Bağdad batareyası (Bağdat pili) həqiqi arxeoloji əşyadır. Lakin mövcud dəlillər qədim insanların onu batareya kimi işlətdiyini təsdiqləmir. Müasir rekonstruksiyalar uyğun elektrolitlərlə elektrik gərginliyi yarada bilir. Bu, mümkün kimyəvi reaksiyanı göstərir, ilkin qabın təyinatını deyil.
Müəmmanın başlanğıcında içində mis silindr, dəmir çubuq və bitum olan gil qab dayanır. Bu materiallar elektriklə qızıl suyuna çəkmə və ağrıkəsmə barədə nəzəriyyələrə yol açıb. Oxşar qablar isə qoruyucu mətnlərin saxlanmasını ehtimal etməyə əsas verir. Siz batareya iddiasını qiymətləndirmək istəyirsinizsə, əsas fərqi nəzərə almalısınız: rekonstruksiyanın nə edə bildiyi ilə arxeologiyanın insanların əslində nə etdiyini göstərməsi ayrı məsələlərdir.
Bağdad batareyası nədir: nə tapılıb?
Tapıntı 1936-cı ildə İraqda (Irak), Bağdad (Bağdat) yaxınlığındakı Xucut Rabuda (Khujut Rabu) aparılan qazıntılarla əlaqələndirilir. Wilhelm Königin təsvirinə görə, qabın hündürlüyü təxminən 15 santimetr idi. Mis silindrin uzunluğu 9 santimetr, diametri isə 26 millimetr olub.
“Bağdad batareyası” adı bu hissələrin müəyyən şərhini də özündə daşıyır. Gil qab, mis, dəmir və bitum əşyanın təsvirinə daxildir. Onların bu düzülüşünü batareya adlandırmaq isə nəzərdə tutulan funksiyası barədə əlavə iddia irəli sürməkdir. Siz arxeoloji tapıntının həqiqiliyini qəbul edib funksiyasını bildirən bu adın əsaslı olub-olmadığını sorğulaya bilərsiniz.
König 1938-ci ildə dərc etdiyi məqalədə qabın qalvanik element kimi işləyə biləcəyini irəli sürüb. O, müxtəlif metalların düzülüşünü elektrik istehsalı ilə əlaqələndirib. Bununla da əsas sual ortaya çıxıb: qab sadəcə elektrik reaksiyası yarada bilən materiallar saxlayırdı, yoxsa həmin reaksiyanı yaratmaq üçün hazırlanmışdı?
Bağdad batareyasının yaşı: neçə illikdir?
König qabı Parfiya (Part) dövrünə, e.ə. 250-ci illə eramızın 224-cü ili arasına aid etməyi təklif edib. Əşyanın təxminən 2 000 illik olması barədə geniş yayılmış təsvir bu tarix aralığına əsaslanır. Lakin bu, qab üçün etibarlı şəkildə müəyyənləşdirilmiş tarix deyil.
Britaniya Muzeyinin (British Museum) mütəxəssisi St John Simpson Parfiya dövrünə aidetmənin nə dərəcədə əsaslı olduğunu şübhə altına alıb. Onun etirazı tapıntının qazıntı kontekstinin yetərincə sənədləşdirilməməsi ilə bağlı idi. Qabın keramika üslubu burada eramızın 224–640-cı illəri ilə tarixləndirilən Sasani (Sasani) dövrü ilə də əlaqələndirilib.
Bu təklif olunan tarix aralıqları əşyanın dəqiq yaşını açıq qoyur. Parfiya və Sasani dövrlərinə aidetmə qabı fərqli tarixi şəraitlərdə yerləşdirir. Sadəcə batareya şərhi ilə əlaqələndirildiyi üçün bu tarixlərdən heç biri qəti tarix sayılmamalıdır.
Bağdad batareyasının tarixi: xronologiya
- E.ə. 250–eramızın 224-cü ili: Königin təklif etdiyi Parfiya dövrünə aid tarix aralığı; bu aidetmə qeyri-müəyyən olaraq qalır.
- Eramızın 224–640-cı illəri: Qabın keramika üslubu ilə əlaqələndirilən alternativ Sasani dövrü.
- 1930: Leroy Watermanın rəhbərliyi ilə Selevkiyada (Seleukia) aparılan qazıntılarda bitumla bağlanmış dörd oxşar gil qab aşkarlandı.
- 1936: Xucut Rabu tapıntısı ilə əlaqələndirilən qazıntı ili.
- 1938: König qalvanik element nəzəriyyəsini dərc etdirdi.
- 1993: Paul T. Keyser elektriklə ağrıkəsmə fərziyyəsini dərc etdirdi.
- 1995: Gerhard Eggert Bağdad gümüş ustalarında müşahidə edilən qalvanik qızıl örtük üsulunun nisbətən yeni olması barədə qənaətini dərc etdirdi.
- 2003: İraq Milli Muzeyinin (Irak Ulusal Müzesi) talanından sonra qabın itkin düşdüyü bildirildi.
- 2026-cı ilin yanvarı: Alexander Bazes yenidən qurulmuş sistemdən 1,4 voltdan çox gərginlik alındığını bildirən təcrübələrini dərc etdirdi.
Bağdad batareyası nə üçün istifadə olunub?
König qabdan alınan elektrikin gümüş əşyaları qızıl təbəqəsi ilə örtmək üçün istifadə edilmiş ola biləcəyini irəli sürüb. Bu elektrolitik örtük fərziyyəsi batareya nəzəriyyəsinə praktik məqsəd verirdi. Lakin müvafiq dövr və bölgəyə aid heç bir məlum əşya bu üsulun tətbiqini qəti şəkildə göstərmir.
Eggertin 1995-ci ildə Gold Bulletin jurnalında dərc edilmiş məqaləsi bununla bağlı başqa bir arqumenti araşdırıb. O, Bağdad gümüş ustalarında müşahidə edilən qalvanik qızıl örtük üsulunun qədim deyil, nisbətən yeni olduğu qənaətinə gəlib. Bu nəticə müşahidə olunan sənətkarlıq üsulunu Königin təklif etdiyi qədim istifadəyə dəlil saymaq cəhdlərini zəiflədir.
Keyser 1993-cü ilin aprelində Journal of Near Eastern Studies jurnalında elektriklə bağlı başqa izah irəli sürüb. O, elektrik vasitəsilə ağrını azaltmağın mümkünlüyünü müdafiə edib. Bu, Xucut Rabu qabının təsdiqlənmiş istifadəsi deyil, təklif olunan funksiya olaraq qalır.
Başqa bir şərhə görə, əşya müqəddəs əlyazmaları saxlamaq üçün qab olub. Smit Kollecinin (Smith College) məlumatında qabın dəqiq funksiyasını müəyyənləşdirən heç bir yazılı qeydin olmadığı bildirilir. Buna görə elektrolitik örtük, ağrıkəsmə və əlyazma saxlama fərziyyələri sənədləşdirilmiş təyinatlar kimi qəbul edilməməlidir. Onları dəstəkləyən dəlillər əsasında qiymətləndirmək lazımdır.
Bağdad batareyasının gərginliyi: replikalar nə göstərir?
Mis və dəmir kimi iki müxtəlif metal elektrolitə yerləşdirildikdə kimyəvi reaksiyalar nəticəsində elektrik gərginliyi yarada bilər. Smit Kollecinin tədris məqsədli rekonstruksiyasında gil qab, asfalt tıxac, mis silindrlə əhatələnmiş dəmir çubuq və sirkə istifadə olunur. Bu modeldən təxminən 1,1 volt alındığı bildirilir.
Sirkə təcrübəni gündəlik həyatla əlaqələndirir: siz tanış mətbəx məhsulunun bu müasir modeldə elektrolit rolunu oynadığını təsəvvür edə bilərsiniz. Bu rol təcrübəni anlamağı asanlaşdırır. Lakin rekonstruksiyada sirkə işlədilməsi qədim qabın da sirkə ilə doldurulduğunu təsdiqləmir.
Bazes 2026-cı ilin yanvarında yenidən qurduğu sistemdən 1,4 voltdan çox gərginlik aldığını bildirib. Burada vacib təfərrüat xarici elementlə bağlıdır. Bu hissə məsaməli keramika vasitəsilə işləyən ayrıca metal-hava elementi kimi şərh olunur. Sistemdə qalay tərkibli lehim və kalium hidroksid elektroliti var.
Bildirilən gərginlikləri müqayisə edərkən bu təcrübə təfərrüatları əhəmiyyətlidir. Smit Kollecinin sirkə ilə işləyən modeli ilə Bazesin yenidən qurduğu sistemi vahid standart nəticə kimi təqdim etmək olmaz. Hər ikisi müasir təcrübələrə aiddir. Gərginlik göstəricilərinin heç biri qədim istifadə zamanı arxeoloji qabın içində baş verənləri ölçmür.
Bağdad batareyası iddiası təkzib olunubmu: ən güclü etirazlar hansılardır?
Qabı xarici elektrik dövrəsinə qoşmaq üçün metal naqillərin olmaması elektriklə bağlı şərhin əsas problemlərindən biridir. Rekonstruksiyanın gərginlik yarada bilməsi ilkin əşyanın yanında belə bağlantıların olduğuna dəlil vermir. Naqillərin tapılmaması elektrik reaksiyası ilə qədim dövrdə praktik istifadə arasında təklif olunan əlaqəni zəiflədir.
Daimi bitum tıxacı başqa çətinlik yaradır. Bu tıxac mis silindrdən elektrik bağlantısı çıxarmağı çətinləşdirir. İstifadə zamanı elektrolitin yenilənməsini də mürəkkəbləşdirir. Bu quruluş təfərrüatları vacibdir, çünki batareya nəzəriyyəsi elektrik məqsədilə işləyən qurğu nəzərdə tutur.
Elektrolitik örtük iddiasının ayrıca dəlil problemi də var. Müvafiq dövr və bölgəyə aid heç bir məlum əşya elektriklə qızıl örtük çəkildiyini qəti şəkildə göstərmir. Eggertin Bağdaddakı üsulun nisbətən yeni olması barədə qənaəti bu boşluğu doldurmur.
Buna görə “təkzib olunub” ifadəsi sizin nəzərə almalı olduğunuz fərqi kölgədə qoya bilər. Arxeoloji əşya həqiqidir və replikalar gərginlik yarada bilir. Mübahisəli iddia qədim istifadəçilərin bu qabı məqsədli şəkildə elektrik qurğusu kimi işlətməsidir. Təcrübə nəticələri həmin tarixi niyyəti təsdiqləmir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Xucut Rabu qabı bu mübahisə üçün əhəmiyyətli olan yeganə bağlı gil qab deyildi. 1930-cu ildə Miçiqan Universitetinin (Michigan Üniversitesi) Watermanın rəhbərliyi ilə Selevkiyada apardığı qazıntılarda dörd oxşar qab aşkarlandı. Onlar bitumla bağlanmışdı. Buna görə Bağdad əşyası ilə müqayisə üçün faydalıdırlar.
Metropoliten İncəsənət Muzeyindəki (Metropolitan Sanat Müzesi) oxşar Sasani qabının içində on metal amulet qabı olub. Onlardan birində papirus izləri qorunub qalıb. Bu birləşmə qoruyucu sehrli mətnlərin saxlanması ilə bağlı şərhi dəstəkləyir.
Metropoliten Muzeyindəki qabı Bağdad batareyası ilə qarışdırmaq olmaz. Onun inventar nömrəsi 32.150.94-dür. O, Xucut Rabudan deyil, Ktesifon (Tizpon) bölgəsindəki Ma’aridh II evindən tapılıb.
Papirus izləri həmin oxşar qabda mətn saxlandığına dair birbaşa dəlil verir. Bunlar Xucut Rabu əşyasının da eyni məzmunu saxladığını sübut etmir. Əhəmiyyəti daha konkretdir: metal hissələr olan bağlı qabların izahı qorunub qalmış, mətnlə əlaqəli materiala əsaslana bilər.
Bağdad batareyası indi haradadır?
Vikipediyaya görə, Bağdad batareyası İraq Milli Muzeyində saxlanılırdı və muzeyin 2003-cü ildə talan edilməsindən sonra yoxa çıxıb. Harada olduğu məlum deyil. Buna görə əvvəlki muzey ünvanını onun bu gün təsdiqlənmiş yeri kimi təqdim etmək olmaz.
Metropoliten Muzeyində saxlanılan qab Ma’aridh II-dən olan ayrıca arxeoloji əşyadır. Siz Bağdad batareyasını axtararkən bu muzey qeydinə rast gəlsəniz, inventar nömrəsi və tapıntı yeri qarışıqlığın qarşısını almağa kömək edər. Bu qab müqayisəli dəlil təqdim edir. İtkin Xucut Rabu qabının indiki yerini göstərmir.
Tez-tez verilən suallar
Bağdad batareyası həqiqi idi, yoxsa saxta?
Gil qab və onun metal hissələri həqiqi arxeoloji tapıntıdır. “Batareya” təklif olunan funksiyanı bildirir. Dəlillər əşyanın mövcudluğunu təsdiqləyir, lakin qədim dövrdə məqsədli elektrik istehsalını təsdiqləmir.
Nə qədər elektrik gərginliyi yaradırdı?
Smit Kolleci sirkə ilə işləyən modelindən təxminən 1,1 volt alındığını bildirir. Bazes 2026-cı ilin yanvarında yenidən qurulmuş sistemdən 1,4 voltdan çox gərginlik aldığını açıqlayıb. Bu rəqəmlər müasir təcrübələri təsvir edir, qədim dövr üçün sübuta yetirilmiş iş göstəricilərini deyil.
Neçə yaşı var?
König Parfiya dövrünü, e.ə. 250–eramızın 224-cü ili aralığını təklif edib. Keramika üslubuna əsasən, Sasani dövrünə — eramızın 224–640-cı illərinə aidetmə də irəli sürülüb. Onu təxminən 2 000 illik adlandırmaq qeyri-müəyyən təxmini dəqiq görünən məlumat kimi təqdim edir.
İndi haradadır?
Vikipediya onun İraq Milli Muzeyinin 2003-cü ildə talan edilməsindən sonra yoxa çıxdığını bildirir. Hazırda harada olduğu məlum deyil. Metropoliten Muzeyindəki oxşar qab başqa tapıntıdır.
Mənbələr
- Wikipedia — Bağdad batareyası en.wikipedia.org
- Vikipedi — Bağdad batareyası tr.wikipedia.org
- Ampère Arxivi — Bağdadın guya batareyası ampere-archives.fr
- Smit Kollecinin Qədim İxtiralar Muzeyi — Bağdad batareyası smith.edu
- Gerhard Eggert, Gold Bulletin — Bağdad gümüş ustalarının qızıl örtük üsulunun mənşəyi haqqında link.springer.com
- Paul T. Keyser, Journal of Near Eastern Studies — Parfiya qalvanik elementlərinin təyinatı journals.uchicago.edu
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Qab, 32.150.94 metmuseum.org
- Alexander Bazes, Sino-Platonic Papers 377 — Bağdad batareyası sino-platonic.org
FAQ
Bağdad batareyası həqiqi idi, yoxsa saxta?
Bu, gil qab, mis silindr, dəmir çubuq və bitumdan ibarət həqiqi arxeoloji əşya idi. Onun qədim batareya kimi tanıdılması isə sübuta yetirilməmiş bir şərhdir.
Bağdad batareyası nə qədər elektrik gərginliyi yaradırdı?
Smit Kolleci sirkə ilə işləyən modeldən təxminən 1,1 volt alındığını bildirir. Alexander Bazes 2026-cı ilin yanvarında yenidən qurulmuş sistemdən 1,4 voltdan çox gərginlik aldığını açıqlayıb. Bunlar təcrübə nəticələridir, qədim istifadənin ölçüləri deyil.
Bağdad batareyasının neçə yaşı var?
König onu Parfiya dövrünə, e.ə. 250-ci illə eramızın 224-cü ili arasına aid etməyi təklif edib. Qabın keramika üslubu eramızın 224–640-cı illərini əhatə edən Sasani dövrü ilə də əlaqələndirilib. Buna görə dəqiq yaşı qeyri-müəyyən olaraq qalır.
Bağdad batareyası indi haradadır?
Türkcə Vikipediyaya görə, əşya 2003-cü ildə İraq Milli Muzeyinin talan edilməsindən sonra yoxa çıxıb. Harada olduğu məlum deyil.
Image: US Army 51561 BAGHDAD – Staff Sgt. Graham Rooney, a squad leader assigned to Battery E, 3rd Battalion, 4th Air Defense Artillery Regiment, Division Special Troops Battalion, 1st Cavalry Division, calls for a medeva.jpg — Staff Sgt. Mark Burrell, MND-B PAO, Public domain
