Köhnə Donqolanın (Eski Dongola) əzəmətli kilsəsi Makuriyanın (Makurya) tikinti iddialarının miqyasını göstərir. O, xristian ibadəti ilə kral hakimiyyəti arasındakı sıx əlaqəni də üzə çıxarır. Təxminən 47 × 57 metr ölçüsündə olan Böyük İsa kilsəsi istehkamlarla qorunan paytaxtda, saraylar və seçkin təbəqənin iqamətgahları arasında yerləşirdi. Bitişik binadakı rəsmlər və yazılar kral hakimiyyətini ilahi himayə ilə əlaqələndirir. Kilsənin kafedral kimi tanınması təklifi isə mübahisəli qalır.
Əzəmətli pilləkənlər, xırda yunan hərfləri və kral Davudun (David) portreti bir-biri ilə necə əlaqələnir? Siz Köhnə Donqolada bu tapıntıların izini sürərək paytaxtın istehkamlı mərkəzindən onun dini və siyasi dünyasına keçə bilərsiniz. Dəlillər altı metr enində, rəsmlərlə bəzənmiş apsidadan şəhəri qoruması üçün Allaha edilən duaya qədər uzanır.
Köhnə Donqola harada yerləşirdi və niyə mühüm idi?
Köhnə Donqola Sudanın şimalında, Nil çayının şərq sahilində yerləşirdi. Qədim Nubiya dilində Tunqul (Tungul) adlanan şəhər Makuriyanın paytaxtına çevrildi. Makuriya orta əsrlərdə Nubiyanın (Nubya) üç xristian krallığından biri idi. Digərləri Nobadiya (Nobatya) və Alodiya (Alodya) idi.
Yaşayış məntəqəsinin əsası V əsrdə qala kimi qoyulmuşdu. Xristianlıq buraya VI əsrin ortalarında gəldi. Köhnə Donqola isə Makuriyanın paytaxtı kimi inkişaf etdi. Beləliklə, şəhərin başlanğıcında onun sonrakı tarixinin iki əsas mövzusu birləşirdi: istehkamlar və xristian hakimiyyəti.
Arxeoloji ərazi təxminən 200 hektarı əhatə edir. Şəhərin ən böyük çiçəklənmə dövrü IX–XI əsrlərə təsadüf edir. Siz böyük kilsəni nəzərdən keçirərkən bu geniş mənzərəni də nəzərə almalısınız. Kilsə qalıqları tək bir dini tikilidən xeyli uzaqlara yayılan böyük paytaxtın bir hissəsi idi.
Kilsənin ölçüləri Makuriya haqqında sizə nə deyir?
5 noyabr 2026-cı il tarixli hesabatda Böyük İsa kilsəsinin eninin 47 metr, uzunluğunun isə təxminən 57 metr olduğu bildirilir. İlkin hündürlüyünün 21 metr olduğu ehtiyatla təxmin edilir. Hündürlük hələ də təxmindir. Bildirilən digər ölçülər isə tikilinin əzəmətli miqyasını ortaya qoyur.
Kilsənin yerləşdiyi yer memarlıq dəlillərini gücləndirir. O, içqalanın mərkəzində, təxminən on metr hündürlüyündə və beş metr qalınlığında divarların içərisində yerləşirdi. Saraylar və seçkin təbəqənin iqamətgahları da bu əzəmətli tikililər arasında idi. Beləliklə, xristian ibadəti kralın və seçkin təbəqənin həyatı ilə eyni istehkamlı məkanda mühüm yer tuturdu.
Artur Obłuskinin rəhbərlik etdiyi Sudan–Polşa qrupu bu tikili ilə ilk dəfə 2021-ci ildə qarşılaşdı. 2026-cı ildə elan edilən işlər zamanı əzəmətli pilləkənlər və apsidanı saxlayan dayaq çıxıntıları üzə çıxarıldı. Bu tapıntılar paytaxtın mərkəzindəki böyük kilsə haqqında təsəvvürə konkret konstruktiv detallar əlavə edir.
Gündəlik həyatda pilləkənlərin və girişlərin bina daxilində hərəkətinizi necə yönləndirdiyini düşünün. Bu kilsədə pilləkən arxeoloqlar üçün də fiziki istinad nöqtəsidir. 2026-cı ilin noyabr elanına görə, onlar burada ilk dəfə ilkin döşəmə səviyyəsinə çatmışdılar. Kilsənin yalnız kiçik bir hissəsi araşdırılmışdı.
Böyük İsa kilsəsi kafedral idimi?
Obłuski Böyük İsa kilsəsinin Donqolanın kafedralı ola biləcəyini irəli sürür. Əvvəlki şərhdə isə bu rol divarlardan kənardakı başqa bir kilsəyə aid edilirdi. 2026-cı il elanı əvvəlki fikrə yenidən baxmağa çağırırdı. Beləliklə, binanın kilsə təşkilatındakı dəqiq yeri müzakirəyə açıq qalır.
Bu fərq əhəmiyyətlidir, çünki Donqolanın kilsə iyerarxiyası paytaxtdan xeyli uzaqlara uzanırdı. Qazıntı qrupunun 2021-ci il məlumatına görə, arxiyepiskopluq Nil boyunca birinci və beşinci astanalar arasındakı təxminən 1,000 kilometrlik ərazini əhatə edirdi. Tikilinin kafedral kimi müəyyənləşdirilməsi onu həmin geniş dini iyerarxiya ilə əlaqələndirərdi.
2021-ci ildə təmizlənən apsidanın eni altı metr idi. Onun divarlarında iki cərgə ilə düzülmüş iri fiqurların rəsmləri vardı. Qorunub qalmış bu təsvirlər müzakirəyə konkret dini kontekst verir. Lakin binanın ölçüləri və divar rəsmləri öz-özlüyündə kafedral məsələsini həll etmir.
Qonşuluqdakı günbəzli tikili başqa bir ipucu verir. Qazıntı qrupu Farasla müqayisə apararaq buranı nüfuzlu şəxslərin, bəlkə də yepiskopların mümkün dəfn yeri kimi şərh edib. 2021-ci il elanında bu, təsdiqini gözləyən fərziyyə kimi təqdim olunurdu. Buna görə də siz ehtimal edilən dəfnləri və kafedral statusunu qazıntıda üzə çıxarılan tikililərin özündən ayrı qiymətləndirməlisiniz.
Rəsmlər xristianlığı kral hakimiyyəti ilə necə əlaqələndirir?
2023-cü ildə elan edilən kəşf zamanı Lorenzo de Lellis və Maciej Wyżgoł böyük kilsənin yanındakı binada çiy kərpicdən hörülmüş, divarları rəsmlərlə bəzənmiş otaqlar tapdılar. Onlar XVI–XIX əsrlərə aid evləri araşdırarkən döşəmədəki bir açılışın altında bu otaqlarla qarşılaşdılar.
Rəsmlərdən birində Makuriya kralı Davud buludlar üzərində görünən Məsihə doğru əyilir. Kral baş mələk Mikayılın (Mikail) qanadları altında təsvir olunub. Kompozisiya adı məlum olan bir hökmdarı müqəddəs fiqurlarla birbaşa vizual əlaqəyə gətirir. Bununla kral hakimiyyəti və xristian sədaqəti arasındakı münasibət xüsusilə aydın görünür.
Təsviri müşayiət edən qədim nubiyaca yazıda Davudun adı bir neçə dəfə təkrarlanır. Yazıda həmçinin Allahdan şəhəri qorumaq istənilir. Bu, təsvirə şəhərlə bağlı məna verir: dua Donqolanın təhlükəsizliyi haqqındadır.
Otağın mövqeyi onun şərhini çətinləşdirir. Otaq sərdabəyə bənzəsə də, orta əsrlərdəki yer səviyyəsindən yeddi metr yuxarıda yerləşirdi. 2023-cü il elanı veriləndə tədqiqatçılar binanın funksiyasını hələ müəyyənləşdirməmişdilər. Kral təsvirini və qorunma duasını otağın nəzərdə tutulan istifadəsindən daha əminliklə təsvir etmək mümkündür.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz detallar
Böyük kilsənin yanındakı dəfn tikilisinin günbəzinin diametri 2021-ci ildə 7.5 metr olaraq ölçülmüşdü. Qazıntı elanında bu günbəz Faras yepiskopu Joannesin 1.5 metr diametrli məzar günbəzi ilə müqayisə edilirdi. Donqoladakı günbəzin diametri ondan beş dəfə böyük idi. Müqayisə diqqətçəkəndir. Lakin burada dəfn olunanların yepiskop olması barədə fikir hələ də ilkin ehtimaldır.
2026-cı il hesabatında Böyük İsa kilsəsinə bitişik binanın yuxarı mərtəbəsində ikinci bir kilsə də təsvir olunurdu. Onun divarları təxminən bir metr hündürlüyədək qorunmuşdu. Bu kəşf əzəmətli kilsənin bilavasitə ətrafında daha bir ibadət yerinin olduğunu göstərir.
Kiçik kilsədəki bəzi dəlillər isə xeyli kiçik ölçülüdür. Agata Deptuła onun dolğu qatında tapılan yunanca mətnləri araşdırıb. Hərflərin hündürlüyü təxminən yarım santimetr idi. O, mətnlərdən birinin Şamuelin anası Hənnənin (Hanna) duasından bir parça olduğunu müəyyənləşdirib. Davudun təsvirini müşayiət edən qədim nubiyaca yazı ilə birlikdə bu mətn bitişik ərazilərdəki tapıntılarda dini yazıların birdən çox dildə olduğunu göstərir.
Zaman keçdikcə Makuriyanın paytaxtında nə baş verdi?
Donqolanın siyasi tarixində 651–652-ci illərin mühasirəsi də yer alır. Misir valisi Abdullah ibn Səd (Abdullah bin Sa’d) kral Kalidurutun hakimiyyəti dövründə şəhəri mühasirəyə aldı. Münasibətlər ərəb mənbələrində bakt adlanan sazişlə tənzimləndi.
Mühasirənin nəticəsi barədə mənbələr bir-biri ilə razılaşmır. Geoffrey Khanın müqayisəsinə görə, əl-Məqrizinin (Makrizi) daha gec yazılmış mətnində Nubiya kralının atəşkəs istədiyi bildirilir. İbn Əbdülhəkəmin (İbn Abdülhakem) daha erkən mətnində isə nubiyalıların qələbəsi qeyd olunur. Mühasirəni paytaxtın tarixi daxilində təqdim edərkən bu fikir ayrılığı görünən qalmalıdır.
Sonrakı dəyişiklikləri başqa bir mühüm binada görmək mümkündür. Köhnə Donqolanın IX əsrə aid taxt zalı 1317-ci ildə məscidə çevrildi. Bina 1969-cu ilədək məscid kimi istifadə olundu. Kral sarayı 1364-cü ildə Köhnə Donqolanı tərk etdi. Lakin şəhər sonrakı əsrlərdə də yaşayış məntəqəsi və inzibati mərkəz kimi mövcudluğunu davam etdirdi.
XIX əsrdə əhali və şəhər mərkəzi indiki Donqolaya köçdü. Bu şəhər Nilin qarşı sahilində, axın istiqamətində təxminən 80 kilometr aşağıda yerləşir. Siz hər iki yer adına rast gəlsəniz, orta əsrlərin Köhnə Donqolası ilə indiki Donqolanın niyə ayrı yerlərdə olduğunu bu köç izah edir.
Xronologiya
- V əsr: Köhnə Donqolanın əsası qala yaşayış məntəqəsi kimi qoyulur.
- VI əsrin ortaları: Xristianlıq gəlir və yaşayış məntəqəsi Makuriyanın paytaxtı kimi inkişaf edir.
- 651–652: Abdullah ibn Səd Donqolanı mühasirəyə alır; bu dövr bakt sazişi ilə əlaqələndirilir.
- IX–XI əsrlər: Köhnə Donqola ən böyük çiçəklənmə dövrünü yaşayır.
- 1317: Taxt zalı məscidə çevrilir.
- 1364: Kral sarayı Köhnə Donqolanı tərk edir.
- XIX əsr: Şəhər mərkəzi indiki Donqolaya köçür.
- 1964: Köhnə Donqolada Polşa arxeoloji tədqiqatları başlayır.
- 2021: Qrup Böyük İsa kilsəsi kimi müəyyənləşdirilən əzəmətli tikili ilə qarşılaşır.
- 2023: Bitişik binadakı kral Davud və müqəddəs fiqurların rəsmləri barədə məlumat elan olunur.
- Noyabr 2026: Yeni nəticələr əzəmətli pilləkənləri, dayaq çıxıntılarını və ilkin döşəmə səviyyəsinə çatıldığını təsvir edir.
Tez-tez verilən suallar
Köhnə Donqolanın əzəmətli kilsəsi Makuriya haqqında nə deyir?
Kilsənin miqyası və mərkəzi mövqeyi Makuriyanın istehkamlı paytaxtında xristian ibadətinin mühüm yer tutduğunu göstərir. Saraylar və seçkin təbəqənin iqamətgahları da eyni məkanda yerləşirdi. Yaxınlıqdakı rəsmlər və yazılar kralı, ilahi himayəni və şəhəri bir-biri ilə əlaqələndirir.
Böyük İsa kilsəsinin ölçüləri nə qədər idi?
2026-cı ilin noyabr hesabatına görə, kilsənin eni 47 metr, uzunluğu isə təxminən 57 metr idi. İlkin hündürlüyünün 21 metr olduğu ehtiyatla təxmin edilir. Həmin mərhələdə onun yalnız kiçik bir hissəsi araşdırılmışdı.
Bu, qəti şəkildə Donqolanın kafedralı idimi?
Kafedral olması barədə fikir mübahisəli qalır. Artur Obłuski bu fikri dəstəkləyir. Əvvəlki şərhdə isə həmin rol qala divarlarından kənardakı bir kilsəyə aid edilirdi. 2026-cı il elanı bu şərhə yenidən baxmağa çağırırdı.
Yaxınlıqdakı tapıntılarda hansı dillərə rast gəlinir?
Kiçik kilsənin dolğu qatında yunanca mətnlər tapılıb. Kral Davudun rəsmini müşayiət edən qədim nubiyaca yazıda şəhər üçün qorunma istənilir. Bu tapıntılar birlikdə böyük kilsənin ətrafındakı dini yazılara konkret nümunələr verir.
Mənbələr
- Vikipediya — Köhnə Donqola en.wikipedia.org
- Varşava Universiteti — Köhnə Donqolada ən böyük kilsənin qalıqlarının kəşfi en.uw.edu.pl
- Polskie Radio / PAP — Polşalılar orta əsr Afrikasının ən mühüm məbədlərindən birinin yeni hissələrini aşkar ediblər polskieradio.pl
- Varşava Universitetinin Polşa Aralıq dənizi Arxeologiyası Mərkəzi — Donqolada yeni aşkar edilmiş kilsə kafedral ola bilərdi pcma.uw.edu.pl
- Varşava Universiteti — Köhnə Donqolada nadir divar rəsmlərinin kəşfi uw.edu.pl
- Geoffrey Khan — Orta əsr Nubiyasından ərəb sənədləri, Giriş books.openbookpublishers.com
FAQ
Köhnə Donqolanın əzəmətli kilsəsi Makuriya haqqında nə deyir?
Ölçüləri və saraylarla seçkin təbəqənin iqamətgahları arasındakı mövqeyi Makuriyanın paytaxtında xristianlığın mühüm yer tutduğunu göstərir. Yaxınlıqdakı kral təsvirləri və yazılar da dini sədaqəti kral hakimiyyəti və şəhərin qorunması ilə əlaqələndirir.
Böyük İsa kilsəsinin ölçüləri nə qədər idi?
2026-cı ilin noyabr hesabatına görə, kilsənin eni 47 metr, uzunluğu isə təxminən 57 metr idi. İlkin hündürlüyünün 21 metr olduğu ehtiyatla təxmin edilir.
Böyük İsa kilsəsi Donqolanın kafedralı idimi?
Artur Obłuski onun kafedral ola biləcəyini irəli sürür. Bu fikir mübahisəli qalır, çünki əvvəlki şərhə görə, həmin rolu qala divarlarından kənardakı başqa bir kilsə daşıyırdı.
Kilsənin yanındakı tapıntılarda hansı dillərə rast gəlinir?
Tapıntılar arasında yunanca mətnlər və kral Davudun təsvirini müşayiət edən qədim nubiyaca yazı var. Yunanca mətnlərdən birinin Şamuelin anası Hənnənin duasından bir parça olduğu müəyyən edilib.
Image: IMGP7495-2.jpg — Tanjagari, CC BY-SA 4.0
