Ankara Kalesi’ni kim yaptı? Surların katmanlı tarihi

Ankara Kalesi’nde, MS 1. yüzyıla ait bir yazıt sura baş aşağı yerleştirilmiştir. Siz bu yazıda kalenin kurucusu sorusunu, surlarını ve iç kalenin tarihini öğreneceksiniz. Axius’u onurlandıran taşın üzerine, düz yönde bir Hristiyan Khi-Rho simgesi de kazınmıştır. Tek taş üzerindeki bu iki uygulama, eski malzemenin yeniden kullanımını gösterir. [1]

Ankara Kalesi’nin ilk yapım tarihi ve ilk yaptıranı kesin olarak bilinmemektedir. Buna karşılık Galatların kullanımı, Roma onarımları ve Bizans surları kaynaklarda ayrı ayrı anlatılır. Selçuklu dönemindeki Akkale ile Osmanlı döneminin saat kulesi, sonraki ekleri oluşturur. Dolayısıyla kurucu sorusunu yanıtlarken, ilk kale ile bugünkü yapıyı ayırmak gerekir. [2][3]

Ankara Kalesi’ni kim yaptı?

Ankara Kalesi için kesin bir ilk kurucu adı vermek mümkün değildir. Hititlerin kaleyi yaptırdığı iddiası da doğrulanmış bir kuruluş bilgisi sayılmaz. Altındağ Kaymakamlığı, bu iddianın arkeolojik verilerle doğrulanmadığını açıkça ifade eder. [2][4]

Sansar ve Akyol’un 2023 tarihli araştırması, başlangıç tartışmasında Strabon’un anlatımına başvurur. Araştırmacılar, bu anlatımdan kalenin ilk kullanıcılarının Galatların Tektosag boyu olduğunun anlaşıldığını belirtir. Buradaki kullanıcı bilgisi, ilk yaptıranı belirleyen kesin bir kuruluş kaydı değildir. Galatların kaleyi kullanmasıyla kalenin ilk kez yapılması aynı iddiayı oluşturmaz. [3]

Kültür Portalı, Galatların Ankara’ya yerleşmesi sırasında kalenin zaten var olduğunu bildirir. Aynı kaynak, mevcut kalenin Roma döneminde onarıldığını da ayrıca kaydeder. Böylece Galat kullanımı ile Roma onarımları, yapının geçmişindeki farklı aşamaları gösterir. Roma dönemindeki onarım bilgisi de ilk kurucunun kimliğini tek başına açıklamaz. [2]

Bugünkü görünüm açısından Sansar ve Akyol’un araştırması daha belirgin bir ayrım yapar. Kalenin ana mimari yapısı Bizans dönemine, Akkale burcu Selçuklu dönemine aittir. Siz surlara bakarken, bütün yapıyı tek döneme bağlamak yerine bu ayrımı kullanabilirsiniz. Ankara Kalesi’nin tarihi, kullanımların yanında ekler ve onarımlarla da takip edilir. [3]

İç kale ve dış surlar nasıl bir yapı oluşturuyor?

Ankara Kalesi’nin savunma düzeni, İç Kale ve Dış Kale adlı iki sur kuşağından oluşur. Bu ayrım, kaleyi anlatırken kullanılan iç ve dış ifadelerinin mimari karşılığıdır. Ancak iki kuşağın tarihlendirilmesi konusunda bütün ayrıntılar aynı kesinlikte değildir. Kültür Portalı, dış surların eklenme tarihinin kesin olarak saptanamadığını belirtir. [1][2]

İç surlar için Kültür Portalı, Bizans döneminin 7. yüzyılını esas alır. The Greek and Latin Inscriptions of Ankara’nın ikinci cildi farklı yorum getirir. Eser, 859 yazıtlarını üst kalenin onarımı yerine ilk inşasının kanıtı sayar. Bu nedenle iç kalenin başlangıcını anlatırken iki tarihlendirmeyi birbirinden ayırmak gerekir. [2][5]

III. Michael adını taşıyan Bizans yazıtı, surlardaki yapı faaliyetini 859 yılına tarihlendirir. Yazıtın verdiği tarih ile faaliyetin kapsamına ilişkin yorum farklı konulardır. Tartışma, bu çalışmanın yeniden yapım mı, ilk inşa mı olduğunda yoğunlaşır. ODTÜ’de hazırlanan 2016 tarihli tez, 859 faaliyetini yeniden yapım olarak değerlendirir. [1][5][6]

Aynı tez, Ankara iç surlarını III. Michael’in tahkimat programı içinde ele alır. Bu programla ilişkilendirilen yerler arasında İznik de ayrıca bulunmaktadır. Ankara’daki 859 çalışması böylece başka bir kentteki tahkimatla birlikte değerlendirilir. Bu bağlantı, yazıttaki tarihi daha geniş bir yapı programına yerleştirir. [6]

Kültür Portalı, iç kalede toplam 42 adet beşgen kule bulunduğunu belirtir. Aynı kaynağa göre kulelerin yüksekliği 14–16 metre arasında değişmektedir. Kalenin tepesi ise Hatip Çayı’nın geçtiği Bent Deresi’nden yaklaşık 110 metre yüksektir. Bu ölçüler, surların boyutuyla tepenin çevresine göre yüksekliğini ayrı ayrı anlatır. [2]

İç surların malzemesi de yapım tekniğini anlamak için somut veri sunar. ODTÜ tezine göre büyük devşirme taş bloklar 8–10 metre yüksekliğe kadar kullanılmıştır. Duvarların üst kısımları ise tuğla ve moloz taş sıralarıyla tamamlanmıştır. Siz duvarları incelerken, alt ve üst bölümlerdeki bu malzeme farkını arayabilirsiniz. [6]

Kısa kronoloji

Ankara Kalesi’nin kronolojisinde, kullanım bilgileriyle tarihli yapı faaliyetlerini ayrı okumak gerekir. Özellikle 7. yüzyıl tarihlendirmesi ile 859 yazıtının yorumu birbirinin yerine geçmez. Aşağıdaki sıralama, bu ayrımı koruyarak başlıca ekleri ve kullanımları bir araya getirir.

• Galatlar dönemi: Kaynaklar, kalenin varlığını ve Galatlar tarafından kullanılmasını birlikte anar. İlk kurucunun kimliği ise kesinleşmiş değildir. [2][3]
• Roma dönemi: Kültür Portalı, Galatların yerleşmesi sırasında mevcut kalenin Roma döneminde onarıldığını bildirir. [2]
• 7. yüzyıl: Kültür Portalı’nın benimsediği tarihlendirmeye göre Bizanslılar iç surları bu yüzyılda inşa eder. [2]
• 859: III. Michael adını taşıyan yazıt, surlardaki yapı faaliyetini bu tarihe yerleştirir. Faaliyetin ilk inşa mı, yeniden yapım mı olduğu tartışmalıdır. [1][5][6]
• 1073: Ankara Kalesi Selçukluların kontrolüne geçer; Selçuklu döneminde onarılıp genişletilir. Akkale burcu da Selçuklu dönemine tarihlenir. [3][7]
• 1330: Hisar Kapısı üzerindeki Farsça İlhanlı dönemi kitabesi bu tarihi taşır. [8]
• 1832–1833: İbrahim Paşa, Bent Deresi surlarını, Akkale burcunu ve Osmanlı surunu onartır. [9]
• 1885: Kale siluetinde görülen saat kulesi, Osmanlı döneminde yapıya eklenir. [3]
• 1921: Mübarek Galip Bey, Ankara’nın ilk müzesini Akkale burcunda kurar. [10]
• 2024: ABB, kale çevresindeki 21 eseri gösteren illüstrasyon haritasını tanıtır. [11]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

İç kalenin ana girişine komşu sur, yeniden kullanılan parçalar açısından dikkat çekicidir. Burada yan yatırılmış dört hermin üzerinde, kuyu bileziğine ait parçalar bulunmaktadır. Bu düzenleme, surlarda yalnızca sıradan taş blokların kullanılmadığını somut biçimde gösterir. [1]

Axius’u onurlandıran MS 1. yüzyıl yazıtı, başka bir yeniden kullanım örneğidir. Taş sura baş aşağı yerleştirilmiş, Hristiyan Khi-Rho simgesi düz yönde kazınmıştır. Dolayısıyla aynı taş üzerinde, yazıtla sonradan eklenen simgenin yönleri birbirinden ayrılır. Fotoğraf incelerken yazının yönüne bakmak, bu ayrıntıyı fark etmenizi kolaylaştırabilir. [1]

Hisar Kapısı üzerindeki kitabe, kalenin Bizans sonrasındaki geçmişine tarihli bir örnek ekler. Bakanlığın Ankara rehberi, İlhanlı dönemi kitabesinin 1330 tarihli olduğunu belirtir. Kitabenin dili Farsçadır; dolayısıyla burada tarih kadar kullanılan dil de belirleyicidir. Kapıdaki bu kayıt, kalenin farklı dönemlerini okumak için ayrı bir duraktır. [8]

Saat kulesini antik veya Bizans surlarıyla aynı döneme yerleştirmemek gerekir. Kule, 1885 yılında kaleye eklenmiştir. Ankara Kalesi’nin aynı görünüm içindeki parçaları, bu örnekte farklı yüzyıllara aittir. Siz silueti fotoğraflarken, saat kulesini Osmanlı döneminin katkısı olarak değerlendirebilirsiniz. [3]

Akkale burcunun geçmişi, Selçuklu dönemi mimarisiyle sınırlı kalmayan bir kullanım içerir. Ankara’nın ilk müzesi, 1921 yılında bu burcun içinde kurulmuştur. Kurucusu, dönemin Kültür Müdürü Mübarek Galip Bey olarak kaydedilir. Böylece Akkale, kalenin savunma mimarisi yanında Ankara’nın müzecilik tarihinde de yer alır. [3][10]

Ankara Kalesi nerede, yol tarifi nasıl?

Ankara Kalesi, Ankara’nın Altındağ ilçesindeki Kale Mahallesi sınırları içinde bulunmaktadır. Kültür Portalı, Ulus metro durağından yaklaşık 15 dakikalık yürüyüşle ulaşılabildiğini belirtir. Siz ulaşım planınızı kurarken, metro durağını yürüyüşün başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz. Verilen süre, Kültür Portalı’nın aktardığı yaklaşık yürüyüş süresidir. [2]

ABB’nin 13 Mayıs 2024 tarihli duyurusu, ücretsiz kale ringinin başlangıcını tarif eder. Başlangıç noktası, Ulus Metro İstasyonu karşısındaki Tarihi Kent Merkezi Gezi Durağıdır. Bu bilgi, 2024 yılında duyurulan ulaşım uygulamasının güzergâh başlangıcını açıklar. Durağın adı ve metro karşısındaki konumu, tarifteki iki somut işarettir. [12]

ABB’nin 30 Mayıs 2026 duyurusu ise 402 Başkent Kültür Turu hattını açıklar. Duyuruya göre Ankara Kalesi’ne ulaşan hat, haftanın yedi günü çalışır. Çalışma saatleri 10.00–18.00 olarak, ücretlendirme standart toplu taşıma tarifesiyle belirtilmiştir. Bu saatler ulaşım hattına aittir; kalenin kapanış saati olarak değerlendirilmemelidir. [13]

Ankara Kalesi’nde gezilecek yerler ve yemek molası

Kale içindeki Osmanlı dönemi Ankara evlerinin bir bölümü onarılarak yeniden kullanılmaktadır. Kültür Portalı, bu yapıların bazılarının lokanta ve dükkân işlevi taşıdığını belirtir. Gündelik hayatla tarih arasındaki bağlantıyı, burada yemek molası üzerinden kurabilirsiniz. Lokanta olarak kullanılan ev, ziyaretin parçası olduğu kadar tarihî konut dokusunun parçasıdır. [2]

Ankara Kalesi’nde nerede yemek yenir sorusunun kaynaklı karşılığı, bu onarılmış evlerdir. Aynı bilgi, lokantaların bulunduğunu gösterir; belirli işletmeleri karşılaştıran bir değerlendirme sunmaz. Yemek molasını planlarken, Osmanlı evleriyle surları aynı gezi içinde düşünebilirsiniz. Böylece Ankara Kalesi ziyaretine, savunma yapılarının yanında konutları da katabilirsiniz. [2]

Çevreyi gezmek için ABB’nin 2024 tarihli illüstrasyon haritası kullanılabilecek somut bir araçtır. Harita, Ankara Kalesi çevresindeki toplam 21 eseri bir arada gösterir. Hanlar, Roma Tiyatrosu, Arkeopark ve Arslanhane Camisi bu eserler arasında bulunmaktadır. Siz bu yerlerden seçim yaparak kale çevresine uzanan bir rota oluşturabilirsiniz. [11]

Ankara Kalesi resimleri ve fotoğraflarında nelere bakılır?

Ankara Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünün galerisinde kaleye ait dört görsel yayımlanmaktadır. Gezi öncesinde bu fotoğrafları incelemek, kalenin görünümünü tanımak için kullanılabilir. Tarih okumak açısından ise karede hangi yapı parçasının bulunduğuna bakmak gerekir. Akkale, saat kulesi ve surlar, farklı dönem bilgileriyle birlikte değerlendirilebilir. [3][14]

İç sur fotoğraflarında, büyük taş bloklarla üst bölümlerin malzeme farkını arayabilirsiniz. ODTÜ tezi, devşirme blokların 8–10 metre yüksekliğe kadar kullanıldığını belirtir. Kuleleri incelerken de Kültür Portalı’nın verdiği beşgen biçim bilgisi yol gösterir. Fotoğraf böylece yalnız manzarayı kaydetmez; yapının ayrıntılarını karşılaştırmak için araç olur. [2][6]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Princeton Üniversitesi — Spolia at Ankara Castle medievalblackseaproject.princeton.edu
2. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı — Ankara Kalesi kulturportali.gov.tr
3. Sansar ve Akyol, 2023, TR Dizin — Ankara Kalesi’nin Geçmişten Günümüze Aldığı Ekler ve Onarımlar search.trdizin.gov.tr
4. Altındağ Kaymakamlığı — Ankara Kalesi altindag.gov.tr
5. The Greek and Latin Inscriptions of Ankara (Ancyra), Cilt II — Kitap önizlemesi api.pageplace.de
6. ODTÜ OpenMETU — Mercan Yavuzatmaca, 2016 tarihli tez open.metu.edu.tr
7. Millî Eğitim Bakanlığı — Ankara Kalesi ve Çevresi okuldisiogrenme.eba.gov.tr
8. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Ankara Rehberi ktb.gov.tr
9. Sansar ve Akyol, 2023 — Ankara Kalesi’nin Geçmişten Günümüze Aldığı Ekler ve Onarımlar, tam metin makale.isam.org.tr
10. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Ankara Anadolu Medeniyetleri Müze Müdürlüğü kvmgm.ktb.gov.tr
11. Ankara Büyükşehir Belediyesi — Ankara Kalesi Broşürü ve İllüstrasyon Haritası ankara.bel.tr
12. Ankara Büyükşehir Belediyesi — Ankara Kalesi’ne Büyükşehir Dokunuşu ankara.bel.tr
13. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü — Ankara Kalesi Fotoğraf Galerisi korumakurullari.ktb.gov.tr

Görsel: Ankara Castle.jpg — Bernard Gagnon, CC BY-SA 3.0