AFP’nin Mayıs 2021 haberinde, Küba’da 1940’lar ve 1950’lerden kalan yaklaşık 60 bin Amerikan otomobilinin hâlâ dolaşımda olduğu tahmin ediliyordu. Devrim öncesinde ithal edilen araçlar; ABD ambargosu, Küba’nın kısıtlamaları ve yüksek yeni araç fiyatları nedeniyle kullanımda kaldı. Siz bu yazıda, otomobillerin neden değiştirilemediğini ve ustaların onları nasıl çalıştırdığını öğreneceksiniz. [3][4][5][6]
Placetaslı Pedro Manso’nun 1955 model Chevrolet Bel Air’i, Amerikan gövdesinin altında Toyota motoru taşıyordu. Bu otomobil, Küba’daki klasiklerin hikâyesini yalnızca dış görünüşlerinden okuyamayacağınızı gösteren somut bir örnek. Hikâye; devrim öncesi ithalattan ambargoya, satış reformlarından günlük ulaşımı sürdüren tamir çözümlerine uzanıyor. [3]
Küba nerede, haritada hangi bölgede bulunuyor?
Küba Cumhuriyeti, Karayip Denizi, Meksika Körfezi ve Atlas Okyanusu’nun birleştiği bölgede bulunan bağımsız bir ada ülkesidir. Coğrafi olarak Kuzey Amerika’da, Florida’nın güneyinde ve Meksika’nın Yucatán Yarımadası’nın doğusunda yer alır. Siz dünya haritasında Küba’yı ararken, Florida ile Yucatán arasındaki bu konumu izleyebilirsiniz. [1][2]
Küba ile Florida eyaletindeki Key West arasında, Florida Boğazı üzerinden yaklaşık 150 kilometre bulunur. Bu mesafe, Amerikan otomobillerinin hikâyesinin geçtiği iki ülkenin birbirine ne kadar yakın olduğunu gösterir. Ancak araçların adada kalmasını açıklamak için, coğrafyanın yanında ticaret ve mülkiyet kurallarına bakmak gerekir. [4][5][7]
Başkenti ve en büyük şehri Havana, klasik Amerikan otomobillerinin görüldüğü başlıca Küba kentlerinden biridir. Havana sokaklarındaki bu otomobillerin geçmişi, Kübalıların ABD’den yoğun biçimde araç aldığı döneme uzanır. Dolayısıyla bugünkü görüntünün başlangıcında, adaya eski otomobil getirilmesi değil, dönemin yeni otomobillerinin satın alınması vardır. [1][3][8]
Amerikan otomobilleri Küba’ya nasıl geldi?
Kübalılar, 20. yüzyılın ilk yarısında ABD’den o tarihlerde yeni olan on binlerce otomobil ithal etti. Bugün klasik diye tanımlanan araçlar, adaya geldiklerinde aynı şekilde eski veya koleksiyonluk değildi. Amerikan otomobillerinin Küba’daki varlığını açıklayan ilk somut olgu, devrim öncesindeki bu yoğun ithalattır. [3]
Ocak 1959’da Fulgencio Batista yönetimi, Fidel Castro liderliğindeki Küba Devrimi sonucunda devrildi. Otomobillerin sonraki hikâyesini anlamak için, bu siyasi değişimle ambargo tarihlerini ayrı izlemek gerekir. ABD’nin geniş ihracat ambargosu, Batista’nın devrilmesinden sonra, 19 Ekim 1960 tarihinde başladı. [1][9]
2011 reformundan önce kişiler arasında serbestçe satılabilen otomobiller, esas olarak devrim öncesinden kalan araçlardı. Böylece 1959 öncesi otomobiller, yalnızca yaşları nedeniyle değil, satış kuralları bakımından da ayrı konumdaydı. Eski Amerikan araçlarının hikâyesinde, mevcut bir otomobili el değiştirebilmek de ithalat kadar belirleyici bir başlıktır. [7]
Siz ikinci el otomobil alırken model yılına, fiyata ve bakım durumuna birlikte bakabilirsiniz. Küba’da 2011 öncesindeki tabloyu anlamak için, bunlara hangi araçların serbestçe satılabildiği sorusunu eklemek gerekir. Devrim öncesinden kalan otomobillerin satıştaki konumu, eski araçların neden elde tutulduğunu açıklayan unsurlardan biridir. [7]
ABD ambargosu ve Küba’nın ithalat kısıtlamaları neyi değiştirdi?
ABD, 19 Ekim 1960’ta ilaç ve bazı gıda ürünleri dışındaki ihracatı kapsayan ambargoyu uygulamaya başladı. Amerikan otomobillerinin yanı sıra bu araçların yedek parçalarının doğrudan ithalatı da kesildi. Dolayısıyla mesele, yalnızca yeni bir otomobil satın alma imkânının daralmasından ibaret değildi. Kullanımdaki Amerikan otomobillerine parça sağlamak da aynı ticari kesintinin içindeydi. [9][10]
Başkan John F. Kennedy’nin 3447 sayılı bildirisi, ticaret ambargosunu daha sonra genişletti. Genişletilen ambargo, 7 Şubat 1962 tarihinde saat 00.01’de yürürlüğe girdi. Bu yüzden 1960 başlangıcıyla 1962 genişlemesini aynı olayın tek tarihi gibi kullanmamak gerekir. İki tarih, ambargonun farklı aşamalarını gösteren ayrı dönüm noktalarıdır. [5][9]
Küba’nın kendi araç politikaları da yeni otomobillere erişimi sınırlayan bir başka etkendi. ABD Uluslararası Ticaret Komisyonunun 2016 raporu, önceki yaklaşık 50 yılın büyük bölümünü değerlendiriyordu. Rapora göre Küba yönetimi, bireylerin yabancı araç ithalatını neredeyse tamamen yasaklamıştı. Böylece dış ticaret ambargosuna, adadaki bireysel ithalatı sınırlayan kurallar da eşlik ediyordu. [4]
Aynı kurumun Mart 2016 değerlendirmesi, Amerikan yedek parçaları için hızlı bir ihracat artışı beklemiyordu. ABD kısıtlamalarının kaldırılması durumunda bile düşük satın alma gücü ve Küba’nın piyasa kontrolleri etkili olacaktı. Bu değerlendirme, otomobillerin neden kullanımda kaldığını açıklarken fiyatı ve yerel kuralları birlikte düşünmeyi gerektirir. [4]
Küba’daki bütün otomobiller eski Amerikan modelleri mi?
Küba, 1970’lerde ve 1980’lerde devlet mülkiyetinde kullanılmak üzere Sovyet araçları da ithal etti. Araç parkına Sovyetler Birliği’nden Lada, Moskvich ve Volga otomobilleri katıldı. ZIL ve KrAZ kamyonları da adaya gelen Sovyet araçları arasında bulunuyordu. Bu nedenle Küba’nın ulaşım tarihini yalnızca Amerikan sedanları üzerinden anlatmak eksik kalır. [4][10]
Küba, 2009’dan itibaren Çinli Geely şirketinin sedanlarını farklı kullanım alanları için ithal etti. Bu otomobiller polis aracı, taksi ve kiralık araç olarak kullanılmak üzere getirildi. Sovyet araçlarıyla Geely sedanları, devrimden sonra otomobil ithalatının bütünüyle durmadığını açıkça gösterir. Kısıtlamaların kime ve hangi araç edinme yoluna uygulandığı, burada temel ayrımdır. [4][10]
1970’ler ve 1980’lerdeki Sovyet ithalatı devlet kullanımına yönelikti; bireysel yabancı araç ithalatıysa uzun süre kısıtlıydı. Dolayısıyla devletin araç getirmesiyle bir kişinin yabancı otomobil satın alabilmesi aynı imkân değildi. Eski Amerikan otomobillerinin özel satıştaki konumunu değerlendirirken, bu iki edinme yolunu ayrı ele almak gerekir. [4][7]
2011 ve 2014 reformları otomobil almayı nasıl değiştirdi?
1 Ekim 2011’de yürürlüğe giren düzenleme, kişiler arasındaki otomobil satışının kapsamını genişletti. Bütün model ve yıllardan araçların satışına, ayrıca birden fazla otomobil sahipliğine izin verildi. Böylece kişiler arası satışta, esas olarak devrim öncesi araçlara dayanan önceki çerçeve değişti. Ancak bu reformun konusu, doğrudan kişilerin birbirlerine otomobil satabilmesiydi. [7]
2011 düzenlemesinde alıcı ve satıcının, işlem için ayrı ayrı yüzde 4 vergi ödemesi gerekiyordu. Alıcının ayrıca otomobile harcadığı parayı yasal yollardan kazandığını beyan etmesi isteniyordu. Siz bu değişikliği, yalnızca satış izni verilmesi olarak değil, işlem şartlarıyla birlikte okuyabilirsiniz. Model ve yıl sınırlarının kalkması, satışın bütün koşullarının ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu. [7]
3 Ocak 2014’te Kübalılar, özel izin belgesi göstermeden devletten otomobil satın alabilmeye başladı. Bu imkân, devletin sattığı yeni otomobillerin yanı sıra ikinci el araçları da kapsıyordu. 2011 ve 2014 değişiklikleri, dolayısıyla otomobil edinmenin birbirinden farklı iki yolunu genişletti. İlki kişiler arasındaki satışı, ikincisi devletten satın alırken aranan izin belgesini ilgilendiriyordu. [6][7]
Ocak 2014’te Havana’daki devlet Peugeot bayisinde, 2013 model 206 için 91 bin dolar isteniyordu. Aynı bayide Peugeot 508’in istenen fiyatı ise 262 bin dolar düzeyindeydi. Bu fiyatlar, satın alma izniyle bir otomobile ekonomik olarak erişebilmenin farklı meseleler olduğunu gösteriyor. Kurallar gevşese de yeni araçların fiyatları, eski otomobillerin kullanımını açıklayan tablonun içinde kaldı. [6]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Placetaslı usta Pedro Manso’nun 1955 model Chevrolet Bel Air’i, gövde ile motorun farklı geçmişler taşıyabileceğini gösteriyordu. Amerikan gövdesinin altında Toyota motoru bulunuyor, otomobil bu birleşimle kullanılmaya devam ediyordu. Bu örnek üzerinden bakıldığında, klasik görünüşün bütün mekanik parçaların aynı markadan kaldığını göstermediği anlaşılır. [3]
Manso, Placetas’taki atölyesinde Chevrolet parçalarını kendi yaptığı makinelerle yeniden üretiyordu. Böylece onun yaptığı iş, yalnızca hazır bir parçayı otomobile takmakla sınırlı kalmıyordu. Doğrudan Amerikan yedek parça ithalatının kesildiği hikâyede, bu atölye somut bir üretim örneği sunuyor. Eski araçların çalışmasını açıklarken, ustaların parça yapabilme becerisi de hesaba katılmalıdır. [3][10]
2011 reformu, Küba’dan kalıcı olarak ayrılanların otomobilleri için de önceki uygulamayı değiştirdi. Bu kişiler, otomobillerini akrabalarına devredebilir veya araçlarını başka bir alıcıya satabilir hâle geldi. Daha önce söz konusu araçlar devlet tarafından alınabiliyordu; değişiklik, otomobilin kimde kalacağını doğrudan etkiliyordu. [7]
Satın alma kurallarının gevşemesine rağmen, 2014’ün ilk altı ayındaki bayi satışları sınırlı kaldı. Ülke genelindeki bayiler, bu dönemde yalnızca 50 otomobil ve dört motosiklet sattı. Bu sayı, izin belgesinin kaldırılmasının ardından gerçekleşen satışları ölçen somut bir sonuçtur. [11]
İri Amerikan sedanlarına verilen almendrón adı, yuvarlak gövdeleri bademe benzeten İspanyolca bir sözcükten gelir. Associated Press’in Haziran 2026 haberi, bu araçların ortak taksi olarak kullanılmayı sürdürdüğünü aktarıyordu. Kullanım alanları Havana’yla sınırlı değildi; ülke genelinde sıradan Kübalıların ulaşımını da sağlıyorlardı. Siz günlük yolculuğunuzu düşünürken, bu klasiklerin aynı zamanda ulaşım aracı olduğunu da hatırlayabilirsiniz. [12]
Kısa kronoloji
- 20. yüzyılın ilk yarısı ABD’den, dönemin yeni otomobillerinden on binlercesi ithal edildi. [3]
- Ocak 1959 Batista yönetimi, Küba Devrimi sonucunda devrildi. [1]
- 19 Ekim 1960 ABD’nin geniş ihracat ambargosu uygulanmaya başladı. [9]
- 7 Şubat 1962 Kennedy’nin bildirisiyle genişletilen ticaret ambargosu yürürlüğe girdi. [5]
- 1970’ler–1980’ler Devlet kullanımına yönelik Sovyet araçları ithal edildi. [4]
- 2009 Polis, taksi ve kiralama filoları için Geely ithalatı başladı. [10]
- 1 Ekim 2011 Kişiler arası otomobil satışında model ve yıl sınırlamaları kaldırıldı. [7]
- 3 Ocak 2014 Devletten otomobil alırken özel izin belgesi zorunluluğu kaldırıldı. [6]
- Ocak–Haziran 2014 Bayiler ülke genelinde 50 otomobil ve dört motosiklet sattı. [11]
- Mayıs 2021 AFP, yaklaşık 60 bin Amerikan klasik aracının dolaşımda olduğunu aktardı. [3]
- Haziran 2026 AP, klasiklerin ortak taksi olarak kullanılmayı sürdürdüğünü bildirdi. [12]
Sık sorulan sorular
Küba’da neden eski Amerikan arabaları var?
Devrim öncesinde ithal edilen otomobiller, ABD ambargosu ve Küba’nın araç kısıtlamaları nedeniyle kullanımda kaldı. Yeni araçların yüksek fiyatları da mevcut otomobillerin değiştirilmesini zorlaştıran nedenler arasındaydı.
Küba’daki klasik Amerikan otomobilleri kaç tane?
AFP’nin Mayıs 2021 haberinde yaklaşık 60 bin Amerikan klasik aracının dolaşımda olduğu tahmin ediliyordu. Bu sayı, 1940’lar ve 1950’lerden kalan araçlara ilişkin tarihli bir tahmindir.
Küba’daki eski otomobillerin motorları da Amerikan yapımı mı?
Placetaslı Pedro Manso’nun 1955 model Chevrolet Bel Air’i, Toyota motoru taşıyordu. Bu örnek, Amerikan gövdesiyle kullanılan motorun farklı markalara ait olabildiğini gösteriyor.
Küba’da otomobil satın almak ne zaman kolaylaştı?
1 Ekim 2011 düzenlemesi, bütün model ve yıllardan otomobillerin kişiler arasında satışını mümkün kıldı. 3 Ocak 2014’te ise devletten araç alırken özel izin belgesi gösterme zorunluluğu kaldırıldı.
Kaynaklar
- Vikipedi — Küba tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Geography of Cuba en.wikipedia.org
- AFP / Taipei Times — Cuba’s Chevy doctor keeps classics going taipeitimes.com
- USITC — Overview of Cuban Imports of Goods and Services and Effects of U.S. Restrictions, Kutu 6.4 usitc.gov
- ABD Ulusal Arşivleri — Proclamation 3447 archives.gov
- Reuters / UOL — Após 50 anos, primeiros carros com venda liberada em Cuba têm preços muito altos noticias.uol.com.br
- Associated Press / ABC7 — Cuba legalizes general purchase and sale of cars abc7.com
- Smithsonian Magazine — Viva Vintage smithsonianmag.com
- TIME — The U.S. Trade Embargo on Cuba Just Hit 55 Years time.com
- Wikipedia — Transport in Cuba en.wikipedia.org
- Reuters / Forbes México — En seis meses, sólo 50 coches se han vendido en Cuba forbes.com.mx
- Associated Press — Cuba’s iconic antique cars sit idle as US energy blockade deepens fuel crisis apnews.com
Görsel: 016 Classic American cars in Havana, Cuba – old cars in Cuba.jpg — Marek Ślusarczyk (Tupungato) Photo portfolio, CC BY 3.0
