Yüksek Orta Çağ nedir? Avrupa’nın 1000–1300 dönüşümü

1300 dolaylarında İngiltere tarımı, yaklaşık 5–6 milyon kişiyi besleyecek üretim sağlıyordu. Yüksek Orta Çağ, Avrupa tarihinde Erken Orta Çağ ile Geç Orta Çağ arasında yer alan yaklaşık MS 1000–1300 dönemidir. Bu dönemde krallıkların yönetimi, üniversitelerdeki öğrenim ve komşu toplumlarla ilişkiler de değişti. [1][3]

İngiltere’de ortak kullanılan sabanlarla Oxford’daki dersler, aynı dönemin farklı değişimlerini görünür kılar. Siz bu yazıda üretim, yönetim, öğrenim ve savaş arasındaki bağlantıları izleyeceksiniz. Champagne panayırlarından Konstantinopolis’e uzanan örnekler, değişimin farklı yerlerde nasıl yaşandığını gösterecek. [4][6][11][14]

Yüksek Orta Çağ hangi yılları kapsar ve bu dönemlendirme nereler için kullanılır?

Yüksek Orta Çağ, Erken Orta Çağ ile Geç Orta Çağ arasında konumlandırılır. Yaklaşık 1000 başlangıç, yaklaşık 1300 ise bitiş için kullanılan geleneksel sınırlardır. Bu tarihler, dönemi anlamak için kullanılan yaklaşık bir zaman çerçevesi sunar. [1]

Swansea Üniversitesi, 1000–1300 arasını Batı Avrupa bağlamında ele alır ve iki adlandırma kullanır. Bunlar İngilizcedeki Central Middle Ages ve High Middle Ages ifadeleridir. Dolayısıyla bu aralık, bütün dünya toplumlarının ortak tarihsel dönemlendirmesi olarak kullanılmaz. [2]

İngiltere’de tarım, Champagne’da panayırlar ve Oxford’da öğretim, bu çerçevenin farklı örneklerini oluşturur. Ancak Bologna’nın 1088 başlangıcıyla Oxford’daki 1096 öğretim kanıtı, aynı türden tarihler değildir. Bologna tarihi kabul edilmiş bir başlangıçtır; Oxford kaydı ise öğretimin varlığını gösterir. Siz tarihleri karşılaştırırken, her tarihin tam olarak neyi belgelediğine dikkat edebilirsiniz. [3][6][10][11]

Tarım ve nüfus artışı şehirleri ve ticareti nasıl etkiledi?

İngiltere’de artan tarımsal üretim, özellikle 1000 sonrasında kentlerin ve pazarların genişlemesini destekledi. Yaklaşık 1300’de üretimin beslediği nüfusun 5–6 milyona ulaşması, bu bağlantıyı somutlaştırır. Kentlerin büyümesini anlamak için, kırsalda sağlanan besin üretimini de hesaba katmak gerekir. [3]

İngiltere’nin açık tarla sistemlerinde çiftçiler, pahalı öküz takımlarını ve sabanları ortak kullanıyordu. Toprağı deviren bu sabanlardan yararlanmak, ekim faaliyetlerinin de ortaklaşa düzenlenmesini gerektiriyordu. Dolayısıyla tarımsal üretim, araçların yanında çiftçiler arasındaki çalışma düzenine de dayanıyordu. [4]

Açık tarla tarımının 1066 Norman Fethi’nden önceki gelişimi ise tartışmalı bir konudur. Fetih öncesindeki etkinin sınırlı kaldığını savunan görüşler, Stafford araştırmasının bulgularıyla karşılaştırılmaktadır. Bu araştırma, en az 10. yüzyıl ortalarından itibaren ürün rotasyonuna işaret eder. Böylece tarımsal değişimin başlangıcını tek başına 1066’ya bağlamak tartışmaya açık kalır. [4]

Fransa’daki Champagne panayırları, 12. ve 13. yüzyılların büyük bölümünde uluslararası bağlantılar kurdu. Bölge, ticaret ve finansın kavşaklarından biri hâline geldi. İngiltere’deki üretim örneğiyle Champagne’daki panayırlar, ekonomik büyümenin farklı yüzlerini görmenizi sağlar. Birinde besin üretiminin kapasitesi, diğerinde uluslararası ticaretin bölgesel merkezi öne çıkar. [3][6]

Kent ekonomisinin genişlemesi, 13. yüzyılda bazı kadınların geçim olanaklarını da etkiledi. Ücretli çalışma, bazı bekâr kadınlara ve özellikle dul kadınlara yeni olanaklar sundu. Bununla birlikte, yoksul kadınların kırılganlığı aynı kent ekonomisi içinde varlığını sürdürüyordu. Siz bugünkü geçim arayışlarını düşünürken, iş olanaklarıyla ekonomik güvencenin farklılığını burada görebilirsiniz. [7]

Krallıklar, papalık ve yerel beyler arasındaki güç dengesi nasıl değişti?

1000 dolaylarında Batı Avrupalı yazarlar, toplumu üç zümre üzerinden açıklamaya çalışıyordu. Çalışanlar, dua edenler ve savaşanlar ayrımı, toplumsal düzeni anlatan bir düşünce şemasıydı. Bu şema, dönemin yazarlarının toplumdaki işlevleri nasıl sınıflandırdığını anlamamıza yardımcı olur. [2]

Batı Avrupa’da 1000–1300 arasındaki savaşların başlıca hedefleri arasında toprakları korumak bulunuyordu. Rakiplerden yeni araziler ele geçirmek de toprak sahiplerinin savaş amaçlarından biriydi. İngiltere’de I. William’ın 1086 tarihli Domesday Book araştırması, toprakları ve getirilerini kaydetti. Böylece arazi, hem askerî rekabetin hem yönetim bilgisinin konusu olarak karşımıza çıkar. [2][8]

Champagne örneği, bölgesel yönetimin hangi kurumlar çevresinde toplandığını daha yakından gösterir. Kont Henri döneminde Troyes’daki Saint-Étienne merkezi, yazışma bürosunu ve hazineyi birleştiriyordu. Hanedan mezarlığı da aynı merkezdeydi; yapı, 1198’e gelindiğinde belirginleşmiş bölgesel prensliğe hizmet ediyordu. [6]

Papalıkla imparatorluk arasındaki yetki meselesi, 23 Eylül 1122 tarihli Worms Konkordatosu’nda somutlaştı. İmparator V. Heinrich, piskoposluk makamını yüzük ve asa vererek tevcih etmekten vazgeçti. Ayrıca kanonik seçimi ve serbest takdisi kabul ederek makamın verilmesine ilişkin düzenlemeyi benimsedi. Bu örnekte çatışma, piskoposluk makamına atamanın nasıl yapılacağı üzerinde belirginleşiyordu. [9]

Fransa Kralı II. Philippe, 1202’de İngiltere Kralı John’un kendisine bağlı fieflerini müsadere edilmiş ilan etti. Ardından Loire’ın kuzeyindeki topraklara yönelik fetihlere girişerek arazi üzerindeki rekabeti sürdürdü. John ise 15 Haziran 1215’te Runnymede’de Magna Carta’yı mühürleyerek yayımladı. Belge, kralın yönetimine, vergilere, feodal uygulamalara ve adalet sistemine sınırlamalar getiriyordu. [8][12]

Üniversiteler ve skolastik düşünce nasıl gelişti?

Bologna Üniversitesi’nin başlangıcı geleneksel olarak 1088’e tarihlenir; bu tarihin niteliği dikkat gerektirir. Üniversitenin kendi tarihçesi, yılı kesin kuruluş belgesinin tarihi olarak sunmaz ve kabul edilmiş başlangıç sayar. Oxford’un kesin kuruluş tarihi bilinmez; ancak 1096’da öğretim yapıldığına ilişkin kanıt vardır. Bu iki örnek, üniversitelerin başlangıcını anlatırken kullanılan kanıtların farklılaşabildiğini açıkça gösterir. [10][11]

Oxford’daki hocalar, 1231’de universitas adıyla kurumsal bir topluluk olarak resmen tanındı. Paris ve Oxford gibi üniversitelerde sanatlar, tıp, hukuk ve ilahiyat fakülteleri gelişti. Bachelor, master ve doctor dereceleri de bu üniversite yapılanmasının parçaları hâline geldi. [11][13]

Latinceye yapılan çeviriler, 13. yüzyıl üniversitelerinde okutulan ders programlarını da dönüştürdü. Aristoteles’in eserleriyle İbn Sina ve İbn Rüşd’ün çalışmaları, bu değişimin kaynakları arasındaydı. Arapça yazan düşünürlerin çalışmalarının çevrilmesi, öğrenimde farklı dil gelenekleri arasındaki bağlantıyı gösterir. [15]

1. yüzyıl skolastik ilahiyatçıları, Aristotelesçi felsefeyle karşılaşınca bilgi türlerini daha belirgin ayırmaya başladı. İnsan aklının ulaşabildiği felsefi bilgi, iman ve vahye dayanan ilahiyattan ayrıştırılıyordu. Bu ayrım, üniversitelerde felsefi bilgi ile ilahiyatın nasıl ilişkilendirildiğini anlamak için somut bir örnektir. [13]

Siz bugünkü bölüm ve diploma adlarını düşünerek, Paris ve Oxford’daki yapılanmayı daha kolay kavrayabilirsiniz. Sanatlar, tıp, hukuk ve ilahiyat fakülteleri, öğrenimin kurumsal alanlarını görünür kılıyordu. Bachelor, master ve doctor dereceleri de bu öğrenim yapısının adlandırılmış basamaklarıydı. [13]

Haçlı seferleri ve sınırların genişlemesi komşu toplumlarla ilişkileri nasıl etkiledi?

Papa II. Urbanus, Kasım 1095’te Clermont’da Haçlı Seferi için çağrıda bulundu. Çağrıyı izleyen Birinci Haçlı Seferi’nde Kudüs, 15 Temmuz 1099’da Haçlıların eline geçti. Ancak Haçlı hareketinin hedefleri, yalnız Kudüs ve çevresiyle sınırlı kalmadı ve başka bölgelere uzandı. Kilisenin desteklediği seferler, Avrupa içindeki bölgelerde ve Kuzey Afrika’da da yürütüldü. [2][14]

Dördüncü Haçlı Seferi sırasında, 1204’te Hristiyan Konstantinopolis yağmalandı ve Latin İmparatorluğu kuruldu. Bizanslılar kenti 1261’de geri aldı; dolayısıyla seferler Hristiyan toplumlar arasındaki ilişkileri de etkiledi. Bu örnek, Haçlı seferlerinin hedeflerini yalnız Müslüman toplumlarla açıklamanın yetersizliğini gösterir. [14]

Latin Hristiyan dünyasının dışa genişlemesi, 1198–1300 arasında farklı bölgelerde sınır toplumlarına eşlik etti. İberya, Baltık bölgesi ve Akdeniz adaları, bu gelişmenin izlendiği yerler arasında bulunuyordu. Böylece dönemin sınır değişimleri, Doğu Akdeniz anakarasından daha geniş bir coğrafyaya yayılıyordu. [7]

Akkâ’nın 1291’de düşmesi, Doğu Akdeniz anakarasındaki Haçlı egemenliğinin son büyük merkezinin kaybıydı. Buna karşılık İbn Cübeyr’in daha önceki yolculuk anlatısı, çatışmalar sırasında ticaretin sürdüğünü gösterir. 1183–1185 yolculuğunda, Müslüman tüccarların Dımaşk ile Akkâ arasında Frank topraklarından geçtiğini kaydetti. Hristiyan tüccarlar da Müslüman topraklarında ticaret yapıyor; askerî çatışmalar karşılıklı dolaşımı tamamen kesmiyordu. [14]

Kısa kronoloji

1000–1300 arasındaki bu seçki, yönetim, öğrenim, mimari ve savaş gelişmelerini birlikte izletir. Tarihlerde Bologna’nın geleneksel başlangıcıyla Oxford’daki öğretim kanıtının farklı niteliklerini korumak gerekir. [1][8][9][10][11][12][14]

1. Yaklaşık 1000 Yüksek Orta Çağ için kullanılan geleneksel başlangıç.
2. 1086 Domesday Book, İngiltere’deki toprakları ve getirilerini kaydetti.
3. 1088 Bologna Üniversitesi için kabul edilen geleneksel başlangıç.
4. 1096 Oxford’da öğretimin varlığına ilişkin kanıt bulunan tarih.
5. 1099 Kudüs, Birinci Haçlı Seferi’nde Haçlıların eline geçti.
6. 1122 Worms Konkordatosu, piskoposluk makamına ilişkin düzenlemeler getirdi.
7. 1144 Saint-Denis Manastır Kilisesi’nin koro bölümü tamamlandı.
8. 1204 Konstantinopolis yağmalandı ve Latin İmparatorluğu kuruldu.
9. 1215 John, Runnymede’de Magna Carta’yı mühürleyerek yayımladı.
10. 1231 Oxford hocaları universitas olarak tanındı.
11. 1261 Bizanslılar Konstantinopolis’i geri aldı.
12. 1291 Akkâ düştü.
13. Yaklaşık 1300 Yüksek Orta Çağ için kullanılan geleneksel bitiş.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Walter de Burgo, 1236–1240 arasında yaklaşık 40 İngiliz kraliyet malikânesindeki tarımsal yatırımı artırdı. Yatırım düzeyi, Orta Çağ ortalamasının 4–5 katına çıkarken mülklerin net değeri yükseldi. Dört yıldaki yüzde 70 artış, tarımsal yönetimdeki değişimi somut rakamlarla görmemizi sağlar. [5]

1215’te Runnymede Şartı olarak bilinen belgenin adı, daha sonraki ayrımla bağlantılıydı. Belge, 1217’de Orman Şartı’ndan ayrılması için Magna Carta adıyla anılmaya başladı. Böylece bugün kullanılan adın yerleşmesi, belgenin ilk yayımlanışından sonraki tarihe denk gelir. [12]

Oxford’un resmî tarihçesi, 1167’deki bir öğrenim yasağını üniversitenin gelişmesiyle ilişkilendirir. II. Henry’nin İngiliz öğrencilerin Paris Üniversitesi’ne gitmesini yasaklaması, Oxford’daki öğretimin hızla gelişmesine katkıda bulundu. Bu örnek, bir hükümdarın kararının öğrencilerin öğrenim yeriyle bağlantısını somutlaştırır ve üniversite tarihine bağlar. [11]

İlahiyat doktorasına hazırlanan öğrenciler, Petrus Lombardus’un dört kitaplık Sententiae eseriyle çalışmak zorundaydı. Öğrenciler, eser üzerine 1–2 yıl ders veriyor ve yorum yaparak hazırlıklarını sürdürüyordu. Doktora hazırlığı, böylece belirli bir metni öğretmeyi ve açıklamayı da içeriyordu. [13]

Saint-Denis Manastır Kilisesi’nin 1144’te tamamlanan koro bölümü, erken Gotik örneklerinden biri sayılır. Gotik üslup, 12. yüzyılda Romanesk mimarinin yanında gelişerek dönemin yapılarına yeni örnekler ekledi. Siz bir kilise ziyaretini bu tarihle ilişkilendirerek, mimariyi dönemin diğer değişimleriyle birlikte düşünebilirsiniz. [8]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Yüksek Orta Çağ tr.wikipedia.org
2. Swansea University — Warfare in Western Europe in the Central Middle Ages swansea.ac.uk
3. Oxford Research Archive — Feeding Medieval England: A Long ‘Agricultural Revolution’, 700–1300 ora.ox.ac.uk
4. European Journal of Archaeology — An Integrated Bioarchaeological Approach to the Medieval ‘Agricultural Revolution’ cambridge.org
5. The Journal of Economic History — Agricultural Investment and the Management of the Royal Demesne Manors, 1236–1240 cambridge.org
6. Theodore Evergates — The Aristocracy in the County of Champagne, 1100–1300 jstor.org
7. The New Cambridge Medieval History, Volume 5 — Kitap açıklaması ve Urban society özeti cambridge.org
8. University of Victoria — Years 1000–1300 hcmc.uvic.ca
9. Yale Law School, Avalon Project — Concordat of Worms avalon.law.yale.edu
10. University of Bologna — Our history unibo.it
11. University of Oxford — Our history ox.ac.uk
12. Magna Carta Project — Introduction: Magna Carta 1215 magnacarta.cmp.uea.ac.uk
13. Stanford University — Medieval Scholastic Theology bartholomew.stanford.edu
14. The Metropolitan Museum of Art — The Crusades (1095–1291) metmuseum.org
15. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Medieval Philosophy plato.stanford.edu

Görsel: Zemplín Museum in Michalovce – Archaeological permanent exhibition – High Middle Ages exhibit 07.jpg — ZemplinTemplar, CC BY-SA 4.0