Karib böhranı haqqında qısa məlumat
Karib böhranı Soyuq müharibə dövründə Amerika Birləşmiş Ştatları ilə Sovet İttifaqı arasında qarşıdurma idi. İki dövləti nüvə müharibəsinin astanasına gətirdi. Böhranın ən gərgin mərhələsi 13 gün — 1962-ci il oktyabrın 16-dan 28-dək davam etdi.
Səbəb sadə idi. Sovetlər Kubada nüvə raketləri yerləşdirmişdilər. ABŞ onların çıxarılmasını tələb edirdi.
Hadisələrin mərkəzində üç lider dayanırdı: ABŞ prezidenti Con F. Kennedi (John F. Kennedy), sovet lideri Nikita Xruşşov və Kuba lideri Fidel Kastro (Fidel Castro). Aşağıda siz böhranın bir neçə dəfə fəlakət həddinə necə çatdığını görəcəksiniz.
Karib böhranı və Donuzlar körfəzi əməliyyatı
Hadisələrin başlanğıcı 1961-ci ilə gedib çıxır. 1961-ci ilin aprelində ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin — CIA-nın hazırladığı kubalı mühacirlər Donuzlar körfəzinə desant çıxardılar. Əməliyyat Kastro hökumətini devirə bilmədi.
Bu uğursuzluqdan sonra Havana ikinci cəhddən qorxurdu. 1962-ci ilin iyulunda Xruşşov və Kastro sovet nüvə raketlərinin Kubada yerləşdirilməsi barədə gizli razılığa gəldilər. Məqsəd ABŞ-nin yeni hücumunun qarşısını almaq idi.
ABŞ-nin də sovet sərhədi yaxınlığında raketləri var idi. 1962-ci ilin martında Türkiyədə Çiğli Hərbi Hava Bazasına (Çiğli Hava Üssü) bağlı 15 «Yupiter» raketindən ibarət bölmə döyüş növbəsinə başladı.
Karib böhranının xronologiyası
Hadisələrin ardıcıllığını burada izləyə bilərsiniz:
- Aprel 1961: Donuzlar körfəzinə desant əməliyyatı uğursuz olur.
- Mart 1962: Türkiyədə 15 «Yupiter» raketindən ibarət bölmə döyüş növbəsinə başlayır.
- İyul 1962: Xruşşov və Kastro Kubada sovet nüvə raketlərinin yerləşdirilməsi barədə gizli razılığa gəlirlər.
- 14 oktyabr 1962: U-2-nin çəkdiyi fotoşəkillər Kubadakı sovet raket mövqelərini üzə çıxarır.
- 16 oktyabr 1962: Kennediyə məlumat verilir. Böhranın 13 günlük ən gərgin mərhələsi başlayır.
- 22 oktyabr 1962: Kennedi televiziya çıxışında raket mövqelərini və dəniz karantinini elan edir.
- 24 oktyabr 1962: Strateji Aviasiya Komandanlığı DEFCON 2 hazırlıq səviyyəsinə keçir.
- 26 oktyabr 1962: Xruşşov Kubaya hücum edilməyəcəyinə dair öhdəlik müqabilində raketləri çıxarmağı təklif edir.
- 27 oktyabr 1962: Mayor kiçik Rudolf Andersonun U-2 təyyarəsi vurulur, B-59 insidenti baş verir və Robert Kennedi səfir Dobrıninlə gizli görüşür.
- 28 oktyabr 1962: Xruşşov raketlərin çıxarılacağını elan edir.
- 20 noyabr 1962: ABŞ karantini ləğv edir.
- Aprel 1963: «Yupiter» raketləri Türkiyədən çıxarılır.
- 5 avqust 1963: Nüvə sınaqlarının qismən qadağan edilməsi haqqında müqavilə imzalanır.
- 30 avqust 1963: Vaşinqton–Moskva qaynar xətti elan edilir.
1962-ci il Karib böhranı: 13 gündə nə baş verdi?
1962-ci il oktyabrın 14-də U-2 kəşfiyyat təyyarəsinin çəkdiyi fotoşəkillər Kubada sovetlərin orta mənzilli nüvə raket mövqelərini göstərdi. İki gün sonra, oktyabrın 16-da Kennediyə məlumat verildi. Tarixçilər adətən həmin tarixi böhranın ilk günü sayırlar.
Kennedi ExComm adı ilə tanınan müşavirlər qrupunu topladı. Onlar hava zərbəsi və Kubaya hərbi müdaxilə də daxil olmaqla bir neçə variantı nəzərdən keçirdilər. Sonda dəniz blokadasını seçdilər.
Oktyabrın 22-də Kennedi televiziya ilə çıxış etdi. Raket mövqelərini ictimaiyyətə açıqladı. Kubaya hücum silahlarının daşınmasını dayandırmaq üçün dəniz karantini də elan etdi.
Bu söz diqqətlə seçilmişdi. «Blokada» müharibə aktını nəzərdə tutur. Administrasiya «karantin» deməklə addımın hüquqi mahiyyətini başqa cür təqdim etməyə çalışırdı.
Oktyabrın 24-də Strateji Aviasiya Komandanlığı DEFCON 2 səviyyəsinə keçdi. Bu, ən yüksək hazırlıq səviyyəsi olan DEFCON 1-dən bir pillə aşağıdır. Nüvə silahı daşıyan B-52 bombardmançıları böhran boyunca havada saxlanılırdı.
Karib böhranında prezident Kennedinin seçimləri
Kennedi müxtəlif tərəflərdən təzyiqlə üzləşirdi. Müşavirləri hava zərbəsi və hərbi müdaxilə variantlarını müzakirə etmişdilər. O, əvvəlcə karantini seçdi. Bu seçim danışıqlar üçün imkan saxlayırdı.
Ən çətin sınaq oktyabrın 27-də gəldi. Mayor kiçik Rudolf Andersonun (Rudolf Anderson Jr.) idarə etdiyi U-2 Kuba üzərində vuruldu. Pilot həlak oldu. Bəziləri sovet zenit-raket mövqelərinə dərhal zərbə endirilməsini tələb edirdilər. Kennedi bu təzyiqə qarşı durdu.
Bu tək qərarın böyük əhəmiyyəti var idi. Sənədlər təzyiqin ən güclü olduğu anda prezidentin özünü saxladığını göstərir.
Xruşşov iki gündə iki addım atdı. Oktyabrın 26-da göndərdiyi mesajda ABŞ-nin Kubaya hücum etməyəcəyinə zəmanət verməsi müqabilində sovet raket mövqelərinin ləğvini təklif etdi. Oktyabrın 27-dəki ikinci mesajında yeni tələb irəli sürdü: Türkiyədəki Amerika «Yupiter» raketləri də çıxarılmalı idi.
Karib böhranında sualtı qayıq: B-59 insidenti
Dənizdə də təhlükə var idi. 1962-ci il oktyabrın 1-də «Foxtrot» sinfinə aid dörd sovet sualtı qayığı Kola körfəzindən yola çıxdı. Hər biri bir nüvə torpedosu daşıyırdı.
Onlardan biri B-59 idi. Oktyabrın 27-də bu qayıqda insident baş verdi. Mənbələr baş verənlər barədə fərqli məlumat verir.
Bəzi sualtı qayıq heyəti üzvlərinin sözlərinə görə, B-59-un komandiri Valentin Savitski (Valentin Savitski) nüvə torpedosundan istifadə əmri vermişdi. Vasili Arxipovun (Vasili Arhipov) 1997-ci ildə danışdıqları isə fərqlidir. O, bu ehtimalı fərziyyə kimi təqdim edir və öz müdaxiləsini izah etmir.
Deməli, bir zabitin təkbaşına nüvə torpedosunun buraxılmasına mane olması barədə məşhur hekayə tam aydınlaşmayıb. Şərait isə dəqiq məlumdur: gərgin qarşıdurmanın içində, radio ilə tez əmr almaq imkanından uzaqda olan sualtı qayıqda nüvə silahı var idi.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Müdaxilə qüvvəsi. ABŞ Kubaya mümkün hərbi müdaxilə üçün Floridaya 100,000-dən çox hərbçi göndərmişdi. Heç vaxt həyata keçirilməyən bir plan üçün bu, çox böyük say idi.
İstiqamətini itirən U-2. Oktyabrın 27-də kapitan Çarlz Moltsbinin (Charles Maultsby) U-2 təyyarəsi Şimal qütbü (Kuzey Kutbu) yaxınlığında havadan nümunə toplamaq tapşırığını yerinə yetirərkən istiqamətini itirdi. Təyyarə sovet hava məkanına daxil oldu. Cavab olaraq sovet qırıcıları havaya qalxdı. Elə həmin gün başqa bir U-2 Kuba üzərində vuruldu.
Türkiyə ilə bağlı gizli danışıqlar. Oktyabrın 27-si gecə Robert Kennedi (Robert Kennedy) sovet səfiri Anatoli Dobrıninlə görüşdü. Onlar raketlərin Kubadan çıxarılmasını və ABŞ-nin adaya hücum etməyəcəyinə dair öhdəliyini müzakirə etdilər. Türkiyədəki «Yupiter» raketlərinin çıxarılmasını da gizli şəkildə müzakirə etdilər.
İnkar. 1962-ci il dekabrın 14-də ABŞ müdafiə naziri Robert Maknamara (Robert McNamara) Türkiyənin milli müdafiə naziri İlhami Sancarla danışdı. O bildirdi ki, ABŞ və Türkiyə Kubadakı və Türkiyədəki raketlərin müqayisəsini sovetlərlə müzakirə etməkdən imtina ediblər. Bu bəyanat gizli anlaşmanı ört-basdır edirdi.
Qaynar xətt. 1963-cü il avqustun 30-da elan edilən Vaşinqton–Moskva (Washington–Moskova) təcili rabitə xətti əvvəlcə yazılı mesajlar göndərən teletayp aparatları ilə işləyirdi. Siz bunu böhrandan sonra iki paytaxt arasında qurulmuş çox erkən yazılı çat kimi təsəvvür edə bilərsiniz.
Karib böhranı harada baş verdi: Kuba, Vaşinqton və Türkiyə
Böhran üç məkanla bağlı idi. Sovet raket mövqeləri Kubada yerləşirdi. Kennedi və ExComm qərarları Vaşinqtonda qəbul edirdi. Türkiyə isə Çiğli Hərbi Hava Bazasına bağlı 15 «Yupiter» raketinə görə əhəmiyyət daşıyırdı.
Dəniz dördüncü məkan idi. Karantin və sovet sualtı qayıqları dənizi də böhranın bir hissəsinə çevirmişdi.
Türkiyədə səyahət edirsinizsə, buradan çıxara biləcəyiniz dərs gözə çox dəyməsə də, gerçəkdir. Türkiyə torpağındakı kiçik bir bölmə fövqəldövlətlər arasındakı sövdələşmənin bir hissəsinə çevrilmişdi.
Böhran necə başa çatdı?
Oktyabrın 28-də Xruşşov Kubadakı sovet raketlərinin sökülərək ölkəyə qaytarılacağını açıq elan etdi. Razılaşmanın açıq və gizli tərəfləri var idi.
Açıq tərəfi belə idi: raketlər Kubadan çıxarılır, ABŞ isə adaya hücum etməmək öhdəliyi götürürdü. Gizli tərəfi isə Türkiyədəki «Yupiter» raketlərinin çıxarılması idi.
Karantin dərhal bitmədi. Sovetlər İl-28 bombardmançılarını Kubadan çıxarmağa razılaşdıqdan sonra ABŞ 1962-ci il noyabrın 20-də karantini ləğv etdi. «Yupiter» raketləri 1963-cü ilin aprelində Türkiyədən çıxarıldı.
Böhrandan sonra nə dəyişdi?
Böhran hər iki tərəfi daha təhlükəsiz davranmağa sövq etdi. 1963-cü il avqustun 5-də ABŞ, Birləşmiş Krallıq və Sovet İttifaqı Nüvə sınaqlarının qismən qadağan edilməsi haqqında müqaviləni imzaladılar. Müqavilə atmosferdə, kosmosda və su altında nüvə sınaqlarını qadağan edirdi.
1963-cü il avqustun 30-da Vaşinqtonla Moskva arasında təcili rabitə xətti elan edildi. Liderlər artıq yalnız ləng diplomatik kanallara arxalanmalı deyildilər.
DEFCON 2 hazırlıq səviyyəsi, vurulan U-2 və B-59 insidenti eyni məqamı göstərdi. Diplomatiya təkcə verilən qərarlar üzündən deyil, təsadüf nəticəsində də uğursuzluğa düçar ola bilər. Həmin 13 gün buna görə hələ də əhəmiyyətlidir.
Karib böhranı haqqında sənədli film və kino
Hadisələri ekranda izləmək istəyirsinizsə, PBS-in 2012-ci ildə böhranın 50-ci ildönümü üçün hazırladığı «Cuban Missile Crisis: Three Men Go to War» sənədli filmi Kennedi, Xruşşov və Kastronun roluna həsr olunub.
Tez-tez verilən suallar
Karib böhranı nə vaxt baş verib?
Böhranın ən gərgin mərhələsi 1962-ci il oktyabrın 16-dan 28-dək davam edib. Kennediyə raket mövqeləri barədə məlumat veriləndə başlayıb. Xruşşov raketlərin çıxarılacağını elan edəndə bitib.
İştirak edən üç ölkəyə kim rəhbərlik edirdi?
ABŞ-yə Con F. Kennedi rəhbərlik edirdi. Sovet İttifaqının rəhbəri Nikita Xruşşov idi. Kubaya Fidel Kastro rəhbərlik edirdi.
Donuzlar körfəzi əməliyyatı böhranla necə bağlı idi?
1961-ci ilin aprelində uğursuz olan desant əməliyyatından sonra Kuba yeni hücumdan qorxurdu. 1962-ci ilin iyulunda Xruşşov və Kastro hərbi müdaxilənin qarşısını almaq üçün Kubada sovet nüvə raketlərinin yerləşdirilməsinə razılaşdılar.
Türkiyə hansı rolu oynadı?
Çiğli Hərbi Hava Bazasına bağlı 15 «Yupiter» raketindən ibarət bölmə 1962-ci ilin martında döyüş növbəsinə başladı. Oktyabrın 27-də Xruşşov onların çıxarılmasını tələb etdi. Raketlər gizli anlaşmaya daxil edildi və 1963-cü ilin aprelində çıxarıldı.
B-59 hekayəsi sübuta yetirilibmi?
Tam olaraq yox. Bəzi sualtı qayıq heyəti üzvlərinin sözlərinə görə, komandir Savitski nüvə torpedosundan istifadə əmri verib. Arxipovun 1997-ci ildə danışdıqlarında bu fikir fərziyyə kimi təqdim olunur. O, öz müdaxiləsini izah etmir.
Mənbələr
- ABŞ Milli Arxivi, Karib böhranı archives.gov
- Türkcə Vikipediya, Karib böhranı tr.wikipedia.org
- Vikipediya, Karib böhranı en.wikipedia.org
- ABŞ Dövlət Departamentinin Tarixçi Ofisi, Karib böhranı, oktyabr 1962 history.state.gov
- Milli Təhlükəsizlik Arxivi, «Yupiter» raketləri və Karib böhranının son mərhələsi nsarchive.gwu.edu
- ABŞ Milli Arxivi, Qırx il əvvəl: Karib böhranı archives.gov
- Miller Mərkəzi, JFK və Karib böhranı millercenter.org
- Milli Təhlükəsizlik Arxivi, Curtis LeMay, Əlavə qərarlar nsarchive.gwu.edu
- Konqres Kitabxanası, Sovet İttifaqı və Amerika Birləşmiş Ştatları loc.gov
- John F. Kennedy Prezident Kitabxanası və Muzeyi, 27 oktyabr 1962 microsites.jfklibrary.org
- ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin Milli Muzeyi, Karib böhranı nationalmuseum.af.mil
- Milli Təhlükəsizlik Arxivi, Sovet İttifaqı üzərində itkin nsarchive2.gwu.edu
- Milli Təhlükəsizlik Arxivi, Karib böhranının sualtı hadisələrinin 60-cı ildönümü nsarchive.gwu.edu
- Milli Təhlükəsizlik Arxivi, Söhbət haqqında memorandum, 14 dekabr 1962 nsarchive.gwu.edu
- DocsTeach, Qaynar xəttin teletayp aparatının fotoşəkli docsteach.org
- ABŞ Milli Arxivi, Nüvə sınaqlarının qadağan edilməsi haqqında müqavilə (1963) archives.gov
- WABE, Üç kişi müharibəyə gedir wabe.org
Image: Cuban missiles.jpg — see above, Public domain
