Kipu nədir və necə oxunur? İnka uçot qeydləri

Kipu (türkcə: Quipu), quipu və ya khipu kimi də yazılan, And bölgəsində (türkcə: Andlar) məlumatı düyünlü iplərdə saxlayan qeyd sistemidir. İnkalara (türkcə: İnka) aid ədədi kipular onluq sistemdə düyünlərin növünə və yerləşməsinə görə oxunur. Təkliklər əsas ipdən ən uzaqda yerləşir. Daha yüksək mərtəbələr isə əsas ipə doğru sıralanır. Khipukamayuq adlanan mütəxəssislər bu qeydləri tərtib edir və oxuyurdular.

Boşluq da düyün qədər əhəmiyyətli ola bilər: ədədi mərtəbədə düyünün olmaması sıfır deməkdir. Siz bu qaydanı başa düşəndə ilk baxışda sadə görünən ip dəstəsini araşdırmaq asanlaşır. Əsas ip, asma iplər, düyün formaları və şaxələr İnka uçotunu anlamağa yol açır. Bunlar həm də bəzi kipularda dilin qeydə alınıb-alınmadığı barədə mübahisəni anlamağa kömək edir.

Kipu nə deməkdir və necə tələffüz olunur?

Quipu keçua dilində (türkcə: Keçuva) “düyün” deməkdir. İngilis dilində /ˈkiːpuː/, təxminən “Kİİ-puu” kimi tələffüz olunur. Siz khipu yazılışına da rast gələcəksiniz. Hər iki ad And bölgəsində məlumatın düyünlü iplərlə qeydə alındığı sistemi bildirir.

Bu iplər adətən pambıqdan və ya And bölgəsinin dəvəkimilərinin, o cümlədən lama və alpakaların liflərindən hazırlanırdı. Beləliklə, kipu məlumatı liflərin fiziki düzülüşündə saxlayırdı. Düyünlərlə yanaşı, onun quruluşu da əhəmiyyət daşıyırdı. Tədqiqatçılar ipin burulma istiqamətini və iplərin əsas ipə necə bağlandığını da araşdırırlar.

İnkalardan əvvəl və İnka dövründə kipudan kimlər istifadə edirdi?

Kipular And bölgəsinin daha geniş ənənəsinin bir hissəsi idi. Qeydə alınmış təxminən 20 nümunə Vari mədəniyyətinə (türkcə: Wari) aid edilir və eramızın 600–1000-ci illərinə tarixləndirilir. Bunlar İnka dövründən əvvələ aiddir. Sistem ən geniş yayıldığı və standart quruluş aldığı mərhələyə İnka dövründə çatdı.

Bu genişlənmə təxminən 1400–1532-ci illərdə baş verdi. İnkalar kipulardan əhalinin siyahıya alınması, vergi öhdəlikləri, təqvim məlumatları və hərbi təşkilatlanma üçün istifadə edirdilər. Bu qeydlər idarəetmədə praktik məqsədlərə xidmət edirdi. Bir ədəd əhali sayını və ya müəyyən öhdəliyi göstərə bilərdi. Buna görə də onun qiymətini müəyyən etmək qeydi anlamağın yalnız bir hissəsidir.

Kipuları tərtib edən və oxuyan mütəxəssislər khipukamayuq adlanırdı. Başqa bir vəzifəni isə çaskilər (türkcə: chaski) yerinə yetirirdi. Bu rəsmi qasidlər kipuları İnka imperiyasının hər yerinə daşıya bilirdilər. Daşınmaq üçün ipləri kiçik dəstələr şəklində bükmək mümkün idi. Beləliklə, məlumatın qeydə alınması, oxunması və daşınması ayrı-ayrı işlər idi.

İnka kipusunun quruluşu necədir?

Standart İnka kipusu əsas ipdən və ona bağlanan asma iplərdən ibarətdir. Bu asma iplərdən əlavə iplər də sallana bilər. Siz onun quruluşuna baxanda əvvəlcə dayaq rolunu oynayan əsas iplə ondan sallanan ipləri ayırd etməlisiniz.

Tədqiqatçılar adətən iplərin ardıcıllığını əsas ipin ilgək və ya kayte adlanan lif dəstəsi ilə işarələnmiş ucundan izləyirlər. Bu başlanğıc nöqtəsi vacibdir. Çünki iplərin sırası əşyanın düzülüşünün bir hissəsidir. Oxumaq üçün ayrı-ayrı düyünləri tanımaqla yanaşı, müəyyən ardıcıllığı da izləmək lazımdır.

İplərin hazırlanma üsulu araşdırılmalı başqa xüsusiyyətlər də yaradır. Liflər S və ya Z istiqamətində burula bilər. Asma iplər də əsas ipə müxtəlif istiqamətlərdə bağlana bilər. Bu xüsusiyyətlər məlumatı kodlaşdırmaq üçün istifadə olunan vasitələr arasında idi. Buna görə də təkcə düyünlərin sayı kipunun quruluşunda qeydə alınmış bütün məlumatı təsvir etmir.

Kipu düyünlərindən ədədlər necə oxunur?

İnkalara aid ədədi kipularda on əsaslı mövqeli say sistemi işlədilir. İp boyunca müxtəlif səviyyələr müxtəlif mərtəbə qiymətlərini göstərir. Təkliklər mərtəbəsi əsas ipdən ən uzaqda yerləşir. Onluqlar, yüzlüklər və daha yüksək mərtəbələr əsas ipə getdikcə yaxınlaşır.

Siz gündəlik həyatda yazılmış bir yekun məbləği oxuyanda da eyni əsas prinsipdən istifadə edirsiniz: rəqəmin qiymətini onun mövqeyi müəyyənləşdirir. Ədədi kipuda bu mövqe ip üzərindəki səviyyədir. Onluqlar mərtəbəsində üç sadə düyün 30 deməkdir. Buna görə də düyünləri saymazdan əvvəl onların hansı mərtəbədə olduğunu müəyyənləşdirmək vacibdir.

Təkliklər mərtəbəsinin düyünlərini tanımaq

Təkliklər mərtəbəsində 1 qiyməti səkkizşəkilli düyünlə göstərilir. 2-dən 9-a qədər qiymətlər üçün müvafiq sayda dolaması olan uzun düyün işlədilir. Düyünün forması ədədin bu hissəsini daha yüksək mərtəbələrdə işlədilən sadə düyün qruplarından fərqləndirir.

Onluq və yüzlüklərdə rəqəmin qiyməti müvafiq mərtəbədəki sadə düyünlərin sayı ilə göstərilir. Oxuyan şəxs iki müşahidəni birləşdirməlidir: neçə düyün var və onların qrupu harada yerləşir? Eyni sayda düyünü mərtəbə qiymətindən ayrı şərh etmək olmaz.

Boş mərtəbəni oxumaq

Sıfır müvafiq mərtəbənin düyünsüz saxlanması ilə göstərilir. Beləliklə, düyünsüz mövqe də ədədi məna daşıya bilər. Buna görə ədədi kipunu oxuyanda qruplar arasındakı məsafələrə diqqət yetirmək lazımdır. İpi sadəcə ardıcıl düyün sayğacı kimi qəbul etmək olmaz.

Paçakamak Muzeyindəki (türkcə: Pachacamac Müzesi) bir kipunun asma ipi konkret nümunədir. Bu ip 11,540 kimi oxunur. Sonuncu sıfır təkliklər mövqeyinin düyünsüz saxlanması ilə göstərilir. Təklik düyününün olmaması qeydə alınmış ədədin bir hissəsidir.

Xronologiya

• Eramızın 600–1000-ci illəri: Vari mədəniyyətinə aid edilən kipular bu dövrə tarixləndirilir və İnkalardan əvvələ aiddir.
• Təxminən 1400–1532-ci illər: İnka kipuları geniş yayıldı və standart quruluş aldı.
• 2016: Archaeology İnkavasi anbarında 34 kipunun aşkarlandığını xəbər verdi.
• 2017: Sabine Hyland iki kipuda söz və heca əsaslı yazının ola biləcəyini irəli sürən tədqiqat dərc etdi.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Nyu-Yorkdakı (türkcə: New York) Amerika Təbiət Tarixi Muzeyində (türkcə: Amerikan Doğa Tarihi Müzesi) saxlanan B-8713 nömrəli kipuda uçot baxımından xüsusilə faydalı bir xüsusiyyət var. Onun altı üst ipinin hər biri dörd asma ipdəki ədədlərin cəmini qeydə alır. Əşya yekunlarla onları təşkil edən ədədlər arasındakı əlaqələri qoruyub saxlayır.

Şaxələnmə də geniş ola bilər. Bəzi kipularda əlavə iplərə başqa əlavə iplər bağlanır və bu quruluş altı səviyyəyə çatır. Bir dayaqdan sallanan iplərdən ibarət tanış təsvir həmin quruluşun yalnız bir hissəsini göstərir. Şaxələri izləmək də qeydin necə təşkil olunduğunu araşdırmağın bir hissəsidir.

Parisdəki (türkcə: Paris) Quai Branly Muzeyində (türkcə: Quai Branly Müzesi) saxlanan, Naska mənşəli (türkcə: Nazca) bir kipu iplərin qruplaşdırılma miqyasını göstərir. Kataloq nömrəsi 71.1964.19.1.5 olan bu kipuda 33 qrup şəklində düzülmüş 179 asma ip var. Bu qruplar ayrı-ayrı düyünlərlə yanaşı, bütöv kipunun düzülüşünü də araşdırmaq üçün konkret əsas verir.

İnkavasi (türkcə: Inkawasi) başqa bir təfərrüat təqdim edir: iplərin tapıldığı şərait. Archaeology jurnalının 2016-cı il məlumatında Perunun (türkcə: Peru) cənub sahilindəki anbardan tapılmış 34 kipu təsvir edilirdi. Onların çoxu yerfındığı, qara lobya və çili bibəri qalıqları ilə yanaşı və ya həmin qalıqların altında idi. Qeydlərlə saxlanılan məhsullar arasındakı əlaqə bu tapıntıları inzibati fəaliyyətlə bağlayır.

İnkavasi kipularındakı bəzi hesablamalarda müəyyən aralıqlarla sabit miqdarların çıxıldığı görünür. Bir şərh bu çıxılmaları dövlət vergiləri ilə əlaqələndirir. Bu, həmin çıxılmaların nəyi ifadə etdiyinə dair təsdiqlənmiş oxunuş deyil, irəli sürülmüş izah olaraq qalır.

Kipularda ədədlərlə yanaşı sözlər də qeydə alınırdımı?

Sabine Hyland 2017-ci il tədqiqatında Peruda araşdırılmış iki kipudakı 95 müxtəlif işarə birləşməsini söz və hecalara əsaslanan yazı sisteminin sübutu kimi şərh etdi. Bu təklif ip xüsusiyyətlərinin dili ifadə etmək imkanına aiddir. Beləliklə, müzakirə ədədi mərtəbə qiymətlərindən kənara çıxır.

Hylandın məqaləsində bəhs olunan digər tədqiqatçılar kipuları ədədi qeydlər və şifahi hekayətləri yadda saxlamağa kömək edən vasitələr kimi izah ediblər. Bu şərhə görə, iplər oxucuya bir hekayəti xatırlamağa kömək edə bilərdi, amma onun dilini birbaşa qeydə almırdı. Fikir ayrılığı kodlaşdırılmış xüsusiyyətlərin nəyi ifadə etməsi ilə bağlıdır.

Araşdırılan əşyaların tarixi daha geniş iddianın sərhədini aydın göstərir. Hylandın San Juan de Collata kipuları XVIII əsrə aiddir. Bu nümunələr üçün təklif olunan heca əsaslı oxunuş İnka dövrünün bütün kipularının oxunuşunu müəyyən etmir. Siz bu fərqi nəzərə alaraq ədədi qaydaları başa düşə bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Kipunun ən sadə tərifi nədir?

Kipu And bölgəsində məlumatı düyünlü iplərlə qeydə almaq üçün işlədilən sistemdir. İnkalara aid ədədi nümunələrdə düyünlərin növü və mövqeyi onluq sistemdə qiymətləri ifadə edir.

İnka kipularını kimlər oxuya bilirdi?

Onları qeydə almaq və oxumaq khipukamayuq adlanan mütəxəssislərin işi idi. Onların işi əhalinin siyahıya alınması, vergi öhdəlikləri, təqvim və hərbi təşkilatlanma kimi məqsədlərə xidmət edirdi.

Kipuda sıfır necə göstərilir?

Müvafiq ədədi mərtəbə düyünsüz saxlanır. Paçakamak Muzeyində 11,540 kimi oxunan bir asma ipin təkliklər mövqeyi düyünsüzdür. Bu, ədədin sonundakı sıfırı göstərir.

Bütün kipuların şifrəsi açılıbmı?

Hylandın XVIII əsrə aid San Juan de Collata kipuları üçün təklif olunan heca əsaslı oxunuş İnka dövrünün bütün kipularının şifrəsinin açıldığı demək deyil. İnka nümunələrində ədədi mərtəbə qiymətləri oxuna bilir. Sözlərin, hecaların və hekayətlərin qeydə alınmasına dair təkliflər isə mübahisəli olaraq qalır.

Mənbələr

1. Vikipediya — Quipu tr.wikipedia.org
2. INALCO — Keçua dilində şifahi say sistemi və onun kipularda yazılması inalco.fr
3. Vikipediya — Quipu en.wikipedia.org
4. NIST Muzeyi — İmperiyanın standartlaşdırılması nist.gov
5. Stony Brook Universiteti — Kipudakı və rahibin kəmərindəki düyünlər math.stonybrook.edu
6. Archaeology — İnka arxivini oxumaq archaeology.org
7. St Andrews Universiteti — Burulmuş iplərlə yazmaq research-portal.st-andrews.ac.uk
8. Archaeology — Perunun loqohecalı kipuları üçölçülü mətnləri qeydə alır archaeology.org

FAQ

Image: The Ancient Quipu Plate XXII.jpg — Leslie Leland Locke, Public domain