək deməkdir.
Tez-tez verilən suallar
Borcia ailəsindən çıxan iki papa kim idi?
Əsl adı Alfons de Borxa olan III Kalikst 1455–1458-ci illərdə papa olub. Onun bacısı oğlu Rodriqo Borcia isə 1492–1503-cü illərdə VI Aleksandr adı ilə papalıq edib.
Lukresiya Borcia insanları zəhərləyirdimi?
National Geographic-in tarixi icmalına görə, Lukresiyaya qarşı zəhərləmə ittihamlarının tarixi əsası yoxdur. İnsest ittihamları da tarixi dəlillərlə təsdiqlənmir.
Çezare Covanni Borcianı öldürmüşdümü?
Covanni 1497-ci ildə qətlə yetirilib. Çezareyə qarşı ittihamı təsdiqləyən aydın sübut yoxdur. Buna görə onun qətldə məsuliyyəti sübuta yetirilməyib.
Hansı kitab Çezareni siyasi fikirlə əlaqələndirir?
Nikkolo Makiavelli Hökmdar əsərində hökmdarlar haqqında mülahizələrini yazarkən Çezarenin siyasi və hərbi fəaliyyətindən ilham alıb.
Mənbələr
- Vikipediya — Borcia sülaləsi en.wikipedia.org
- Vikipediya — Borcia ailəsi tr.wikipedia.org
- Britaniya Muzeyi — Çezare Borcia, Valentenua hersoqu britishmuseum.org
- National Geographic Tarix — Lukresiya Borcia: yırtıcı, yoxsa piyada? nationalgeographic.com
- National Geographic Tarix — Borcia ailəsinin və onun lənətlənmiş «qara əfsanə»sinin gerçək tarixi nationalgeographic.com
- Oksford Biblioqrafiyaları — Lukresiya Borcia academic.oup.com
- Larousse — Borcia larousse.fr
- İspaniyanın Mədəniyyət Nazirliyi — Qandiya hersoqlarının arxivi və Borcialar cultura.gob.es
- İmola Bələdiyyə Kitabxanası — Leonardo ilə Romanyada bim.comune.imola.bo.it
- Vatikan Muzeyləri — Borcia mənzilləri museivaticani.va
FAQ
Borcialar kim idi?
Borcialar İspaniyanın Valensiya krallığında, Xativa ətrafından çıxmış zadəgan ailəsi idi. Renessans İtaliyasında nüfuz qazanan ailədən iki papa — III Kalikst və VI Aleksandr çıxmışdı.
Borcia ailəsinin hansı üzvləri papa olub?
Alfons de Borxa 1455–1458-ci illərdə III Kalikst adı ilə papa olub. Onun bacısı oğlu Rodriqo Borcia isə 1492–1503-cü illərdə VI Aleksandr adı ilə papalıq edib.
Lukresiya Borcia insanları zəhərləyirdimi?
National Geographic-in tarixi icmalına görə, Lukresiyanın insanları zəhərləməsi barədə ittihamların tarixi əsası yoxdur. Ona qarşı insest ittihamları da tarixi dəlillərlə təsdiqlənmir.
Çezare Borcia qardaşı Covannini öldürmüşdümü?
Covanni Borcia 1497-ci ildə qətlə yetirilib. Çezare bu qətldə təqsirləndirilsə də, ittihamı təsdiqləyən aydın sübut yoxdur.
Borciaların Qandiya hersoqu titulu kimə keçdi?
Mariya Ana de Borxanın 1748-ci ildə ölümündən sonra titul onun bacısı oğlu Fransisko Alonso Pimentelə keçdi. Buna görə də titulun sonrakı sahibləri Borxa soyadını daşımırdılar.
Image: Cesare Borgia il Valentino, di Cristofano dell’Altissimo, 1552-68 -FG.jpg — Fabrizio Garrisi, CC0
