دومین محاصره وین در 1683؛ نقطه آغاز افول عثمانی

نبرد وین در 1683؛ ماجرا به‌اختصار

دومین محاصره وین (Viyana) در 14 ژوئیه 1683 آغاز شد. این محاصره در 12 سپتامبر 1683 با پیروزی سپاه امدادی پایان یافت. فرمانده ارتش عثمانی، صدر اعظم مرزیفونلو قره مصطفی پاشا (Merzifonlu Kara Mustafa Paşa) بود که در خدمت سلطان محمد چهارم (IV. Mehmed) قرار داشت.

محاصره شکست خورد. جنگی که پس از آن درگرفت، بخش بزرگی از سرزمین‌های اروپایی امپراتوری را از آن گرفت. برای همین، بسیاری می‌پرسند آیا افول عثمانی از 1683 آغاز شد. اگر شما هم این پرسش را دارید، پاسخ دو وجه دارد و این مقاله هر دو را بررسی می‌کند.

چرا عثمانی‌ها به سوی وین لشکر کشیدند؟

این لشکرکشی بی‌مقدمه نبود. پیش از محاصره، عثمانی‌ها از نیروهای مجارِ ایمره تِکِلی حمایت می‌کردند. او علیه حکومت هابسبورگ (Habsburg) قیام کرده بود.

طرف مقابل هم آماده می‌شد. پیمان ورشو در 1683 تعهد به کمک متقابل را مشخص کرده بود. اگر عثمانی‌ها به وین حمله می‌کردند، لهستان (Polonya) نیروی کمکی می‌فرستاد. اگر به کراکوف (Krakov) حمله می‌کردند، امپراتور کمک می‌فرستاد. هنگامی که قره مصطفی پاشا به سوی وین حرکت کرد، این تعهد از پیش برقرار بود.

نبرد وین در 1529؛ تلاش نخست

نخستین محاصره وین به دست عثمانی در 1529 رخ داد. این محاصره بدون سقوط شهر پایان یافت. آنچه برای رویدادهای 1683 اهمیت دارد، اقدام بعدی وین است.

شهر در 1530 جایگزین کردن دیوارهای قرون‌وسطایی خود را با استحکامات مدرن به الگوی ایتالیایی آغاز کرد. روایت تاریخی شهرداری وین از این محاصره‌ها، استحکامات مدرن و مقاومت مدافعان را در بقای شهر در 1683 مؤثر می‌داند.

محاصره چگونه پیش رفت؟

امپراتور لئوپولد یکم (I. Leopold) پیش از محاصره وین را ترک کرد. کنت ارنست رودیگر فون اشتارهمبرگ (Ernst Rüdiger von Starhemberg) مسئولیت دفاع را بر عهده گرفت.

ارتش عثمانی با مشکلی روبه‌رو بود. بنا بر دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، این ارتش توپ‌های بزرگ محاصره نداشت. توپخانه اتریش (Avusturya) نیز برتر بود. هر دو عامل به طولانی شدن محاصره کمک کردند.

پس عثمانی‌ها دست به حفاری زدند. نقب‌زنان آن‌ها زیر دیوارهای شهر تونل می‌زدند و تونل‌ها را از باروت پر می‌کردند تا با انفجار، در دیوارها شکاف بیندازند. در 8 سپتامبر 1683، آن‌ها استحکامات مثلثیِ بورگ (Burg) و دیوار دفاعی کوتاه کنار آن را تصرف کردند.

این اتفاق چهار روز پیش از نبرد سرنوشت‌ساز رخ داد.

سپاه امدادی و حمله سواره‌نظام

پیش از نبرد 12 سپتامبر، قره مصطفی پاشا برای مقابله با سپاه امدادی آماده شد. او تصمیم گرفت سربازان مستقر در خندق‌های محاصره به کار خود ادامه دهند. بنابراین محاصره شهر و نبرد در میدان، هم‌زمان پیش رفتند.

سپاه امدادی در اطراف کالنبرگ (Kahlenberg) جنگید. این سپاه از نیروهای امپراتوری، آلمانی و لهستانی تشکیل شده بود. فرماندهی کل آن را یان سوم سوبیسکی (III. Jan Sobieski)، پادشاه لهستان، بر عهده داشت.

حدود ساعت 18:00 همان عصر، حمله بزرگ سواره‌نظام آغاز شد. برآورد رایج، شمار شرکت‌کنندگان را حدود 18,000 سوار می‌داند. حدود 3,000 نفر از آن‌ها نیزه‌داران سنگین‌اسلحه لهستانی بودند که خود سوبیسکی فرماندهی‌شان می‌کرد.

این حمله نتیجه نبرد را تعیین کرد. محاصره شکسته شد.

هوسارها؛ اسناد چه می‌گویند؟

اگر شما هم درباره هوسارهای حاضر در وین کنجکاوید، پژوهش زبیگنیف هونْدرت (Zbigniew Hundert)، تاریخ‌نگار، عدد دقیقی ارائه می‌کند. این پژوهش 24 گروهان هوسار را می‌شمارد که در وین و پارکانی جنگیدند. شمار اسب‌های ثبت‌شده آن‌ها در دوره حسابداری 1 اوت تا 31 اکتبر 1683، برابر با 3,045 رأس بود.

این رقم بسیار کمتر از 18,000 سوار شرکت‌کننده در کل حمله است. هوسارها بخشی از نیروی سواره بزرگ‌تری بودند.

جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید

کاه روی کلاه‌خودها. تاتارهای لیپکا در جبهه لهستان می‌جنگیدند. تاتارها در ارتش عثمانی هم خدمت می‌کردند. تاتارهای لیپکا برای جلوگیری از اشتباه گرفتن دو طرف در نبرد تن‌به‌تن، روی کلاه‌خودهای خود کاه می‌گذاشتند.

چاپخانه‌ای گرفتار آتش. فرهنگ چندزبانه منینسکی (Meninski) بین 1680 و 1687 در وین چاپ شد. بخش بزرگی از تجهیزات چاپخانه، حروف چاپی و آثار چاپ‌شده در آتش‌سوزیِ دوران محاصره 1683 آسیب دید.

ناقوسی با یک روایت تاریخی. روی ناقوس جدید پومرین (Pummerin) در کلیسای جامع سنت اشتفان (Aziz Stefan Katedrali)، نقش‌برجسته‌ای از محاصره 1683 دیده می‌شود. این ناقوس کتیبه‌ای هم دارد که به سال 1711 اشاره می‌کند؛ سالی که ناقوس پیشین را از توپ‌های به‌غنیمت‌گرفته‌شده ترک‌ها ریختند.

یک نقاشی، یک شماره. فرانتس گفلس (Franz Geffels) بین 1683 و 1694 تابلوی شکستن محاصره وین را نقاشی کرد. این اثر با شماره ثبت 40132 متعلق به موزه وین (Wien Museum) است. اگر می‌خواهید ببینید وین چگونه خاطره این نبرد را زنده نگه داشت، این تابلو گزینه خوبی برای جست‌وجوست.

افسانه کروسان

حالا نوبت ارتباط این ماجرا با صبحانه شماست. شاید شنیده باشید که کروسان در 1683 برای به سخره گرفتن هلال عثمانی ابداع شد. آکادمی علوم اتریش روایت دیگری دارد. وجود شیرینی مشابهی در قرن 13 ثبت شده است. پتر وندلر (Peter Wendler)، کسی که ابداع کروسان را به او نسبت می‌دهند، در 1680 درگذشت؛ سه سال پیش از محاصره.

پس از خوردن این شیرینی لذت ببرید، اما پیدایش آن را به محاصره نسبت ندهید.

پس از شکست؛ سرنوشت قره مصطفی پاشا

این شکست بهایی شخصی هم داشت. در 25 دسامبر 1683، قره مصطفی پاشا به فرمان محمد چهارم در بلگراد (Belgrad) اعدام شد.

گرفتاری امپراتوری تمام نشده بود. عثمانی‌ها دیگر هرگز وین را محاصره نکردند، اما جنگ ادامه یافت.

شانزده سال جنگ

پس از وین، دولت عثمانی حدود 16 سال با اتریش، لهستان و ونیز (Venedik) جنگید؛ آن هم در چند جبهه به‌طور هم‌زمان.

فشار برای صلح در 1697 افزایش یافت. شکست در زنتا (Zenta)، نیروهای عثمانی را وادار به عقب‌نشینی به سوی دانوب (Tuna) کرد. این رویداد فشار برای صلح کارلوویتس را بیشتر کرد.

پیمان کارلوویتس در 26 ژانویه 1699 امضا شد. این پیمان به جنگ طولانی‌ای پایان داد که با لشکرکشی وین در 1683 آغاز شده بود. شرایط آن سنگین بود:

• عثمانی‌ها بیشتر مجارستان (Macaristan) و ترانسیلوانیا (Erdel) را به اتریش واگذار کردند.
• موره (Mora) را به ونیز دادند.
• پودولیا (Podolya) را به لهستان واگذار کردند.

آمجازاده حسین پاشا (Amcazade Hüseyin Paşa) از صلح دفاع کرد. او گفت جنگ 16ساله باعث وضع مالیات‌های فوق‌العاده و خالی شدن روستاها شده بود. همچنین تأمین سرباز و مهمات را بسیار دشوار کرده بود. سخنان او هزینه جنگ را برای مردم عادی هم نشان می‌دهد، در کنار هزینه‌ای که ارتش متحمل شد.

آیا افول عثمانی واقعاً از 1683 آغاز شد؟

اینجاست که تاریخ‌نگاران اختلاف نظر دارند.

یک دیدگاه به زنجیره رویدادها اشاره می‌کند. محاصره وین شکست خورد، جنگی طولانی در پی آمد و پیمان کارلوویتس سرزمین‌های بزرگی را از عثمانی گرفت. با این برداشت، 1683 یک نقطه عطف واقعی است.

دیدگاه دیگر درباره تعیین یک تاریخ واحد هشدار می‌دهد. دونالد کواترت (Donald Quataert) سال‌های 1683–1798 را دوره شکست‌های نظامی و کوچک شدن قلمرو توصیف می‌کند. اما او تغییر در سیاست عثمانی را دگرگونی می‌داند، نه افول.

جمع‌بندی منصفانه این است: 1683 نقطه عطف روشنی در موقعیت نظامی امپراتوری در اروپا بود. اینکه آیا این سال نشانه افول در همه عرصه‌های زندگی عثمانی است، همچنان محل بحث است.

فیلم

فیلم لهستانی‌ـ‌ایتالیاییِ روز محاصره: یازده سپتامبر 1683، ساخته 2012، درباره این محاصره است.

خط زمانی

• 1529: نخستین محاصره وین به دست عثمانی بدون تصرف شهر پایان می‌یابد.
• 1530: وین ساخت استحکامات مدرن را آغاز می‌کند.
• 1683: پیمان ورشو تعهد هابسبورگ و لهستان به کمک متقابل را برقرار می‌کند.
• 14 ژوئیه 1683: ارتش قره مصطفی پاشا وین را محاصره می‌کند.
• 8 سپتامبر 1683: نیروهای عثمانی استحکامات مثلثی بورگ را تصرف می‌کنند.
• 12 سپتامبر 1683: سپاه امدادی به فرماندهی سوبیسکی ارتش عثمانی را شکست می‌دهد و محاصره را می‌شکند.
• 25 دسامبر 1683: قره مصطفی پاشا در بلگراد اعدام می‌شود.
• 1697: شکست زنتا فشار برای صلح را افزایش می‌دهد.
• 26 ژانویه 1699: پیمان کارلوویتس امضا می‌شود.

پرسش‌های متداول

منابع

1. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — وین islamansiklopedisi.org.tr
2. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — مرزیفونلو قره مصطفی پاشا islamansiklopedisi.org.tr
3. دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — کارلوویتس islamansiklopedisi.org.tr
4. ویکی‌پدیا — نبرد وین en.wikipedia.org
5. ویکی‌پدیا — دومین محاصره وین tr.wikipedia.org
6. شهرداری وین — محاصره‌های ترک‌ها wien.gv.at
7. وزارت دفاع ملی — تاریخ نیروهای مسلح ترکیه، دومین محاصره وین msb.gov.tr
8. زبیگنیف هونْدرت — باز هم درباره سازمان‌دهی هوسارهای تاج‌وتخت برای لشکرکشی سال 1683 ceeol.com
9. مؤسسه تاریخ آلمان — تاریخ آلمان در اسناد و تصاویر germanhistorydocs.org
10. آکادمی علوم اتریش — کلیسای جامع سنت اشتفان، پومرین جدید oeaw.ac.at
11. آکادمی علوم اتریش — گرون‌انگرگاسه، خانه کیپفل یا نانوایان oeaw.ac.at
12. انتشارات دانشگاه کمبریج — دونالد کواترت، امپراتوری عثمانی، 1683–1798 cambridge.org

Image: Vienna Battle 1683.jpg — Frans Geffels, Public domain