Puduhepa’nın mührü, Kadeş Barış Antlaşması’nın Hitit nüshasında III. Hattuşili’nin mührüyle birlikte bulunuyordu. Siz bu yazıda, kraliçenin rahibelikten diplomasiye uzanan yaşamını belgelerdeki izleriyle birlikte öğreneceksiniz. Antlaşmanın gümüş asılları kaybolsa da Hattuşa’da bulunan kil kopyalar metni günümüze taşıdı. Mührün görünümüne ilişkin betimleme ise antlaşmanın Eski Mısır dilindeki çevirisinde korundu. [1][2]
Puduhepa’nın yaşamı, yalnızca III. Hattuşili ile evliliği üzerinden izlenmiyor; mektupları ve mühürleri de biliniyor. II. Ramses ile yazıştı; Nefertari’den Akadca bir dostluk mektubu aldı. Kayseri’deki Fıraktin Kaya Kabartması’nda ise eşiyle birlikte tanrılara içki sunarken tasvir edildi. Siz onu bir antlaşma adından başlayarak Anadolu’daki kentlere ve diplomatik yazışmalara uzanarak tanıyabilirsiniz. [3][4][5]
Puduhepa kimdir, nereli ve adı ne demek?
Puduhepa, MÖ 13. yüzyılda yaşayan Hitit kralı III. Hattuşili’nin eşi ve büyük kraliçeydi. Memleketi, Anadolu’nun güneyindeki Kizzuvatna ülkesinde bulunan Lawazantiya kentiydi; babası Pentipşarri burada rahiplik yapıyordu. Kraliçe olmadan önce kendisi de İştar ile özdeşleştirilen Hurri tanrıçası Şauşka’nın rahibesiydi. Dolayısıyla Puduhepa’nın yaşamındaki dinî görevler, III. Hattuşili ile evliliğinden önceye uzanıyordu. [6][7][8]
Lawazantiya ile Hattuşa, Puduhepa’nın yaşamında farklı dönemleri temsil eden iki ayrı kenttir. Lawazantiya onun memleketiyken Hattuşa, büyük kraliçe olarak yaşadığı Hitit başkentiydi. Puduhepa’nın Çorum bağlantısını araştırırken siz bu ayrımı başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz. Kökenini Kizzuvatna’da, kraliçelik dönemindeki yaşamını ise Hattuşa’da takip etmek gerekir. [7][9]
Puduhepa adının anlamına ilişkin açıklamalar, aynı kesinlik düzeyinde birleşen bir karşılık sunmuyor. Hititolog Ada Taggar Cohen, adı Hurrice tanrıça Hebat onu doğurdu anlamıyla açıklıyor. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi’ndeki çalışma ise hepa bölümünü Hepat’a bağlıyor. Aynı değerlendirme, adın pudu fiil kökünün anlamını bilinmeyen olarak veriyor. [9][10]
Bu nedenle Puduhepa adını açıklarken, Hebat bağlantısıyla bütün adın çevirisini birbirinden ayırmak gerekir. Cohen’in verdiği anlam, kime ait olduğu belirtilerek aktarılabilen bir etimoloji yorumudur. Diğer akademik değerlendirmede pudu kökünün açıklanamaması, adın tamamına ilişkin belirsizliği korur. Böylece Puduhepa’nın adı, tek bir tartışmasız sözlük karşılığına indirgenmeden ele alınabilir. [9][10]
Puduhepa’nın hikâyesi: Rahibelikten büyük kraliçeliğe
III. Hattuşili’nin Apoloji adlı savunma metni, Puduhepa ile evliliğini tanrıçanın yönlendirmesine bağlar. Bu anlatı, kralın kendi yaşamını ve eylemlerini sunduğu bir kraliyet metnidir. Dolayısıyla evlilik sahnesini okurken, tanrıçaya yapılan göndermenin anlatının parçası olduğunu hatırlamak gerekir. Metin, Puduhepa ile Hattuşili’nin evliliğine ilişkin bir kraliyet anlatısı sunar. [7]
Puduhepa ile Hattuşili’nin evliliği, Hattuşili’nin Hitit tahtını ele geçirmesinden önce gerçekleşti. Hattuşili daha sonra yeğeni III. Murşili’yi tahttan indirerek Hitit kralı oldu. Puduhepa’nın büyük kraliçelik dönemi de Hattuşili’nin bu iktidar değişimiyle bağlantılıydı. Evlilik ile tahta çıkış, böylece yaşam öyküsünde birbirini izleyen ayrı aşamalar oluşturur. [7]
Puduhepa’nın makamı, III. Hattuşili’nin ölümüyle sona ermedi; oğlu IV. Tuthaliya döneminde sürdü. Hititlerde tavanannalık ömür boyu devam ettiği için kraliçe görevini korudu. Bu bilgi, Puduhepa’nın saraydaki yerini yalnızca eşinin yaşadığı yıllarla sınırlamayı engeller. Onun hikâyesi, Hattuşili’nin hükümdarlığından IV. Tuthaliya dönemine uzanan bir görev sürekliliği içerir. [6]
Puduhepa mührü Kadeş Antlaşması’nda neyi gösteriyor?
Kadeş Barış Antlaşması, III. Hattuşili ile Mısır hükümdarı II. Ramses arasında yapıldı. Antlaşmanın Hitit nüshasında, kralın mührünün yanında Puduhepa’nın mührü de bulunuyordu. Bu ayrıntı, kraliçenin antlaşmayla bağlantısını doğrudan belgeleyen somut bir tarihsel izdir. Puduhepa’yı Kadeş diplomasisinde görünür kılan unsurlardan biri, belge üzerindeki bu mühürdür. [1]
Antlaşmanın diplomatik metni, gümüş levhalar üzerine Akadca çivi yazısıyla yazılmıştı; bu asıllar kayıptır. Hattuşa’da bulunan kil tablet kopyaları ise antlaşma metnini günümüze taşımayı başardı. Dolayısıyla gümüş levhalarla bugün bilinen kil kopyalar, aynı belgenin farklı maddi biçimleridir. Metnin korunması, özgün gümüş belgenin de korunmuş olduğu anlamına gelmez. [1]
Puduhepa’nın antlaşma mührüne ilişkin betimleme, Hitit nüshasının Eski Mısır dilindeki çevirisinde korunmuştur. Burada kraliçeyi kucaklayan bir tanrıçanın bulunduğu sahne açıkça tarif edilir. Böylece kayıp antlaşma mührünün görüntüsüne ilişkin bilgi, başka bir dildeki metinden gelir. Özgün nesne kayıpken, onu tarif eden yazılı kayıt okunabilir durumda kalmıştır. [2]
Bugünkü hayatınızda siz bir belgeyi incelerken, üzerindeki onay işaretlerini metinle birlikte değerlendirirsiniz. Kadeş örneğinde de Puduhepa’nın mührüyle antlaşmanın yazılı içeriğini birlikte düşünmek açıklayıcıdır. Burada kraliçenin adıyla ilişkilendirilen somut unsur, kralın mührüne eşlik eden mühürdür. Gümüş levha, kil kopya ve Mısır çevirisi ise bu belgenin ayrı tanıklarıdır. [1][2]
Puduhepa ve Nefertari neden kız kardeş diye yazışıyordu?
Puduhepa, II. Ramses ile Mısır’a gelin gönderilecek Hitit prensesi hakkında doğrudan yazıştı. Yazışmaların konuları arasında prensesin evliliğiyle birlikte çeyizine ilişkin meseleler de bulunuyordu. Böylece kraliçenin diplomatik faaliyetleri, Kadeş Antlaşması üzerindeki mühürle sınırlı kalmıyordu. Evlilik hazırlığına ilişkin belgeler, Puduhepa’yı görüşmelerin doğrudan yazışan taraflarından biri olarak gösteriyor. [3]
II. Ramses ile evlenen kızı, Mısır kaynaklarında Maat-Hor-Nefure adıyla anılır. Bununla birlikte prensesin Hititçe adı kesin olarak bilinmemektedir; iki bilgiyi ayırmak gerekir. Mısır kaynaklarında kullanılan adı, Hititçe doğum adıymış gibi aktarmak doğru olmaz. Puduhepa’nın kızına ilişkin anlatıda Maat-Hor-Nefure, Mısır belgelerindeki adlandırmayı ifade eder. [3]
II. Ramses’in eşi Nefertari’nin Puduhepa’ya gönderdiği Akadca dostluk mektubu, Boğazköy tabletleri arasında korunmuştur. Nefertari, bu mektupta Puduhepa’ya kız kardeşim diye seslenerek gönderdiği hediyelerden söz eder. Hediyelerin arasında elbise ve altın süslemeler bulunması, yazışmaya somut bir içerik kazandırır. Kız kardeş hitabı, burada Nefertari ile Puduhepa arasındaki mektubun diplomatik diline aittir. [3][4]
Puduhepa ve kız kardeşleri ifadesiyle karşılaştığınızda, Nefertari’nin mektubundaki bu hitabı hatırlayabilirsiniz. Mektup, Puduhepa’nın aile üyelerini sıralayan bir kayıt olarak değil, dostluk yazışması olarak korunmuştur. Nefertari’nin gönderdiği elbise ve altın süslemeler de aynı yazışmanın parçalarıdır. Böylece hitap biçimiyle hediye listesi, birlikte okunabilecek somut mektup ayrıntıları sunar. [3][4]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Puduhepa’ya ait bir mühür baskısı, 1936 yılında Tarsus Gözlükule’de bulundu. Bu baskı, bugün Adana Müzesi koleksiyonunda bulunan Puduhepa izlerinden birini oluşturuyor. Ancak Gözlükule buluntusuyla Kadeş Antlaşması’nın kayıp özgün mührünü birbirinden ayırmak gerekir. Buluntu yeri Tarsus olan baskı, kraliçenin başka bir mühür tanığıdır. [2]
Puduhepa’nın mührü, Ugarit’ten gelen RS 17.133 numaralı belgede de karşımıza çıkar. Belge, Şukku adlı Hititli denizcinin başka bir gemiye verdiği zararla ilgilidir. Karar, Şukku’nun bu zarar için tazminat ödemesini öngörür ve Puduhepa’nın mührünü taşır. Bu örnekte mühür, devletler arası antlaşmadan farklı olarak bir zarar uyuşmazlığına eşlik eder. [2]
Şukku hakkındaki karar, bugünkü gündelik hayattan tanıdığınız hasar ve tazminat meselesini hatırlatabilir. Siz burada, bir gemiye verilen zararın yazılı karara konu edildiğini görürsünüz. Puduhepa’nın mührünün böyle bir belgede bulunması, kraliçenin belgelenmiş faaliyetlerine farklı bir örnek ekler. Kadeş Antlaşması ile RS 17.133, aynı kişiyi farklı karar bağlamlarında görünür kılar. [1][2]
Puduhepa, başkâtip Walwaziti’yi Hattuşa’da Kizzuvatna tabletlerini arayıp bulmakla da görevlendirdi; çalışma Hišuwa Bayramı metinlerini kapsadı. Memleketi Kizzuvatna ile başkent Hattuşa arasındaki bağlantı, böylece tabletler üzerinden de izlenebilir. Burada kraliçe, belirli metinlerin bulunmasını isteyen kişi olarak karşımıza çıkar. Walwaziti’nin adı ve Hišuwa metinleri, bu görevlendirmenin somut ayrıntılarını oluşturur. [11]
Puduhepa’nın duasında Arinna’nın Güneş Tanrıçası ile Hepat arasında açık bir özdeşlik kurulur. Dua, onları farklı ülkelerde farklı adlarla anılan aynı tanrıça olarak sunar. Kraliçenin Şauşka rahibeliğiyle birlikte düşünüldüğünde, bu metin yaşamındaki dinî faaliyetlere başka bir örnektir. Dua metnindeki özdeşleştirme, Puduhepa’nın dinî düşüncesini kendi ifadesi üzerinden izlemeye imkân verir. [8]
Puduhepa’nın Çorum ve Kayseri’deki izleri nerede?
Puduhepa’nın büyük kraliçe olarak yaşadığı Hattuşa, bugünkü Çorum ilinin Boğazkale ilçesi yakınındadır. Çorum ile bağlantısı, memleketinden değil, Hitit başkentindeki yaşamından kaynaklanır. Hattuşa aynı zamanda Kadeş Antlaşması’nın kil tablet kopyalarının bulunduğu yer olarak bilinir. Böylece kent, hem kraliçenin yaşamıyla hem antlaşmanın günümüze ulaşmasıyla ilişkilidir. [1][9][12]
Fıraktin Kaya Kabartması ise Kayseri’nin Develi ilçesinde, Gümüşören yakınlarında bulunan başka bir izdir. Puduhepa, burada III. Hattuşili ile birlikte tanrılara içki sunarken tasvir edilmiştir. Kabartma, kraliçeyi yalnızca yazılı belgelerle değil, görsel bir tasvirle de tanıtır. Hattuşa’nın tabletleriyle Fıraktin’in sahnesi, Puduhepa hakkında farklı türde bilgiler sunar. [5]
Bu yerleri araştırırken siz Hattuşa, Fıraktin ve Tarsus Gözlükule’yi ayrı başlıklar olarak düşünebilirsiniz. Hattuşa kraliçenin yaşadığı başkenttir; Fıraktin, eşiyle birlikte tasvir edildiği kaya kabartmasının bulunduğu yerdir. Tarsus Gözlükule ise 1936 yılında bulunan mühür baskısının buluntu yeridir. Bu ayrım, Puduhepa’nın yaşamıyla sonradan bulunan arkeolojik izlerini birbirine karıştırmadan takip etmenizi sağlar. [2][5][9]
Kısa kronoloji
Puduhepa’nın kronolojisinde MÖ 13. yüzyıla ait yaşam bilgileriyle, hükümdarlık değişimlerine göre sıralanan olaylar birlikte yer alır. Özellikle bu yüzyıl içindeki yaşam aşamalarını okurken olayların sırası gözetilmelidir. Aşağıdaki çizelge, Lawazantiya’daki başlangıçtan Tarsus Gözlükule buluntusuna uzanan başlıca durakları bir araya getirir. [1][2][6][7]
| Dönem | Olay |
|---|---|
| Kraliçe olmadan önce | Memleketi Kizzuvatna’daki Lawazantiya olan Puduhepa, Şauşka’nın rahibesiydi. |
| Hattuşili’nin Hitit tahtını ele geçirmesinden önce | Puduhepa ile Hattuşili evlendi. |
| MÖ 13. yüzyıl | Hattuşili’nin III. Murşili’yi tahttan indirmesinin ardından Puduhepa, Hitit büyük kraliçesi oldu. |
| III. Hattuşili döneminde | III. Hattuşili ile II. Ramses arasındaki Kadeş Barış Antlaşması’nın Hitit nüshası, Puduhepa’nın mührünü de taşıdı. |
| III. Hattuşili’nin ölümünden sonra | Puduhepa, oğlu IV. Tuthaliya döneminde de ömür boyu süren tavananna makamını korudu. |
| 1936 | Tarsus Gözlükule’de, bugün Adana Müzesi koleksiyonunda bulunan Puduhepa mühür baskısı keşfedildi. |
Sık sorulan sorular
Kraliçe Puduhepa kimdir?
Puduhepa, MÖ 13. yüzyılda yaşamış, III. Hattuşili’nin eşi olan Hitit büyük kraliçesiydi. Eşinin ölümünden sonra oğlu IV. Tuthaliya döneminde de tavananna makamını korudu.
Puduhepa nereli, Çorum ile bağlantısı ne?
Puduhepa’nın memleketi, Kizzuvatna ülkesindeki Lawazantiya kentiydi; büyük kraliçeyken ise Hattuşa’da yaşadı. Hattuşa’nın kalıntıları bugün Çorum’un Boğazkale ilçesi yakınlarında bulunduğundan, kraliçenin yaşamı bu bölgeyle ilişkilidir.
Puduhepa mührünün aslı günümüze ulaştı mı?
Kadeş Antlaşması’nın Puduhepa mührünü taşıyan gümüş asılları kayıptır; mühür betimlemesi Mısır çevirisinde korunmuştur. Tarsus Gözlükule’de bulunan başka bir mühür baskısı ise Adana Müzesi koleksiyonundadır.
Puduhepa ne demek?
Ada Taggar Cohen, Puduhepa adını Hurrice tanrıça Hebat onu doğurdu anlamıyla açıklar. Başka bir akademik değerlendirme, hepa bölümünü Hepat’a bağlarken pudu kökünün anlamını bilinmeyen olarak verir.
Kaynaklar
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — The Kadesh Treaty artsandculture.google.com
- Dalia Mohamed Elsayed Mohamed — The Missing Sealing of Queen Puduḫepa journals.ekb.eg
- Fatma İslam — Hitit-Mısır Barış Antlaşmasının Ardından İki Devlet Arasında Yürütülen İlişkiler Üzerine Kısa Bir Değerlendirme dergipark.org.tr
- UNESCO Memory of the World — Friendship Letter of Naptera (Nefertari) to Puduhepa in Akkadian artsandculture.google.com
- Türkiye Kültür Portalı — Fraktin Kaya Kabartması beta.kulturportali.gov.tr
- Vikipedi — Puduhepa tr.wikipedia.org
- University of Texas at Austin — The Apology of Hattusilis III lrc.la.utexas.edu
- Wikipedia — Puduḫepa en.wikipedia.org
- Ada Taggar Cohen — Queen Puduḫepa, The New Historia thenewhistoria.org
- Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi — Hitit tanrıçaları üzerine akademik çalışma dergipark.org.tr
- Kurtuluş Kıymet — Anadolu’da MÖ 2. Binde Üretilen Çivi Yazılı ve Hiyeroglifli Eserler Üzerine Araştırma dergipark.org.tr
- Wikipedia — Hattusa en.wikipedia.org
Görsel: Ancient Luwian Cultural Center, Seal of Puduhepa.jpg — Gökhan Can Wikipedia, CC BY-SA 2.0
