Sütçü İmam kimdir?
Sütçü İmam 1871-ci ildə Maraşda doğulub. 25 noyabr 1922-ci ildə elə həmin şəhərdə vəfat edib. İndiki Fevzi Paşa məhəlləsi olan Bektutiye məhəlləsindən idi.
O, hərbçi və ya məmur deyildi. Kəndlərdən süd toplayır, Uzunoluk küçəsindəki dükanında satırdı. «Sütçü» ləqəbini də bu işinə görə almışdı. Bu söz «süd satan» deməkdir. Siz Türkiyədə hər hansı küçədən keçərkən görə biləcəyiniz kiçik süd dükanını təsəvvür edin. Onun gündəlik işi belə idi.
Siz «Sütçü İmam kimdir?» deyə axtaranda qısa cavab budur: bir şəhərin müqavimət rəmzinə çevrilmiş adi dükançı.
İlk güllədən əvvəl Maraş
Mudros barışığından sonra Britaniya qüvvələri 22 fevral 1919-cu ildə Maraşı işğal etdi. Britaniyalıların ardınca, 30 oktyabr 1919-cu ildə Fransa qoşunları şəhərə girdi. Ertəsi gün, 31 oktyabr 1919-cu ildə Maraşın öz müqavimətinin başlanğıcı kimi xatırladığı hadisə baş verdi.
Bu müqavimət İstiqlal müharibəsinin Cənub cəbhəsinə aiddir. Maraş müdafiəsi və Sütçü İmamın buradakı iştirakı həmin cəbhənin bir hissəsidir. Siz onun hansı cəbhədə döyüşdüyünü bilmək istəyirsinizsə, cavab budur.
Uzunoluk hadisəsi: 31 oktyabr 1919-cu il
Hadisə onun dükanının yerləşdiyi Uzunoluk küçəsində baş verdi. Təfərrüatlar barədə mənbələr fərqli məlumat verir. Buna görə həmin məlumatları yanaşı oxumaq faydalıdır.
Türkcə Vikipediyaya görə, hər şey üç türk qadının hamamdan çıxması ilə başladı. Fransa ordusundakı erməni legionerlər onların üz örtüklərini qaldırmağa çalışdılar.
Atatürk Ensiklopediyası da oxşar hadisə nəql edir. Çakmakçı Sait adlı bir kişi qadınlara edilən müdaxiləyə etiraz etdi. Əsgərlər atəş açdılar. O, ağır yaralandı və sonradan öldü. Bu versiyaya görə, Sütçü İmam əsgərlərdən birini güllə ilə vurub öldürdü.
Stenli E. Kerrə (Stanley E. Kerr) istinad edən ingiliscə Vikipediyada alternativ versiya verilir. Bu məlumat illər sonra erməni legionunun bir əməkdaşından toplanıb. Həmin versiyada sərxoş legioner qadınlardan birinin üz örtüyünü dartıb çıxarır. Kimliyi dəqiq müəyyənləşdirilməyən və ehtimal ki, Sütçü İmam olan hücumçu qadına sataşan adamı öldürmür.
Beləliklə, hadisənin ümumi cizgiləri ortaqdır. Təfərrüatlar isə fərqlənir: hadisəni kim başladı və güllə kimə dəydi? Diqqətli oxucu hər iki versiyanı nəzərə alır.
Güllədən sonra: müdafiənin təşkili
Hadisədən sonra Sütçü İmam Ağabeyli kəndinə getdi. Orada Bertiz bölgəsində kapitan Məhərrəm Bəyazid bəyin bölüyünün hazırlıqlarına qoşuldu.
Şəhərin içində hadisələr sürətlə inkişaf edirdi:
- 28 noyabr 1919-cu il, Bayraq hadisəsi. Rıdvan xocanın Ulu məsciddəki (Ulu Cami) çağırışından sonra Maraş əhalisi qalada Türkiyə bayrağını yenidən qaldırdı.
- 29 noyabr 1919-cu il. Müqaviməti təşkil etmək üçün Maraş Hüquqları Müdafiə Cəmiyyəti (Maraş Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) yaradıldı.
Cəmiyyətin rəhbərliyi müəyyən idi. Arslan Toğuz bəy sədr idi. Həsən Rəfət Əfəndi (Hasan Refet Efendi) ikinci sədr idi. Kırmacı Hacı Əfəndi baş katib idi.
Kənardan da yardım gəldi. Mustafa Kamal paşa Qılınc Əli bəyi və «Asaf» təxəllüsündən istifadə edən Yörük Səlim bəyi göndərdi. Hər ikisi müdafiənin təşkilində iştirak etdi.
22 günlük döyüş: 1920-ci ilin yanvar–fevral ayları
Fransız komandan general Quérette Maraşın danışıqlar heyətinin bəzi üzvlərini həbs etdirdi. Buna cavab olaraq Arslan bəy müharibənin başlandığını bildirən bəyannamə yaydı.
Şəhər döyüşləri 21 yanvar 1920-ci ildə başladı və 22 gün davam etdi. General Quérette Arslan bəyə məktubla şəhəri tərk etdiyini bildirəndə döyüşlər başa çatdı. Atatürk Ensiklopediyası bu qələbənin tarixini 11 fevral 1920-ci il kimi göstərir.
Maraş azadlıq və qələbə günü kimi 12 fevral 1920-ci ili qeyd edir. Siz mənbələrdə hər iki tarixə rast gələcəksiniz.
Şəhər «Qəhrəman» adını necə qazandı?
Bu tanınma iki mərhələdə baş verdi.
Əvvəlcə Böyük Millət Məclisi 5 aprel 1925-ci ildə Maraşı İstiqlal medalı ilə təltif etdi. Səbəb şəhərin İstiqlal müharibəsində göstərdiyi müqavimət idi.
Sonra 7 fevral 1973-cü il tarixli 1657 saylı qanunla şəhərin Maraş adı Qəhrəmanmaraş (Kahramanmaraş) olaraq dəyişdirildi. Türkcə «kahraman» sözü «qəhrəman» deməkdir. Şəhərin bugünkü adı həmin müqavimətin xatirəsini yaşadır.
Müharibədən sonra Sütçü İmamın başına nə gəldi?
Müharibədən sonra ona Maraş bələdiyyəsində baxıcı işi verildi. Daha sonra qaladan top atmaq vəzifəsi ona tapşırıldı.
Onun ölümünə də bu vəzifə səbəb oldu. Əbdülməcid Əfəndinin xəlifəliyini elan edən 101 top atışı zamanı top geri təpdi. Sütçü İmam yaralandı və 25 noyabr 1922-ci ildə vəfat etdi. «Sütçü İmam necə ölüb?» sualının cavabı budur.
O, Maraşda Bektutiye məscidi də adlanan Çınarlı məscidinin qəbiristanlığında dəfn edildi.
Xronologiya
- 1871 Sütçü İmam Maraşda doğulur.
- 22 fevral 1919 Britaniya qüvvələri Maraşı işğal edir.
- 30 oktyabr 1919 Fransa qoşunları şəhərə girir.
- 31 oktyabr 1919 Uzunoluk hadisəsi baş verir. Hadisə müqavimətin başlanğıc rəmzi sayılır.
- 28 noyabr 1919 Bayraq hadisəsi baş verir.
- 29 noyabr 1919 Maraş Hüquqları Müdafiə Cəmiyyəti yaradılır.
- 21 yanvar 1920 Şəhərdə 22 günlük döyüşlər başlayır.
- 11 fevral 1920 Atatürk Ensiklopediyasına görə, fransızların gedişindən sonra müdafiə qələbə ilə başa çatır.
- 12 fevral 1920 Maraşın azadlıq günü kimi qeyd edilən tarix.
- 25 noyabr 1922 Sütçü İmam top qəzasından sonra vəfat edir.
- 5 aprel 1925 Maraş İstiqlal medalı ilə təltif edilir.
- 1934 Övladları Türkkorur soyadını alırlar.
- 1936 Uzunoluk hadisəsinin baş verdiyi yerdə abidə-çeşmə tikilir.
- 7 fevral 1973 Qanunla Maraşın adı Qəhrəmanmaraş olaraq dəyişdirilir.
- 1977 Kıbrıs meydanında Sütçü İmam abidəsi ucaldılır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- O, həm də müəzzin idi. Sütçü İmam bəzən Quran oxuyur və Bektutiye məscidində müəzzinlik edirdi. Məscid onun dükanı ilə üzbəüz yerləşirdi.
- Atatürkün istəyi ilə seçilən soyad. 1934-cü ildə övladlarına Kireçci əvəzinə Türkkorur soyadı verildi. Atatürk Ensiklopediyasına görə, bu, Atatürkün istəyi ilə edilmişdi.
- Çeşmə. 1936-cı ildə Uzunoluk hadisəsinin baş verdiyi yerin özündə abidə-çeşmə tikildi.
- Sadə işlə başlayan vəzifə. Müharibədən sonra o, əvvəlcə bələdiyyədə baxıcı işlədi. Daha sonra qalada top atmaq vəzifəsini aldı.
Maraşda onun xatirəsini harada görə bilərsiniz?
Siz şəhərə getsəniz, üç yeri yadda saxlayın.
Birincisi, 1936-cı ildə tikilmiş çeşmədir. O, Uzunoluk hadisəsinin baş verdiyi yeri göstərir.
İkincisi, Sütçü İmam abidəsidir. Abidə 1977-ci ildə Kıbrıs meydanında ucaldılıb. Uzunoluk hadisəsini təsvir edir.
Üçüncüsü, onun dəfn olunduğu Çınarlı, yaxud Bektutiye məscidinin qəbiristanlığıdır.
Siz onun adına şəhərin universitetində də rast gələcəksiniz. Qəhrəmanmaraş Sütçü İmam Universiteti (Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi) onun adını daşıyır. Universitet onun xatirəsinə anım tədbirləri keçirib.
Tez-tez verilən suallar
Sütçü İmam kimdir?
1871-ci ildə doğulmuş, Maraşda süd satan bir dükançı idi. 31 oktyabr 1919-cu il Uzunoluk hadisəsi onu şəhərin müqavimət rəmzinə çevirdi.
Hansı cəbhədə döyüşüb?
Maraş müdafiəsi İstiqlal müharibəsinin Cənub cəbhəsinə aiddir.
Necə ölüb?
Əbdülməcid Əfəndinin xəlifəliyi münasibətilə 101 top atışı zamanı topun geri təpməsi nəticəsində yaralanıb. 25 noyabr 1922-ci ildə vəfat edib.
Universitet onun adını daşıyır?
Bəli. Qəhrəmanmaraş Sütçü İmam Universiteti onun adını daşıyır.
Niyə «Qəhrəmanmaraş»?
Şəhər 1925-ci ildə İstiqlal medalı ilə təltif edilib. 1973-cü ildə qanunla adı dəyişdirilib.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Sütçü İmam tr.wikipedia.org
- Atatürk Ensiklopediyası — Sütçü İmam ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Atatürk Ensiklopediyası — Aslan (Toğuz) bəy ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Atatürk Araşdırma Mərkəzi — Türkiyə Cümhuriyyəti tarixi I, Cənub cəbhəsi atam.gov.tr
- Qəhrəmanmaraş Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Ümumi məlumatlar kahramanmaras.ktb.gov.tr
- Qəhrəmanmaraş Sütçü İmam Universiteti — 31 oktyabr 1919: İlk güllə ksu.edu.tr
- Qəhrəmanmaraş Sütçü İmam Universiteti — KSÜ adını daşıdığı əcdadı Sütçü İmamı dualarla yad etdi ksu.edu.tr
- Qəhrəmanmaraş Valiliyi — Tarixi malikanələr və dini dəyərlər kahramanmaras.gov.tr
- DHMİ Qəhrəmanmaraş Hava Limanı — Şəhərin qısa tarixi dhmi.gov.tr
- TBMM — 12 fevral Qəhrəmanmaraşın Azadlıq Günü ilə bağlı çıxış www5.tbmm.gov.tr
- İngiliscə Vikipediya — Sütçü İmam hadisəsi en.wikipedia.org
