Diyarbakır surlarında farklı tarihsel dönemlerden günümüze ulaşan 63 kitabe bulunur. Siz bu yazıda surların tarihini, Hevsel’le ilişkisini ve UNESCO kaydının kapsamını öğreneceksiniz. Kitabeler, kalenin farklı dönemlerini taş üzerinde takip edebileceğiniz somut izlerdir. UNESCO’nun alan tanımı, farklı tarihsel dönemlerden 63 kitabe bulunduğunu kaydeder. [5]
Hevsel Bahçeleri, Diyarbakır surları ile Dicle arasında uzanan üretim alanıdır. Bahçeler, tarih boyunca kente gıda ve su sağlayan bağlantıyı oluşturmuştur. Günlük sofranızdaki meyve ve sebzeyi düşünün; Hevsel’in kentle ilişkisi bu ihtiyaç üzerinden anlaşılır. Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri, 2015’ten beri aynı Dünya Mirası kaydında buluşur. [5]
Diyarbakır Kalesi nerede, yol tarifi için hangi noktalar kullanılabilir?
Diyarbakır Kalesi, Türkiye’nin Diyarbakır kentinde, Sur ilçesindeki tarihî merkezi çevreler. Kale, İçkale ve Dışkale adı verilen iki ana bölümden oluşur. Dışkale, tarihî kent merkezini kuşatan dış sur hattını ifade eder. İçkale ise bu bütünün ayrı bir bölümünü meydana getirir. [1]
Dış surların ana girişleri Dağ Kapı, Urfa Kapı, Mardin Kapı ve Yeni Kapı’dır. Siz haritada bu kapıları işaretleyerek sur kuşağını konumlandırmaya başlayabilirsiniz. Böylece tek bir kale işareti yerine, farklı girişleri bulunan çevreleyici yapıyı görürsünüz. Kapı adları, Diyarbakır surlarını anlatırken kullanabileceğiniz somut yer referansları sağlar. [1]
İçkale’deki arkeoloji müzesini hedefliyorsanız, yol tarifinde kurumun açık adresini kullanabilirsiniz. Kompleks, Sur ilçesinde, Cevat Paşa Mahallesi, Hz. Süleyman Caddesi No:43 adresindedir. Bu adres, müze ziyaretini Diyarbakır Kalesi gezinizle birlikte planlamanıza yardımcı olur. İçkale Müze Kompleksi, 14 tescilli yapının bulunduğu alanda hizmet verir. [7]
Hevsel’i konumlandırırken Mardin Kapı, Yeni Kapı ve On Gözlü Köprü’yü birlikte düşünebilirsiniz. Bahçeler, Mardin Kapı çevresinden güneyde On Gözlü Köprü’ye doğru uzanır. Doğudaki uzanımı ise Yeni Kapı’ya kadar devam eden alanı kapsar. Bu yer adları, bahçelerle surların birbirine göre konumunu anlamayı kolaylaştırır. [3]
Diyarbakır Kalesi tarihi: Kaç yıllık, kim yaptı?
Diyarbakır Kalesi’nin tarihini anlamak için MS 349’daki genişletmeyi başlangıç noktası alabilirsiniz. Kültür ve Turizm Bakanlığı, çalışmayı Roma İmparatoru II. Constantius dönemiyle ilişkilendirir. Bu tarihte surlar genişletilmiş, kale de savunma bakımından güçlendirilmiştir. Verilen tarih, surların genişletilmesine ve kalenin güçlendirilmesine ilişkin belirli bir aşamayı gösterir. [2]
ICOMOS’un 2015 değerlendirmesi, dış surların bugünkü yayılımını Roma dönemine bağlar. Rapora göre bu yayılıma MS 4. yüzyılda ulaşılmıştır. Dolayısıyla bugünkü sur kuşağını açıklarken Roma dönemindeki düzenlemeler temel alınır. Sonraki dönemlerin onarımları da aynı yapının tarihine yeni katmanlar ekler. [2][3]
Dağ Kapı ve Mardin Kapı’nın kitabeleri, 909 tarihli yeniden yapımı belgeler. Bu çalışma, Abbasi Halifesi Muktedir’in emriyle gerçekleştirilen kapı düzenlemelerini gösterir. Yedi Kardeş ve Ulu Beden burçlarıysa 1208–1209 yıllarında Artuklular tarafından yapılmıştır. Böylece aynı sur sistemi içinde farklı tarihlere ait yapılar bulunur. [6]
Bakanlık, Artuklu, Akkoyunlu, Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerindeki onarımları da kaydeder. Bu onarımlar, kalenin tarihini tek bir yapım yılıyla anlatmayı güçleştirir. Surlar, kentin savunma gereksinimini karşılamak amacıyla inşa edilmiş yapılardır. Kültür Portalı’na göre bu savunma işlevi Osmanlı dönemine kadar sürmüştür. [2][4]
Diyarbakır Kalesi ve surları hangi özellikleri taşır?
ICOMOS ölçümüne göre Dışkale surları toplam 5.200 metre uzunluğa sahiptir. İçkale surları eklendiğinde bütün sur sisteminin uzunluğu 5.800 metreye ulaşır. Bu iki ölçü, farklı kapsamlardaki sur hatlarını ayrı ayrı tanımlar. Siz uzunlukları karşılaştırırken İçkale’nin hesaba katılıp katılmadığına özellikle dikkat edebilirsiniz. [3]
Dışkale kuşağında kare, dairesel ve çokgen biçimler gösteren 82 kule ve burç bulunur. Bu biçim çeşitliliği, sur hattındaki yapıların aynı görünümü tekrarlamadığını gösterir. Yedi Kardeş ve Ulu Beden, Artuklu dönemine tarihlenen adlandırılmış örneklerdir. Her iki burçta yazı, hayvan ve mitolojik yaratık bezemeleri yer alır. [3][6]
Surların yapımında kullanılan yöresel bazalt taşı, yapı malzemelerinin başında gelir. Burçların kubbe ve tonozlarında tuğla, bazı kitabelerde ise kalker kullanılmıştır. Dolayısıyla surları incelerken taş duvarla yazıt yüzeyini ayrı ayrı değerlendirebilirsiniz. Malzeme bilgisi, bazalt, tuğla ve kalkerin hangi bölümlerde kullanıldığını açıklar. [4]
UNESCO, farklı tarihsel dönemlere ait toplam 63 kitabenin varlığını kaydeder. Bu yazıtlar, surların yalnızca uzunluk ve burç sayısıyla anlatılamayacağını gösterir. Dağ Kapı ve Mardin Kapı’daki kitabeler, 909 tarihli çalışmayla doğrudan ilişkilidir. Yazıtları yapıların tarihleriyle birlikte düşünmek, aynı duvardaki dönem farklılıklarını görünür kılar. [5][6]
Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı neden UNESCO listesinde?
Alan, 2015’te 1488 referans numarasıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Dünya Mirası Komitesi’nin 39 COM 8B.32 sayılı kararı, kaydın dayanağıdır. Komite, alanı dördüncü ölçüt kapsamında kültürel peyzaj olarak listeye kaydetmiştir. Kayıtta Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri birlikte ele alınır. [5][8]
UNESCO kaydında miras alanının büyüklüğü toplam 521,23 hektar olarak belirtilir. Çevresindeki tampon bölge ise aynı kayıtta 1.660,57 hektar olarak verilir. Bu değerler, miras alanıyla çevresindeki tampon bölgenin ayrı büyüklüklerini gösterir. Alanı haritada incelerken bu iki tanımı birbirinden ayırarak okuyabilirsiniz. [5]
UNESCO’nun alan tanımı, İçkale ve Amida Höyük’ün yanında dış surları kapsar. Hevsel Bahçeleri, Dicle Nehri ve Vadisi de aynı tanımda yer alır. On Gözlü Köprü, bu kültürel peyzajı oluşturan diğer bileşenlerden biridir. Böylece kayıt, savunma yapılarıyla nehir çevresindeki alanları birlikte değerlendirmeye imkân verir. [5]
Hevsel Bahçeleri, surlarla Dicle arasındaki konumuyla kentin gıda ve su ihtiyacına bağlanır. ICOMOS, bahçelerin 1960’lara kadar kent nüfusunun meyve ve sebze gereksinimini karşıladığını belirtir. Siz bu ilişkiyi günlük alışverişinizdeki sebze ve meyve üzerinden düşünebilirsiniz. Savunma surlarıyla besin üretimi, Diyarbakır’ın aynı tarihsel çevresi içinde buluşur. [3][5]
Diyarbakır Kalesi ve Arkeoloji Müzesi nasıl bağlantılı?
Diyarbakır Arkeoloji Müzesi’nin İçkale kompleksi, kalenin İçkale bölümünde hizmet verir. Kompleksin bulunduğu alanda toplam 14 tescilli yapı yer almaktadır. Bu nedenle müze gezisi, İçkale’deki tarihî yapılarla birlikte düşünülebilir. Kurumun adresi, Sur ilçesindeki Hz. Süleyman Caddesi No:43 olarak verilir. [7]
Diyarbakır’daki ilk müze, 1934’te Ulu Cami yakınındaki Zinciriye Medresesi’nde açılmıştır. Bu bilgi, kentteki müzeciliğin İçkale adresinden önceki aşamasını açıkça gösterir. Zinciriye Medresesi’ndeki başlangıçla İçkale kompleksi, müze tarihinin farklı mekânsal duraklarıdır. İlk müzenin yeri, Diyarbakır’daki müzecilik geçmişini takip etmek isteyenlere somut referans sunar. [7]
İçkale’deki Amida Höyük kazıları, 2018’den itibaren İrfan Yıldız başkanlığında sürdürülmektedir. Prof. Dr. İrfan Yıldız, Dicle Üniversitesi öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. Amida Höyük, UNESCO’nun kültürel peyzaj tanımında da yer alan bileşenlerdendir. Böylece İçkale, müze yapılarıyla arkeolojik araştırmanın aynı alanda buluştuğu noktadır. [5][7]
İçkale’deki yapılardan biri, 1203’te Artuklu kervansarayı olarak inşa edilmiş binadır. Aynı bina, 1890’da cezaevine ve 2014’te müze eser deposuna dönüştürülmüştür. Bu kullanım sırası, tek yapının farklı dönemlerde üstlendiği görevleri gösterir. Kervansaray, cezaevi ve depo işlevleri, İçkale’nin tarihini somut bir yapı üzerinden anlatır. [7]
Kısa kronoloji
Diyarbakır Kalesi’nin aşağıdaki kronolojisi, surlarla müze yapılarının tarihlerini birlikte gösterir. UNESCO sürecindeki 2000 ve 2015 tarihleri de bu sıralamaya dahildir. Her satır, belirli bir yapı çalışmasını, kullanım değişimini veya kurumsal kaydı belirtir. [2][3][5][6][7]
- MS 349 II. Constantius döneminde surlar genişletildi ve kale güçlendirildi.
- 909 Dağ Kapı ve Mardin Kapı, Halife Muktedir’in emriyle yeniden yapıldı.
- 1203 İçkale’de daha sonra farklı amaçlarla kullanılacak Artuklu kervansarayı inşa edildi.
- 1208–1209 Artuklular tarafından Yedi Kardeş ve Ulu Beden burçları yapıldı.
- 1890 İçkale’deki Artuklu kervansarayı, cezaevi olarak kullanılmak üzere dönüştürüldü.
- 1930 UNESCO’nun bütünlük değerlendirmesine göre Diyarbakır surlarının bir bölümü yıkıldı.
- 1934 Diyarbakır’ın ilk müzesi, Ulu Cami yakınındaki Zinciriye Medresesi’nde açıldı.
- 25 Şubat 2000 Alan, Dünya Mirası kaydından önce UNESCO Geçici Listesi’ne alındı.
- 2014 Eski kervansaray ve cezaevi binası, müze eser deposuna dönüştürüldü.
- 2015 Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri, Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi.
- 2018 Amida Höyük kazıları, bu tarihten itibaren İrfan Yıldız başkanlığında sürdürülmektedir.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Surlardaki kitabeler arasında Yunanca ve Latince örnekler de yer alır. ICOMOS değerlendirmesi, Dağ Kapı’da Süryanice yazıtların bulunduğunu ayrıca kayda geçirir. Siz kapıları incelerken bu dil çeşitliliğini de aklınızda tutabilirsiniz. Dağ Kapı, böylece surların yazıtlarını düşünmek için belirli bir durak sunar. [3]
Anzele kaynağı, Hevsel Bahçeleri’nin sulanmasında kullanılan su kaynaklarından biri olmuştur. Aynı kaynak, Mardin Kapı dışındaki değirmenleri çalıştırmak için de kullanılmıştır. Böylece suyun işlevi, bahçelerin sulanmasının yanında değirmenlerin çalışmasını da kapsamıştır. Bu ayrıntı, Mardin Kapı çevresindeki üretim ilişkisini anlamaya yardımcı olur. [3]
Dicle Üniversitesi, 21 Kasım 2024’te Artuklu Sarayı kazısındaki rozet buluntusunu duyurmuştur. Amida Höyük’teki bu buluntu, üniversitenin duyurusunda Çanakkale Savaşı’yla ilişkili olarak tanımlanmıştır. Rozet, Artuklu Sarayı kazısından duyurulan farklı dönemli bir nesne örneğidir. Bu nedenle kazı alanının adıyla buluntunun ilişkili olduğu dönem ayrı değerlendirilmelidir. [9]
Sık sorulan sorular
Diyarbakır Kalesi nerede?
Diyarbakır Kalesi, Diyarbakır’ın Sur ilçesindeki tarihî kent merkezini çevreler. Yapı, İçkale ve dış sur kuşağını oluşturan Dışkale bölümlerinden oluşur.
Diyarbakır Kalesi kaç yıllık, kim yaptı?
Kültür ve Turizm Bakanlığı, MS 349’da II. Constantius dönemindeki genişletmeyi kaydeder. Surlar, sonraki dönemlerde yapılan onarımlar ve eklenen burçlarla bugünkü biçimini kazanmıştır.
Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri ne zaman UNESCO listesine alındı?
Alan, 2015’te 1488 referans numarasıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi. Kayıt, dördüncü ölçüt kapsamında kültürel peyzaj niteliğiyle yapıldı.
Diyarbakır surlarının uzunluğu ne kadar?
ICOMOS değerlendirmesine göre Dışkale surlarının uzunluğu toplam 5.200 metreyi bulur. İçkale surları da hesaba katıldığında bütün sistem 5.800 metreye ulaşır.
Diyarbakır Arkeoloji Müzesi hangi adreste?
Müzenin İçkale kompleksi, Sur ilçesindeki Cevat Paşa Mahallesi sınırlarında bulunur. Adresi, Hz. Süleyman Caddesi No:43 olarak Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünce verilir.
Kaynaklar
- Vikipedi — Diyarbakır Kalesi tr.wikipedia.org
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Diyarbakır Castle and Fortress ktb.gov.tr
- ICOMOS — 1488 numaralı adaylık değerlendirmesi whc.unesco.org
- Kültür Portalı — Diyarbakır Surları kültür envanteri kulturportali.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape whc.unesco.org
- Wikipedia — Fortifications of Diyarbakır en.wikipedia.org
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Diyarbakır Müze Müdürlüğü kvmgm.ktb.gov.tr
- UNESCO Dünya Mirası Komitesi — 39 COM 8B.32 whc.unesco.org
Görsel: Diyarbakır İçkale Inner Fortress walls 7825 in 2010.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0
