Tonqa (Tonga) vahid monarxiyası, 1875-ci il Konstitusiyası və tanınma müqavilələri sayəsində suverenliyini qoruya bildiyi üçün heç vaxt rəsmən müstəmləkəyə çevrilmədi. Britaniya isə öz maraqlarını təmin etmək üçün himayə yolunu seçdi. Krallıq 1900-cü ildən 1970-ci ilədək Britaniya himayəsi altında mövcudluğunu qorudu. Bununla belə, Britaniya onun xarici əlaqələrini idarə edir, bəzən daxili muxtariyyətini də ciddi şəkildə məhdudlaşdırırdı.
Bu tarixdə diqqətçəkən məqam Tonqa krallıq olaraq qaldığı halda nə qədər səlahiyyətin başqa tərəfə keçə bilməsidir. Siz I Corc Tupounun (I. George Tupou) ölkəni birləşdirməsindən II Tupouya (II. Tupou) göstərilən təzyiqədək hadisələri izləsəniz, həm Tonqa təsisatlarının gücünü, həm də onların verdiyi müdafiənin sərhədlərini görə bilərsiniz. Konstitusiya, diplomatik müqavilələr və kralların müqaviməti bu davamlılığın ayrı-ayrı tərəflərini izah edir.
Tonqa harada yerləşir və niyə xəritədən başlamaq lazımdır?
Tonqa Sakit okeanın cənubunda (Güney Pasifik Okyanusu), Samoadan (Samoa) cənubda yerləşən Polineziya (Polinezya) ölkəsidir. Əsas ada qrupları Tonqatapu (Tongatapu), Haapai (Haʻapai) və Vavaudur (Vavaʻu). Tonqa dilində ölkənin adı “cənub” deməkdir.
Paytaxt Nukualofa (Nukuʻalofa) Tonqatapu adasında yerləşir. Təxminən 257 kvadrat kilometr sahəsi olan Tonqatapu ölkənin ən böyük adasıdır. Bu yerlərin tarixi baxımdan da əhəmiyyəti var. Tonqatapuda qədim kral paytaxtları Heketa (Heketā) və Lapaha (Lapaha) da yerləşir. Onlar 9 avqust 2007-ci ildə UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilib.
Ceyms Kukun (James Cook) 1773-cü il səfəri zamanı qarşılanması Qərbdə işlədilən tarixi “Dostluq adaları” adının yaranmasına səbəb oldu. Bu ad konkret bir qarşılaşmanı təsvir edir. Tonqanın siyasi mövqeyini necə qoruduğunu isə xarici dövlətlərlə sonradan bağlanan müqavilələr daha birbaşa göstərir.
I Corc Tupou Tonqanın müstəmləkəyə çevrilməməsinə necə kömək etdi?
Taufahau (Tāufaʻāhau) 1845-ci ildə Tonqa adalarını vahid krallıqda birləşdirdi və I Corc Tupou adı ilə hökmranlıq etdi. Sonradan konstitusiyalı idarəçilik və beynəlxalq razılaşmalar vasitəsilə tanınmağa çalışan krallığın əsası bu birləşmə ilə qoyuldu.
1875-ci ildə I Corc Tupou missioner Şirli Beykerin (Shirley Baker) köməyi ilə konstitusiyalı monarxiya qurdu. Konstitusiya hüquq, torpaq münasibətləri və mətbuat azadlığı üçün konstitusion çərçivə yaratdı. Tonqa Parlamenti konstitusiyanın və parlamentin yaradılmasının məqsədlərindən birinin suverenliyi qorumaq olduğunu bildirir.
Bu bəyan edilmiş məqsəd əhəmiyyətlidir. Konstitusion quruluş krallığın müstəqilliyini qorumaq cəhdinin bir hissəsi idi. Buna görə siz 1875-ci il islahatlarını həm idarəçilik sistemi, həm də dövlətin mövcudluğunu qorumaq vasitəsi kimi qiymətləndirə bilərsiniz.
Ceyms N. Beydin (James N. Bade) 2021-ci il tədqiqatı məhz bu birləşməyə xüsusi önəm verir. Tədqiqat I Tupounun yaratdığı vahid konstitusiyalı monarxiyanı və Beykerin dəstəklədiyi beynəlxalq tanınma diplomatiyasını vurğulayır. Bu izaha görə, müstəmləkəyə çevrilməməkdə Tonqanın öz siyasi qərarları əsas rol oynayıb.
Dostluq müqavilələri Tonqanın suverenliyini necə qorudu?
Tonqa 1876-cı ildə Almaniya (Almanya), 1879-cu ildə Britaniya (Britanya), 1886-cı ildə isə Amerika Birləşmiş Ştatları (Amerika Birleşik Devletleri) ilə dostluq müqavilələri bağladı. Beydə görə, bu razılaşmalar Tonqanın suveren dövlət kimi tanınmasını təmin etdi.
Ardıcıllıq əhəmiyyətlidir. Əvvəlcə, 1875-ci ildə konstitusiya qəbul edildi. Ardınca üç xarici dövlətlə tanınmanı təmin edən razılaşmalar bağlandı. Konstitusiyalı idarəçilik və diplomatiya krallığın öz işlərini özü idarə etmək iddiasını möhkəmləndirdi.
Amerika ilə müqavilənin sonrakı taleyi tanınmanın sərhədlərini də göstərir. Suveren Tonqanın bağladığı bir razılaşmanı sonradan onun adından hərəkət edən Britaniya ləğv edə bilirdi.
Britaniya niyə rəsmi müstəmləkəçilik əvəzinə himayəni seçdi?
Tonqa 18 may 1900-cü ildə imzalanmış Dostluq müqaviləsi ilə Britaniya himayəsinə daxil oldu. Razılaşma Tonqanın muxtariyyətini qoruyurdu. Bununla yanaşı, onun xarici əlaqələrini aparmaq üzrə müstəsna səlahiyyəti Britaniya Xarici İşlər Nazirliyinə verirdi.
Robin Pristlinin (Robyn Priestley) 1976-cı il dissertasiyası Britaniyanın maraqlarına əsaslanan izah təqdim edir. Onun fikrincə, Tonqanın limanları strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Himayə az xərclə nəzarəti təmin edir, digər dövlətləri isə mümkün qədər az narahat edirdi. Bu, Britaniyanın seçiminin şərhidir və Tonqa diplomatiyasının rolunu kiçiltmək üçün əsas deyil.
Pristli və Beyd eyni nəticənin fərqli tərəflərini vurğulayırlar. Pristli Britaniyanın niyə himayəyə üstünlük verdiyini araşdırır. Beyd isə Tonqanın vahid monarxiyasının və tanınma müqavilələrinin müstəmləkəyə çevrilməməyə necə kömək etdiyini önə çəkir. Bu yanaşmalar birlikdə həm krallığın hazırlığını, həm də Britaniya təsirinin aldığı formanı izah edir.
Yaranmış münasibətlər monarxiyanı qoruyur, onun sərbəst hərəkət imkanlarını isə məhdudlaşdırırdı. Tonqa 1900-cü il müqaviləsi əsasında muxtariyyətini saxladı, lakin xarici əlaqələr Britaniyanın əlinə keçdi. Sonrakı əlavələr Britaniyanın daxili işlərə müdaxilə səlahiyyətlərini genişləndirdi.
Tonqa kral ailəsinin əlində nə qədər hakimiyyət qaldı?
II Tupouya göstərilən təzyiq Britaniya himayəsinin nə qədər irəli gedə bildiyini göstərir. Penelopa A. Lavakanın (Penelope A. Lavaka) doktorluq tədqiqatına görə, kral 1905-ci ildə sürgün təhdidi altında Britaniya konsulunun daxili və xarici məsələlərə dair məsləhətlərini qəbul etməyə məcbur edildi.
Bu hadisə rəsmi statusla faktiki hakimiyyət arasındakı fərqi aydınlaşdırır. Krallıq öz monarxını saxlaya bilərdi. Eyni zamanda, həmin monarx dövlət idarəçiliyinə dair qərarlarda məcburiyyətlə üzləşə bilərdi. Buna görə Tonqanı “heç vaxt müstəmləkə olmamış” ölkə adlandırarkən Britaniya himayəsi dövründə qoyulmuş məhdudiyyətləri də nəzərə almaq lazımdır.
II Tupou 1911-ci ildə Britaniyanın müdaxiləsinə qarşı çıxdı. Lavakanın tədqiqatına görə, London (Londra) konsulun mövqeyini dəstəkləmədi. Kralın 1905-ci ildə itirdiyi muxtariyyətin əhəmiyyətli hissəsi bərpa edildi.
Konsulun rolunun azalması sonradan Dostluq müqaviləsinə 1958 və 1968-ci illərdə edilmiş dəyişikliklərdə də əksini tapdı. Deməli, Britaniyanın iştirakı danışıqlar yolu ilə dəyişə bilirdi. 1905-ci ilin sərt müdaxiləsi himayənin bütün sonrakı mərhələlərini müəyyənləşdirmədi.
Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Tonqa Konstitusiyasının 104-cü maddəsi kral da daxil olmaqla hər kəsə ölkədə torpaq satmağı qadağan edir. Qanuni şərtlər daxilində icarəyə və ipotekaya isə icazə verir. Bunun gündəlik həyatla əlaqəsini də görə bilərsiniz. Siz ev satmağı onu kirayəyə verməklə müqayisə etsəniz, satış qadağasının əmlakla bağlı bütün əməliyyatların qadağan edilməsindən niyə fərqləndiyini anlaya bilərsiniz.
Britaniya nəzarətinin xüsusilə aydın nümunələrindən biri 28 iyul 1920-ci ildə baş verdi. Tonqanın adından hərəkət edən Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi 1886-cı ildə Amerika ilə bağlanmış müqaviləni ləğv etdi. Yalnız hərbi gəmilərin limanlara daxil olmasına aid müddəa qüvvədə qaldı. Beləliklə, xarici əlaqələrə nəzarət Tonqanın Britaniya himayəsi başlamazdan əvvəl bağladığı razılaşmalara da şamil oluna bilirdi.
Tonqada məskunlaşmanın tarixi qismən çox kiçik əşyalara əsaslanır. 2012-ci il tədqiqatında Nukulekadan (Nukuleka) tapılmış mərcan yeyələrinin yaşı uran-torium üsulu ilə müəyyənləşdirildi. Tədqiqat ilkin məskunlaşma mərhələsini istinad nöqtəsi götürülən 1950-ci ildən 2,838 ± 8 il əvvələ aid etdi.
Tonqa bayrağı konstitusiya haqqında nə deyir?
Tonqa bayrağının fonu qırmızıdır. Bayraq dirəyinə yaxın yuxarı küncdə ağ düzbucaqlı yerləşir. Düzbucaqlının içində qırmızı xaç var. Bu dizayn 4 noyabr 1875-ci il Konstitusiyası ilə rəsmən təsbit edilib.
Əvvəlki bayraqda ağ fon üzərində qırmızı xaç vardı. Onun 1863-cü ildə qəbul edilmiş Qırmızı Xaç (Kızılhaç) embleminə bənzəməsi indiki qırmızı fonlu quruluşa keçilməsinə səbəb oldu.
Konstitusiyanın 47-ci maddəsi dövlət bayrağının heç vaxt dəyişdirilməməsini açıq şəkildə tələb edir. Beləliklə, bayraq krallığın suverenliyini müdafiə etməsinə kömək edən həmin konstitusion çərçivənin bir hissəsidir. Bayrağın hüquqi müdafiəsi bu çərçivənin konkret təzahürüdür.
Xronologiya
- İstinad nöqtəsi götürülən 1950-ci ildən 2,838 ± 8 il əvvəl: 2012-ci il tədqiqatında mərcan yeyələrinin uran-torium üsulu ilə tarixləndirilməsinə əsasən, Nukulekada ilkin məskunlaşma mərhələsi.
- 1773: Ceyms Kuk Tonqaya səfər edir. Onun qarşılanması nəticəsində “Dostluq adaları” adı yaranır.
- 1845: I Corc Tupou adaları vahid krallıqda birləşdirir.
- 1875: Konstitusiyalı monarxiya qurulur. 4 noyabr Konstitusiyası dövlət bayrağının dizaynını rəsmən təsbit edir.
- 1876: Tonqa Almaniya ilə dostluq müqaviləsi bağlayır.
- 1879: Tonqa Britaniya ilə dostluq müqaviləsi bağlayır.
- 1886: Tonqa Amerika Birləşmiş Ştatları ilə dostluq müqaviləsi bağlayır.
- 18 may 1900: Britaniya himayəsi başlayır.
- 1905: II Tupou sürgün təhdidi altında Britaniyanın müdaxiləsini qəbul edir.
- 1911: II Tupounun etirazı daxili muxtariyyətin əhəmiyyətli hissəsinin bərpasına kömək edir.
- 1958 və 1968: Dostluq müqaviləsinə edilən dəyişikliklər Britaniya konsulunun rolunun azalmasını əks etdirir.
- 4 iyun 1970: Britaniya himayəsi bitir. Tonqa tam müstəqillik qazanır və Millətlər Birliyinə (İngiliz Milletler Topluluğu) qoşulur.
Britaniya himayəsi bitdikdən sonra nə baş verdi?
Tonqanın 4 iyun 1970-ci ildə tam müstəqillik qazanması himayə münasibətlərinə son qoydu. Monarxiya birləşmə, konstitusiya islahatları, xarici dövlətlər tərəfindən tanınma və birbaşa Britaniya təzyiqi dövrlərindən keçərək mövcudluğunu qorumuşdu. Himayənin başa çatması ilə ölkə Millətlər Birliyinə üzv oldu.
Taxt-tacın varisliyi davam etdi. VI Tupou (VI. Tupou) qardaşı V Corc Tupounun (V. George Tupou) 18 mart 2012-ci ildə vəfatından sonra taxta çıxdı. Onun tacqoyma mərasimi 4 iyul 2015-ci ildə keçirildi.
Əhali barədə təsəvvür üçün: 2021-ci il siyahıyaalınmasında Tonqada 100,179 nəfər qeydə alındı. Onlardan 74,320 nəfər Tonqatapu inzibati bölgəsində yaşayırdı. Tonqa və ingilis dilləri rəsmi dillərdir. Bu rəqəmlər mövcudluğunu qorumuş krallığı müqavilələrdən və kral xronologiyasından kənarda, insanların yaşadığı konkret bir ölkə kimi görməyə imkan verir.
Tez-tez verilən suallar
Tonqa nə vaxtsa Britaniya müstəmləkəsi olubmu?
Tonqa 1900-cü ildə Britaniya himayəsinə daxil oldu. Razılaşmaya əsasən, krallığını və muxtariyyətini saxladı. Britaniya xarici əlaqələri idarə edirdi. Sonrakı razılaşmalar onun daxili işlərə müdaxilə imkanlarını genişləndirdi.
1875-ci il Konstitusiyası niyə əhəmiyyətli idi?
O, konstitusiyalı monarxiya qurdu. Hüquq, torpaq münasibətləri və mətbuat azadlığı üçün çərçivə yaratdı. Tonqa Parlamenti həmçinin suverenliyin qorunmasını konstitusiyanın və parlamentin yaradılmasının məqsədlərindən biri kimi göstərir.
Tonqa nə vaxt tam müstəqil oldu?
Tonqa 4 iyun 1970-ci ildə Britaniya himayəsi bitdikdə tam müstəqillik qazandı. Ölkə həmçinin Millətlər Birliyinə qoşuldu.
Tonqa kralları Britaniyanın müdaxiləsinə müqavimət göstərirdilərmi?
Bəli. II Tupou 1905-ci ildə sürgün təhdidi altında Britaniyanın məsləhətlərini qəbul etdikdən sonra 1911-ci ildə müdaxiləyə qarşı çıxdı. Onun etirazı əvvəllər itirilmiş muxtariyyətin əhəmiyyətli hissəsinin bərpasına kömək etdi.
Mənbələr
- Wikipedia — Tonga en.wikipedia.org
- Vikipedi — Tonga tr.wikipedia.org
- UNESCO — Tonqa Krallığının qədim paytaxtları whc.unesco.org
- ABŞ Dövlət Departamentinin Tarixçi İdarəsi — Tonga history.state.gov
- Tonqa Parlamenti — Tarix parliament.gov.to
- James N. Bade — History Australia, 2021 doi.org
- Robyn Priestley — Britaniya–Tonqa münasibətləri 1899–1905 research.avondale.edu.au
- Penelope A. Lavaka — Məsləhətin sərhədləri openresearch-repository.anu.edu.au
- Tonqa Konstitusiyası — 2016-cı il yenidən işlənmiş nəşr, UNESCO media.unesco.org
FAQ
Tonqa niyə heç vaxt rəsmən müstəmləkə olmadı?
Vahid krallıq, 1875-ci il Konstitusiyası və beynəlxalq tanınma Tonqanın rəsmən müstəmləkəyə çevrilməsinə qarşı dayanmasına kömək etdi. Sonradan Britaniya monarxiyanı qoruyan, lakin Tonqanın müstəqilliyini məhdudlaşdıran razılaşma vasitəsilə öz maraqlarını təmin etdi.
Tonqa Britaniya himayəsi altında tam müstəqil idimi?
Xeyr. 1900-cü il razılaşması Tonqanın xarici əlaqələri üzərində müstəsna səlahiyyəti Britaniyaya verdi. Sonrakı razılaşmalar Britaniyanın daxili işlərə müdaxiləsini genişləndirdi.
Britaniyanın Tonqa üzərində himayəsi nə vaxt bitdi?
Britaniya himayəsi 4 iyun 1970-ci ildə başa çatdı. Tonqa tam müstəqillik qazandı və Millətlər Birliyinə qoşuldu.
Tonqa Konstitusiyasında bayraq haqqında nə deyilir?
47-ci maddə dövlət bayrağının heç vaxt dəyişdirilməməsini tələb edir. Bayrağın qırmızı fonu, yuxarı küncdəki ağ sahəsi və qırmızı xaçı 4 noyabr 1875-ci il Konstitusiyası ilə rəsmən təsbit edilib.
Image: Royal Palace of Tonga in 1900.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
