Hitit Kanunları’nın 10. maddesi, yaralayan kişiye mağdurun hekim ücretini ödeme yükümlülüğü getiriyordu. Siz bu yazıda, tazminat hükümlerinin Hammurabi karşılaştırmasını neden ancak kısmen desteklediğini öğreneceksiniz. Aynı madde, yaralının bakımını ve iyileşene kadar yerine çalışacak işçiyi de kapsıyordu. Böylece yaralamanın sonucu, bedenin gördüğü zararla birlikte çalışma hayatı üzerinden değerlendiriliyordu. [1]
Yaklaşık 200 maddelik derleme, Hattuşa’da bulunan çivi yazılı kil tabletlerde korunmuştur. Ancak kölelerle özgür kişiler için belirlenen yaptırımlar aynı ölçüde uygulanmıyordu. Bazı hükümler gümüş ödemesi isterken, diğerleri ölüm veya bedensel sakatlama öngörüyordu. Bu nedenle Hitit hukukunu anlamak, tazminatla ağır cezaları birlikte okumayı gerektiriyor. [2][3]
Hitit kanunları nedir, neden ortaya çıktı?
Hitit Kanunları, geleneksel numaralandırmayla yaklaşık 200 maddeden oluşan bir hukuk derlemesidir. Öldürme, yaralama, kaçak köleler, evlilik, arazi ve hırsızlık hakkında hükümler içerir. Kundaklama, ücretler ve cinsel ilişkiler de derlemenin düzenlediği konular arasındadır. Bu kapsam, metnin gündelik anlaşmazlıklarla ağır suçları birlikte ele aldığını gösterir. [2]
Maddeler genellikle önce “eğer” sözcüğüyle belirli bir olayın koşullarını tanımlayarak başlar. Ardından bu olayın gerektirdiği ceza veya tazminat, ilgili hüküm içinde belirtilir. Siz bir maddeyi okurken önce davranışı, ardından yaptırımını ayrı ayrı belirleyebilirsiniz. Bu okuma biçimi, farklı olaylara verilen karşılıkları karşılaştırmayı da kolaylaştırır. [4]
Texas Üniversitesi’nin açıklaması, derlemeyi toplumda uygulanan medeni ve cezai kuralların birikimi olarak yorumlar. Bu yoruma göre metin, tek bir merkezi makamın hazırladığı belgeden çok bu kuralların birikimini yansıtır. Dolayısıyla ortaya çıkışını yalnızca bir hükümdarın kararına bağlamak doğru bir yaklaşım olmaz. Kanunları yayımlayan veya değiştiren hükümdarın adı da mevcut tabletlerde açıkça belirtilmez. [1][4]
Derleme, açılış sözlerine göre adlandırılan iki ayrı madde dizisi halinde düzenlenmiştir. İlk dizi, “Eğer bir insan” adıyla 1–100. maddeleri bir araya getirir. İkinci dizi ise “Eğer bir asma” adıyla 101–200. maddeleri kapsar. Bu adlar, derlemenin tamamını okumadan önce yapısını tanımanıza yardımcı olur. [5]
Kısa kronoloji: Hitit kanunları ne zaman yazıldı?
Hoffner, kanunların ilk kez Eski Krallık döneminde yazıya geçirildiğini belirtir. Verdiği yaklaşık MÖ 1650–1500 aralığı, derlemenin oluşumuyla ilgili bir tarihlendirmedir. CHiL ise günümüze ulaşan en eski nüshaları MÖ 16. yüzyıla yerleştirir. İlk yazım tarihiyle eldeki tabletlerin tarihi bu nedenle ayrı değerlendirilmelidir. [4][6]
- Yaklaşık MÖ 1650–1500 Hoffner’a göre kanunlar Eski Krallık döneminde ilk kez yazıya geçirildi.
- MÖ 16. yüzyıl CHiL’e göre günümüze ulaşan en eski nüshalar yazıldı.
- Orta ve Yeni Hitit dönemleri Derlemenin kopyalanması ve bazı hükümlerinin yeniden düzenlenmesi sürdü.
- 1906–1907 Kanun tabletleri, Boğazköy kazıları sırasında çoğunlukla parçalı durumda bulundu.
- 1997 Hoffner’ın The Laws of the Hittites: A Critical Edition kitabı yayımlandı.
Kronolojideki ilk yazım, nüsha, buluntu ve yayın tarihleri farklı olayları anlatır. Bu ayrım, kanunların tarihlendirilmesini değerlendirirken özellikle işe yarar. Eski, Orta ve Geç Hititçe nüshalar, yaklaşık 500 yıllık kopyalama sürecini gösterir. Dolayısıyla derleme, uzun süre boyunca aktarılan ve değişiklikler geçiren bir metindir. [3][4][5][6][7]
Hitit kanunları maddeleri hangi cezaları öngörüyordu?
Birinci madde, kavgada erkek veya kadın öldürülmesini ele alan bir hükümdür. Failin cesedi teslim etmesini ve karşılık olarak dört kişi vermesini öngörür. İkinci maddede ise kavgada öldürülen erkek veya kadın köle için iki kişi verilir. Aynı olay türündeki bu fark, mağdurun hukuki statüsünün yaptırımı değiştirdiğini gösterir. [1][8]
Göz ve diş yaralanmaları, statü ayrımını gümüş miktarları üzerinden de gösterir. Yedinci maddede özgür kişinin gözünü kör etmenin karşılığı 20 şekel gümüştür. Aynı madde, özgür kişinin dişini kırmak için de bu miktarı belirler. Sekizinci maddede kölenin aynı yaralanmaları için 10 şekel gümüş ödenmesi gerekir. [9]
Kundaklama hükümleri, tazminatla bedensel cezanın aynı derlemede bulunabildiğini açık biçimde gösterir. Doksan sekizinci madde, evi ateşe veren özgür kişinin evi yeniden yapmasını emreder. Doksan dokuzuncu maddede, efendisi tazminat ödediğinde kundakçı köleye ayrıca sakatlama uygulanır. Bu hüküm, kölenin burnunun ve kulaklarının kesilmesini öngören bir yaptırım içerir. [8]
Aile ilişkileri de Hitit Kanunları’nın ayrıntılı hükümler getirdiği alanlar arasında bulunur. Yüz seksen dokuzuncu madde, erkeğin annesi, kızı veya oğluyla ilişkisini yasak birleşme sayar. Yüz doksan üçüncü madde, ölen erkeğin dul eşinin yeniden evlenmesini düzenler. Önce kardeşle, ardından babayla evlenme, bu hükümde cezalandırılmayan düzenleme olarak anlatılır. [5]
Hammurabi’den daha insancıl oldukları söylenebilir mi?
Hitit cezaları, Hammurabi ve Orta Asur kanunlarına göre daha hafif olarak nitelenir. Derlemedeki bazı değişiklikler, bu karşılaştırmanın hangi olgulara dayandığını anlamaya yardımcı olur. Tabletlerde karū, yani “eskiden”, ve kinun=a, yani “ama şimdi”, ifadeleri bulunur. Bu ifadeler, eski yaptırımlarla yeni uygulamalar arasında açık bir ayrım kurar. [3][4]
Tabletlerdeki bu ifadeler, bazı gümüş cezalarının miktarlarının sonraki düzenlemelerle azaltıldığını kaydeder. Bazı ölüm cezalarının yerine tazminat getirilmesi de aynı değişim içinde kaydedilir. Bu hükümler, yaptırımların her zaman değişmeden aktarılmadığını gösteren somut örneklerdir. Ancak belirli cezaların hafiflemesi, derlemenin bütün hükümleri için aynı sonucu vermez. [4]
Doksan dokuzuncu maddedeki burun ve kulak kesme cezası, karşılaştırmanın açık sınırlarından biridir. Yüz yetmişinci madde ise başkasının adını söyleyerek yılan öldürme olayını düzenler. Özgür kişiye bir mina gümüş cezası verilirken, köle için ölüm öngörülür. Siz bu hükümleri değerlendirirken, tazminatın yanında hukuki statüyü de hesaba katmalısınız. [5][8]
Kısasın Hitit hukukundaki yeri hakkında araştırmacılar arasında farklı değerlendirmeler de bulunur. Birgit Christiansen’in 2015 araştırması, birçok hükmün kısas ilkesine dayandığını ileri sürer. Bu görüş, Hitit hukukunda kısas bulunmadığı yönündeki yaygın yoruma karşı çıkar. Dolayısıyla “daha insancıl” değerlendirmesi, belirli yaptırımları karşılaştırırken kullanılabilecek sınırlı bir genellemedir. [3][10]
Hitit kanunları toplumsal düzeni nasıl sağladı?
Onuncu madde, yaralamanın doğurduğu bakım ihtiyacını ve çalışma kaybını birlikte ele alır. Fail, mağdur iyileşene kadar onun yerine çalışacak bir işçi sağlamakla yükümlüdür. Hekim ücretinin karşılanması da yaralama olayına bağlanan yükümlülükler arasında yer alır. Siz gündelik hayatta bu hükmü, yaralanma yüzünden aksayan işler üzerinden düşünebilirsiniz. [1]
Doksan sekizinci maddede zarar gören evin yeniden yapılması, giderimin başka bir örneğidir. Burada yükümlülük, kundaklama sonrasında ortaya çıkan maddi kaybın karşılanmasına doğrudan bağlanır. Onuncu maddeyle birlikte okunduğunda, hem barınma hem çalışma kaybı görünür hale gelir. Bu örnekler, toplumsal düzenin zarar karşısında somut yükümlülükler tanımlanarak desteklendiğini gösterir. [1][8]
Bununla birlikte 7. ve 8. maddeler, tazminatın herkese eşit belirlenmediğini gösterir. Göz veya diş yaralanmasında özgür kişiyle köle için farklı miktarlar uygulanır. Kölelik, derlemede hem kaçak köleler hem cezalar bağlamında karşımıza çıkan bir olgudur. Bu nedenle tazminata verilen ağırlık, hukuki eşitlik bulunduğu anlamına gelmez. [2][9]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Dokuzuncu madde, baş yaralama cezasındaki değişikliği sarayın aldığı pay üzerinden açıklar. Eskiden alınan altı şekelin üçü saraya giderken, kral bu payı kaldırmıştır. Böylece değişiklik, gümüşün ne kadarının saraya ayrılacağı konusunda somutlaşmış bir düzenlemedir. Bu örnek, kanun metninin eski uygulamayı da kaydedebildiğini gösterir. [1]
Altmış altıncı madde, başka bir ağıla kendiliğinden giren hayvanın durumunu düzenler. Hayvan geri alınabilir; ancak ağıl sahibi bu nedenle hırsız diye yakalanamaz. Hüküm, hayvanın bulunduğu yerle ağıl sahibinin sorumluluğunu birbirinden ayıran bir örnektir. Hayvanın orada bulunması, tek başına hırsızlık suçlaması için yeterli kabul edilmez. [1]
Seksen altıncı madde, tarlaya giren domuzun öldürülmesi halinde farklı bir ayrıntı getirir. Domuzu vurarak öldüren kişinin hayvanı sahibine vermemesi, bu hükümde hırsızlık sayılır. Buradaki yaptırım, öldürülen hayvanın sahibine teslim edilmemesi davranışına açıkça bağlanmıştır. Altmış altıncı maddeyle birlikte okunduğunda, hayvanlarla ilgili sorumluluğun koşullara göre değiştiği görülür. [1]
Hoffner’ın “Geç Paralel Versiyon” adını verdiği revizyon, Yeni Hitit dönemine aittir. Bu versiyon, bazı hükümleri yeniden düzenleyen toplam 41 bölümden oluşur. Dolayısıyla Hitit Kanunları’nı okurken farklı nüshaların varlığı da dikkate alınmalıdır. Derlemenin yaklaşık 500 yıllık kopyalama geçmişi, bu metin çeşitliliğiyle birlikte anlam kazanır. [3][6]
Hitit kanunları nerede bulundu, PDF olarak nereden okunur?
Kanunları taşıyan kil tabletler, 1906–1907 yıllarında Boğazköy kazılarında ortaya çıkarılmıştır. Tabletlerin çoğu, bütün halde korunmuş belgeler yerine parçalı durumdaki buluntulardan oluşur. Bulundukları Hitit başkenti Hattuşa, bugün Çorum’un Boğazkale ilçesi sınırları içinde yer alır. Bir Hattuşa gezisini bu hükümlerle ilişkilendirmek, yerleşimin hukuk geçmişini de düşünmenizi sağlar. [5][11]
Hoffner’ın The Laws of the Hittites: A Critical Edition kitabı, 1997’de Brill tarafından yayımlanmıştır. NYU kütüphanesi, bu çalışmayı indirilebilir PDF olarak dijital ortamda da sunar. Siz ayrıntılı okumaya geçmek isterseniz, Kaynaklar bölümündeki NYU bağlantısını kullanabilirsiniz. [6][7]
Dokuzuncu sınıf düzeyinde çalışırken, yaklaşık 200 maddeyi konu başlıklarıyla birlikte özetleyebilirsiniz. Öldürme, yaralama, evlilik ve mülkiyet hükümleri, bu çalışma için somut örnekler sunar. Tarihlendirmede ise MÖ 1650–1500 aralığını, en eski nüshaların tarihinden ayırarak yazabilirsiniz. Böylece hem derlemenin kapsamını hem tabletlerin zaman içindeki aktarımını birlikte anlatabilirsiniz. [2][4][6]
Sık sorulan sorular
Hitit kanunları kısaca nedir?
Hattuşa’da bulunan çivi yazılı tabletlerde korunmuş, yaklaşık 200 maddelik bir hukuk derlemesidir. Öldürme, yaralama, evlilik, arazi, hırsızlık ve ücretler gibi konuları düzenler.
Hitit kanunları ne zaman yazıldı?
Hoffner, ilk yazıya geçirilme dönemini yaklaşık MÖ 1650–1500 olarak verir. CHiL projesi ise günümüze ulaşan en eski nüshaları MÖ 16. yüzyıla tarihler.
Hitit kanunları Hammurabi’den daha insancıl mıydı?
Tazminat hükümleri ve bazı cezaların hafifletilmesi bu değerlendirmeyi destekler. Ancak 99. maddedeki sakatlama cezası ve statüye göre değişen yaptırımlar, genellemenin sınırlarını gösterir.
Hitit kanunları nerede bulundu?
Kanun tabletleri, 1906–1907 yıllarındaki Boğazköy kazılarında bulundu. Buluntu yeri Hattuşa, bugün Çorum’un Boğazkale ilçesindedir.
Kaynaklar
- University of Texas at Austin — The Law Code (Old Hittite) lrc.la.utexas.edu
- Vikipedi — Hitit yasaları tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Hittite laws en.wikipedia.org
- CHiL — The Corpus of Hittite Laws hatti.adwudlit.uni-mainz.de
- Isabelle Fontanille — Les lois hittites : traduction, commentaire persee.fr
- Harry A. Hoffner — Hittite Laws, Law Collections from Mesopotamia and Asia Minor e-edu.nbu.bg
- New York University, Ancient World Digital Library — The Laws of the Hittites: A Critical Edition sites.dlib.nyu.edu
- Fordham University — The Code of the Nesilim sourcebooks.fordham.edu
- Chicago-Kent Law Review — Hitit kanunları karşılaştırma tablosu core.ac.uk
- LMU Munich — Sanction and its principles in Hittite law araştırmasının yer aldığı proje sayfası en.ag.geschichte.uni-muenchen.de
- UNESCO — Hattusha: the Hittite Capital whc.unesco.org
Görsel: Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg — Mx. Granger, CC0
