Yunan sünger dalgıçları 1901 yılında denizden çıkardıkları bronz yığının içinde 30 dişli taşıyan bir aygıt buldu. Bu yazıda o aygıtın ne olduğunu, dişlilerinin gök olaylarını nasıl hesapladığını ve bugün hâlâ neyin tartışıldığını öğreneceksiniz.
Aygıta adını veren Antikythera Adası, Girit ile Mora Yarımadası arasında yer alır. New York Üniversitesi ISAW değerlendirmesine göre düzeneği taşıyan gemi, MÖ 70’ten kısa süre sonra bu adanın açıklarında battı. Telefonunuzdaki takvim uygulaması Ay evrelerini ve tutulma tarihlerini tek dokunuşla gösterir. Antikythera düzeneği aynı işi 2.100 yılı aşkın bir süre önce elle çevrilen bronz dişlilerle yapıyordu.
Antikythera düzeneği nedir?
Antikythera düzeneği, Helenistik dünyada yapılmış ve gök olaylarını dişlilerle hesaplayan bir aygıttır. Bilinen en eski mekanik hesaplayıcı kabul edilir. Yunanistan Kültür Bakanlığı yapımını muhtemelen MÖ 150–100 arasına tarihler. Bu tarihleme 2026 itibarıyla yaklaşık 2.125–2.175 yıllık bir yaşa karşılık gelir.
Günümüze düzenekten 82 parça ve 30 bronz dişli ulaşmıştır. Özgün parçalar Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde Χ 15087 envanter numarasıyla korunur. Ahşap kasanın özgün boyutları kesin olarak bilinmez. Bakanlık yaklaşık 33 × 18 × 10 santimetrelik bir çerçeve önerir. Yani gök hesaplarını yapan bu makine, kitaplığınızdaki kalın bir cilt kadar yer tutuyordu.
Antikythera düzeneği nasıl çalışır?
Düzenek elle çalıştırılıyordu. Kullanıcı mekanizmayı çevirdiğinde içerideki dişliler hareketi ön ve arka göstergelere aktarıyordu. Bu göstergeler astronomik çevrimleri temsil ediyordu. Dişlilerin sırrı diş sayılarında gizlidir. İki dişli birbirine geçtiğinde dönme oranı diş sayılarıyla belirlenir.
Bilgisayar bilimci Diomidis Spinellis’in 2008’de açıkladığı b2–c1 çiftinde 64 ve 38 diş bulunur. Bu iki sayının oranı hesaplamanın mekanik karşılığını oluşturur. Bisikletinizde vites değiştirdiğinizde pedalla tekerlek arasındaki oran değişir. Düzenek de aynı ilkeyi gök çevrimlerini saymak için kullanıyordu.
Ay gökyüzünde her zaman aynı hızla ilerlemez. Düzeneğin yapımcısı bu değişimi de mekanik olarak modellemişti. Bunun için merkezleri birbirinden kaydırılmış iki dişli kullanılmıştı. İki dişli bir pim ve yarık bağlantısıyla birbirine bağlanıyordu. Böylece Ay göstergesi gerçek Ay gibi bazen hızlanıp bazen yavaşlıyordu.
Arka yüz: takvim ve tutulma göstergeleri
Düzeneğin arka yüzünde iki büyük spiral gösterge vardı. Üst gösterge Meton çevrimini izliyordu. Bu çevrimde 19 yıl yaklaşık 235 Ay ayına karşılık gelir. Gösterge bu süreyi beş turlu bir spiral üzerinde gösteriyordu.
Alt gösterge ise 223 Ay aylık Saros tutulma çevrimini dört turlu bir spiral üzerinde gösteriyordu. Bu spiraldeki işaretler iki bilgi veriyordu. Olası tutulmanın Güneş’e mi Ay’a mı ait olduğu ve öngörülen saati. Yani kullanıcı bir sonraki tutulmayı yalnızca gün değil, saat olarak da okuyabiliyordu.
Ekseligmos adlı yardımcı gösterge bu saatleri düzeltmeye yarıyordu. Bu gösterge üç Saros çevriminden oluşan yaklaşık 54 yıllık dönemi kullanıyordu. Böylece tutulma saatlerine düzeltme uygulanabiliyordu. Bugün bir tutulmayı izlemek için saatinizi haber sitesinden öğreniyorsunuz. İki bin yıl önce bu bilgiyi bir bronz kutudan okuyan insanlar vardı.
Keşiften tomografiye: araştırmanın öyküsü
Antikythera batığı 1900 yılında keşfedildi. Düzeneğin parçaları 1901’de Yunan sünger dalgıçları tarafından denizden çıkarıldı. Derek de Solla Price 1979’da hazırladığı bir rekonstrüksiyonu Smithsonian Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi’ne verdi.
Asıl sıçrama 2005’te geldi. Mikroodaklı X-ışını bilgisayarlı tomografi ve yüzey görüntüleme çalışmaları korozyonun içine bakmayı sağladı. Araştırmacılar böylece gizli kalmış dişlileri ve yazıtları inceleyebildi. 2008 araştırması takvim göstergelerini yeniden yorumladı. 2021’de UCL ekibi kayıp ön bölüm için yeni bir model önerdi.
Kısa kronoloji
- MÖ 150–100 Yunanistan Kültür Bakanlığı’nın düzeneğin yapımı için verdiği muhtemel aralık
- MÖ 70’ten kısa süre sonra NYU ISAW’a göre düzeneği taşıyan geminin muhtemel batışı
- 1900 Antikythera batığının keşfi
- 1901 Düzeneğin parçalarının denizden çıkarılması
- 1979 Derek de Solla Price’ın bir rekonstrüksiyonu Smithsonian’a vermesi
- 2005 Bilgisayarlı tomografi ve gelişmiş yüzey görüntüleme incelemeleri
- 2008 Korinthos kökenli ay adlarının ve dört yıllık oyunlar göstergesinin açıklanması
- 2020 Ön takvim halkası için 354 günlük Ay takvimi yorumu
- 2021 UCL ekibinin ön gezegen sistemi için Cosmos modeli
- 2022 Nick Andronis’in çalışan bronz kopyasını tamamlaması
- 2024 Glasgow araştırmacılarının takvim halkasındaki delik sayısı analizi
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Kullanım kılavuzu metalin üstündeydi. Düzeneğin metal koruyucu levhalarında Eski Yunanca kullanım talimatları bulunuyordu. Yani aygıt kendi el kitabıyla birlikte geliyordu.
- Olimpiyat göstergesi. 2008 araştırması küçük bir göstergenin 76 yıllık Kallippos çevrimini göstermediğini ortaya koydu. Gösterge dört yıllık Olimpiyat ve ilişkili Panhelenik oyunlar çevrimini izliyordu.
- On iki ay adı okundu. Aynı 2008 çalışmasında Meton takvimindeki 12 ay adının tamamı okundu. Adların Korinthos kökenli olduğu belirlendi.
- Gezegen çevrimleri kapakta yazılı. Kapak yazıtlarında Venüs için 462 yıllık, Satürn için 442 yıllık çevrimler belirtiliyor.
- Harfler 1,6 milimetre. 2018 tarihli görüntüleme çalışmasına göre yazı karakterleri ortalama yalnızca 1,6 milimetre yüksekliğindeydi. Bu, parmağınızın tırnağına sığacak birkaç satır demektir.
Hâlâ tartışılan sorular
Düzeneğin ön bölümü kayıptır. UCL ekibinin 2021 tarihli Cosmos modeli bu bölümdeki gezegen sistemini yeniden kurmayı önerir. Ancak aynı açıklama bir çekinceyi de açıkça belirtir. Modelin antik tekniklerle üretilebilirliğinin ayrıca gösterilmesi gerekir.
İkinci soru, düzeneğin nerede yapıldığıdır. Rodos ve astronom Hipparkhos bağlantısı köken için önerilmiştir. Buna karşılık 2008’de okunan ay adları Korinthos kökenlidir. Bu bulgu Korinthos’u veya Siraküza gibi kolonilerini alternatif aday yapar.
Üçüncü tartışma ön takvim halkasıyla ilgilidir. Geleneksel yorum bu halkayı 365 günlük Mısır sivil takvimi olarak okurdu. 2020’de yayımlanan çalışma halkayı 354 günlük Ay takvimi olarak yorumladı. Glasgow Üniversitesi araştırmacılarının 2024 analizi de 354 veya 355 deliği destekledi.
Günümüzde görebileceğiniz kopyalar
Özgün parçaları görmek için Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’ne gitmeniz gerekir. Çalışan bir kopya görmek isterseniz seçenekler artmıştır. Derek de Solla Price’ın 1979’da Smithsonian’a verdiği rekonstrüksiyon müze koleksiyonundadır.
Mühendis Nick Andronis 2022 yılında çalışan bronz bir Antikythera kopyasını tamamladı. Bu çalışma 2 Şubat–2 Ağustos 2024 arasında Western Australian Museum’da sergilendi. Müzenin sergi arşivi kopyaların ön ve arka görsellerini yayımlıyor. Aynı arşivde özgün düzeneğin 82 parçasını gösteren bir fotoğraf da bulunuyor.
UCL’nin 2020 öğrenci projesi Catia V5 ile 1:1 ölçekli bir kopya tasarladı. Üretimde 3B baskı ve lazer kesim planlanmıştı. Proje posteri salgın nedeniyle üretimin henüz gerçekleştirilemediğini belirtir.
Bu kopyaların ortak bir özelliği var. Hepsi eksik özgün parçalar için farklı yeniden kurma tercihleri içerir. Özellikle kayıp ön gezegen sistemi her kopyada farklı yorumlanabilir.
Sık sorulan sorular
Antikythera düzeneği nerede sergileniyor?
Özgün parçalar Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde Χ 15087 envanter numarasıyla korunuyor. Derek de Solla Price’ın 1979’da verdiği bir rekonstrüksiyon ise Smithsonian Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi koleksiyonunda bulunuyor.
Antikythera düzeneğini kim yaptı?
Yapımcısı kesin olarak bilinmiyor. Rodos ve Hipparkhos bağlantısı öne sürülmüş, ancak 2008’de okunan Korinthos kökenli ay adları Korinthos’u veya Siraküza gibi kolonilerini de aday yapmıştır.
Antikythera düzeneği gerçekten bilgisayar mı?
İçinde elektronik parça yok, 30 bronz dişli var. Nature Astronomy’deki 2018 değerlendirmesi onu gök olaylarını dişlilerle hesaplayan, bilinen en eski mekanik hesaplayıcı olarak tanımlar. Bu anlamda mekanik bir hesap aygıtıdır.
Kaynaklar
- Nature Astronomy — Seiradakis ve Edmunds, 2018 nature.com
- Yunanistan Kültür Bakanlığı — The Antikythera Mechanism olympicgames.culture.gov.gr
- Return to Antikythera — Antikythera Mechanism antikythera.org.gr
- Türkçe Vikipedi — Antikythera düzeneği tr.wikipedia.org
- New York University — Institute for the Study of the Ancient World isaw.nyu.edu
- UCL — Experts recreate a mechanical Cosmos for the world’s first computer, 2021 ucl.ac.uk
- UCL Discovery — A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism, 2021 discovery.ucl.ac.uk
- Diomidis Spinellis — The Antikythera Mechanism: A Computer Science Perspective, IEEE Computer, 2008 www2.dmst.aueb.gr
- Freeth ve diğerleri — Calendars with Olympiad display and eclipse prediction on the Antikythera Mechanism, Nature, 2008 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Tony Freeth — Revising the eclipse prediction scheme in the Antikythera mechanism, 2019 nature.com
- Improved X-ray computed tomography reconstruction of the largest fragment of the Antikythera Mechanism, 2018 pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Alman Patent ve Marka Ofisi — The Antikythera mechanism dpma.de
- University of Glasgow — Gravitational wave researchers cast new light on Antikythera mechanism mystery, 2024 webvhpool.gla.ac.uk
- Smithsonian National Museum of American History — antikythera mechanism (replica) americanhistory.si.edu
- Western Australian Museum — Reconstructing the Antikythera Mechanism visit.museum.wa.gov.au
- Royal Astronomical Society — Gisiger ve Bader, The Making of the Antikythera Mechanism (poster) ras.ac.uk
Görsel: NAMA Machine d’Anticythère 1.jpg — No machine-readable author provided. Marsyas assumed (based , CC BY 2.5
