Pompeyopolisdə (Pompeiopolis) yeni üzə çıxarılan mozaika və Eros başı şəhərin incəsənət və dini həyatının müxtəlif mərhələlərini göstərir. IV əsrin həndəsi naxışlı döşəməsi xristianlaşma dövründə bazilikanın inkişafına işıq salır. Eros başı isə eramızın II əsrinin ikinci yarısında Roma imperiyasının incəsənət mühitini əks etdirir.
Bu tapıntıları anlamaq üçün onların müxtəlif dövrlərə aid olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Siz bu tarixçəni ilkin tikintisi təxminən eramızın 150–160-cı illərinə aid edilən bina, Roma dövrünün heykəli və daha gec hazırlanmış mozaikalı döşəmə vasitəsilə izləyə bilərsiniz. Tapıntıların bazilika kompleksindəki yeri də əhəmiyyətlidir. 2026-cı il ərzində üzə çıxarılan döşəmə sahəsinin böyüməsi də bu mənzərəni tamamlayır.
Pompeyopolis haradadır və onun tarixi niyə əhəmiyyətlidir?
Pompeyopolis Kastamonunun Taşköprü yaşayış məntəqəsi yaxınlığında, Gökırmak vadisindəki Zımbıllı Təpədə (Zımbıllı Tepe) yerləşir. Türkiyənin qədim şəhərlərini gəzənlər üçün bu məkan tapıntıların konkret hansı Roma yaşayış məskəninə aid olduğunu göstərir. Mozaika və heykəl bu təpənin və ətrafındakı vadinin arxeoloji tarixinin bir hissəsidir.
Pompey Maqn (Pompeius Magnus) Pompeyopolisi e.ə. 64–63-cü illərdə qurub. Bu, onun Pontda həyata keçirdiyi inzibati tənzimləmələr nəticəsində salınan yeddi şəhərdən biri idi. Şəhərin adı “Pompeyin şəhəri” deməkdir. Beləliklə, qurucunun adı yaşayış məskəninin adında qorunub.
Eramızın II əsrinə gəldikdə Pompeyopolisin əhəmiyyəti artmışdı. Şəhərin kitabələrində və sikkələrində “Paflaqoniyanın metropolisi” titulu işlədilirdi. Bu titul yeni tapılmış Eros başının tarixi mühitini anlamağa kömək edir. Baş da həmin əsrin ikinci yarısına aiddir.
Bazilikanın ehtimal edilən ilk tikinti mərhələsi də II əsrə, təxminən eramızın 150–160-cı illərinə düşür. Bu tarixlər həm binanın başlanğıcını, həm də heykəli Pompeyopolisin metropol statusunu önə çıxardığı dövrə yerləşdirir. Lakin təkcə bu tarixlər başın binanın ilkin bəzəyinə aid olduğunu sübut etmir.
Yeni üzə çıxarılan mozaika nə göstərir?
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi bazilikanın döşəmə mozaikalarını eramızın IV əsrinə aid edir. Nazirliyin təsvirinə görə, bəzəklər müxtəlif həndəsi naxışlardan qurulan kompozisiyalardır. Beləliklə, üzə çıxarılan döşəmə sizə binanın tarixinin sonrakı mərhələsində naxışlı döşəmə bəzəyinin mövcudluğunu göstərir.
7 sentyabr 2026-cı ildə mədəniyyət və turizm naziri Mehmet Nuri Ersoy təxminən 105 kvadratmetr mozaikanın üzə çıxarıldığını açıqladı. Bu döşəmə bazilikanın mərkəzi nefində yerləşirdi. Açıqlama həmin nefdəki bütün mozaikanın sahəsinə deyil, döşəmənin qazıntıda açılmış hissəsinə aid idi.
Gündəlik həyatdan bir müqayisə tarixlərin əhəmiyyətini aydınlaşdırır. Binanın əsas quruluşu köhnə ola bilər, döşəməsi isə onun istifadəsinin daha sonrakı mərhələsində salına bilər. Pompeyopolisdə ehtimal edilən təxminən eramızın 150–160-cı illərinə aid tikinti tarixi ilə IV əsrə aid mozaika tarixi bu mərhələləri aydın şəkildə ayırır.
Nazirlik bazilikanın sonrakı memarlıq dəyişikliklərini, bəzəklərini və mozaikalarını Pompeyopolisin xristianlaşması ilə əlaqələndirir. Buna görə də döşəmə binanın dəyişmə tarixini öyrənməyə kömək edir. Onun əhəmiyyəti səthində görünən həndəsi naxışlarla məhdudlaşmır.
İlk tikinti mərhələsinin tarixləndirilməsi memarlığın, stratiqrafiyanın və tapıntıların birlikdə qiymətləndirilməsinə əsaslanır. IV əsr tarixi isə konkret olaraq mozaikalara aiddir. Bu nəticələri ayrı nəzərdən keçirsəniz, eyni kompleksin müxtəlif dövrlərdən qalan dəlilləri necə qoruduğunu anlaya bilərsiniz.
Eros başı Roma dövrünün Pompeyopolisi haqqında nə göstərir?
Heykəl başı yunan mifologiyasının sevgi tanrısı Erosu təsvir edir. 2026-cı il qazıntılarında tapılan baş eramızın II əsrinin ikinci yarısına aiddir. Tədqiqatçılar onu Roma imperiyası dövründə Pompeyopolisin incəsənət və mədəniyyət mühitinə işıq salan dəlil kimi qiymətləndirirlər.
Baş həndəsi naxışlı döşəmədən daha qədimdir. Buna görə də Eros başı və mozaika şəhərin tarixinin müxtəlif hissələrini tamamlayır. Biri Roma imperiyası dövrünün heykəltəraşlığı ilə bağlıdır. Digəri bazilikanın IV əsrdəki bəzədilmə mərhələsinə aiddir.
Baş bazilika kompleksinin pastoforion adlanan hissəsində tapılıb. Tapıldığı yer onun arxeoloji kontekstinin konkret bir hissəsidir. Kompleksin daxilində aşkarlanmasını onun II əsrə aid olması ilə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Daha sonrakı mozaikanın tarixi heykəlin yaşını müəyyənləşdirməməlidir.
Birlikdə nəzərdən keçirildikdə bu iki tapıntı Roma incəsənət mühitini binanın xristianlaşma dövründəki sonrakı inkişafı ilə əlaqələndirir. Bu əlaqə xronoloji və arxeoloji xarakter daşıyır. Heykəlin tarixi, döşəmənin tarixi və onların qeydə alınmış tapılma yerləri bu izahı birlikdə formalaşdırır.
Nə qədər mozaika üzə çıxarılıb?
Sentyabrda təxminən 105 kvadratmetr barədə verilən açıqlamadan sonra açılmış sahə böyüyüb. 11 noyabr 2026-cı ildə Anadolu Agentliyi qazıntılar nəticəsində üzə çıxarılan mozaika sahəsinin təxminən 120 kvadratmetrə çatdığını bildirib. Həmin gün yayımlanan İHA xəbərində isə 130 kvadratmetr göstərilib.
Noyabrda verilən bu rəqəmlər fərqlənir. Buna görə də onlardan heç biri razılaşdırılmış yekun ölçü kimi təqdim edilməməlidir. Hər iki xəbər sentyabr açıqlamasındakından daha böyük sahənin açıldığını bildirir. Ən aydın təqdimat Anadolu Agentliyinə istinadla təxminən 120 kvadratmetr, İHA-ya istinadla isə 130 kvadratmetr rəqəmini saxlamaqdır.
Qazıntı rəhbərinin müavini Ahmet Yasin Ekinci də üçnefli bazilikanın mərkəzi və şərq neflərində mozaika sahələrinin olduğunu bildirib. Bu məlumat ölçülərə məkan baxımından əlavə dəqiqlik gətirir. Formalaşan mənzərə həm açılmış döşəmənin sahəsini, həm də onun bina daxilində necə yayıldığını əhatə edir.
Xronologiya
- E.ə. 64–63-cü illər: Pompey Maqn Pontdakı inzibati tənzimləmələri çərçivəsində Pompeyopolisi qurdu.
- Təxminən eramızın 150–160-cı illəri: Bazilikanın ilk tikinti mərhələsi üçün ehtimal edilən tarix.
- Eramızın II əsrinin ikinci yarısı: 2026-cı ildə tapılan Eros başına verilən tarix.
- Eramızın IV əsri: Bazilikanın həndəsi naxışlı döşəmə mozaikalarına verilən tarix.
- 2006: Pompeyopolisdə genişmiqyaslı beynəlxalq tədqiqat və qazıntı layihəsi başladı.
- 2025: Bazilikada qazıntılar başladı və bünövrə divarları müəyyənləşdirildi.
- 7 sentyabr 2026: Nazirliyin açıqlamasında təxminən 105 kvadratmetr mozaika təqdim edildi.
- 11 noyabr 2026: Anadolu Agentliyi təxminən 120 kvadratmetr açılmış mozaika barədə məlumat verdi; İHA xəbərində 130 kvadratmetr göstərildi.
- 2027-ci il üçün plan: Qazıntı qrupu əlavə mozaika sahələrini üzə çıxarmağı və daimi qoruyucu örtük qurmağı hədəfləyir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz detallar
2005-ci ildə Zımbıllı Təpənin səthində görünən tikili qalıqları yox idi. Buna baxmayaraq, geofiziki tədqiqatlar küçələrin, ictimai binaların və iki teatrın izlərini müəyyənləşdirdi. Səthdə görünənlərlə tədqiqat nəticələri arasındakı bu fərq şəhərin arxeoloji baxımdan necə anlaşıldığının mühüm bir hissəsidir.
Bazilikada işlər 2025-ci ildə bünövrə divarlarının müəyyənləşdirilməsindən 2026-cı il mövsümündə binanın tam planının üzə çıxarılmasına qədər irəlilədi. Mozaika tapıntıları bu geniş memarlıq araşdırmasının tərkib hissəsidir. Qazıntı aparanlar bəzəkli döşəmələri açarkən tikilinin planını da müəyyənləşdirirdilər.
Sentyabrda göstərilən 105 kvadratmetr mərkəzi nefin bütün mozaikalı döşəməsini əhatə etmirdi. Bu detal sonrakı xəbərlərdə niyə daha böyük açılmış sahədən danışıldığını izah edir. Ölçünün dəyişməsi qədim döşəmənin ölçüsünün dəyişməsini deyil, qazıntının irəliləməsini qeydə alır.
2026-cı ilin noyabrına qədər qalıqları qorumaq üçün mozaikaların yerləşdiyi tikilinin üzərinə müvəqqəti örtük sistemi qurulmuşdu. Qrup 2027-ci ildə daimi örtük qurmaq planını da açıqladı. Beləliklə, mühafizə və qazıntının davam etdirilməsi növbəti planlaşdırılan mövsümün bir-biri ilə əlaqəli hissələridir.
Bazilikada qazıntıları kim aparır və növbəti addım nədir?
Anadolu Agentliyinin 2026-cı ilin noyabr xəbərinə görə, qazıntılar Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi adından Karabük Universitetinin dosenti, doktor Mevlüt Eliüşükün rəhbərliyi ilə aparılırdı. Bazilikanın tədqiqinə 2025-ci ildə başlanmışdı. Bu işlər genişmiqyaslı beynəlxalq layihəsi 2006-cı ildə başlayan ərazinin daha geniş tədqiqat tarixinin bir hissəsidir.
Qrup 2027-ci il üçün iki məqsəd açıqladı: mozaikaların davamını üzə çıxarmaq və bazilikanın üzərini daimi örtüklə bağlamaq. Bunlar gələcək qazıntı mövsümünün planlarıdır. Bu planlar 2026-cı ildə binanın tam planının açılmasından və müvəqqəti mühafizə örtüyünün qurulmasından sonrakı mərhələni təşkil edir.
Tez-tez verilən suallar
Mozaika və Eros başı eyni dövrə aiddir?
Xeyr. Eros başı eramızın II əsrinin ikinci yarısına aiddir. Həndəsi naxışlı döşəmə mozaikaları IV əsrə tarixləndirilir. Bazilikanın ilk tikinti mərhələsi isə təxminən eramızın 150–160-cı illərinə aid edilir.
Mozaikada hansı naxışlar var?
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi müxtəlif həndəsi naxışlardan qurulan kompozisiyaları təsvir edir. 2026-cı ilin sentyabr açıqlamasında bu döşəmənin təxminən 105 kvadratmetrinin mərkəzi nefdə yerləşdiyi bildirilirdi.
Eros başı şəhərin mədəniyyətini anlamağa kömək edirmi?
Tədqiqatçılar başı Pompeyopolisin Roma imperiyası dövründəki incəsənət və mədəniyyət mühitinin dəlili kimi şərh edirlər. O, yunan mifologiyasının sevgi tanrısı Erosu təsvir edir və eramızın II əsrinin ikinci yarısına aiddir.
Xəbərlərdə niyə mozaikanın sahəsi fərqli göstərilir?
Qazıntı zamanı üzə çıxarılan sahə böyüyüb. Sentyabr açıqlamasında təxminən 105 kvadratmetr göstərilirdi. Noyabrın 11-də Anadolu Agentliyi təxminən 120 kvadratmetr, İHA isə 130 kvadratmetr barədə məlumat verdi. Noyabrda verilən ölçülər bir-birinə uyğun gəlmir.
Mənbələr
- Vikipedi — Pompeyopolis tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Pompeyopolis en.wikipedia.org
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Pompeyopolis mozaikası haqqında açıqlama engelsiz.ktb.gov.tr
- Anadolu Agentliyi — Pompeyopolisdə 105 kvadratmetr döşəmə mozaikası üzə çıxarılıb aa.com.tr
- Anadolu Agentliyi — Pompeyopolisdə üzə çıxarılan mozaikanın sahəsi böyüyür aa.com.tr
- İHA / Son Dakika — Pompeyopolisdə 130 kvadratmetr mozaika barədə məlumat verilib sondakika.com
- HeritageDaily — Türkiyənin qədim Pompeyopolis şəhərində Roma dövrünə aid böyük mozaika tapılıb heritagedaily.com
FAQ
Pompeyopolisdə tapılan mozaika və Eros başı nə göstərir?
Bu tapıntılar şəhərin Roma imperiyası dövründəki incəsənət mühitinə və xristianlaşma zamanı bazilikanın sonrakı dəyişməsinə işıq salır. Eros başı eramızın II əsrinin ikinci yarısına, həndəsi naxışlı mozaikalar isə IV əsrə aiddir.
Pompeyopolis haradadır?
Pompeyopolis Kastamonunun Taşköprü yaşayış məntəqəsi yaxınlığında, Gökırmak vadisindəki Zımbıllı Təpədə yerləşən Roma şəhəridir.
Yeni üzə çıxarılan mozaikanın sahəsi nə qədərdir?
2026-cı ilin sentyabr açıqlamasında təxminən 105 kvadratmetr göstərilirdi. Noyabrın 11-də Anadolu Agentliyi təxminən 120 kvadratmetr, İHA-nın xəbəri isə 130 kvadratmetr barədə məlumat verdi.
Eros başı harada tapılıb?
Baş 2026-cı il qazıntıları zamanı bazilika kompleksinin pastoforion adlanan hissəsində tapılıb.
Image: Pomp-11.jpg — Toichobate, CC BY-SA 4.0
