Şah ne demek? İran’dan gelen şah ve şehinşah unvanları

Şah, Eski Farsçadan gelen ve İran hükümdarlarıyla özdeşleşen, kral anlamındaki hükümdarlık unvanıdır. Siz bu yazıda şahın kökenini ve şehinşahın neden krallar kralı anlamına geldiğini öğreneceksiniz. Şehinşahın Orta Farsçadaki karşılığı, aynı anlamı taşıyan šāhān šāh biçiminde ifade edilir. [1]

Bir Sasani sikkesinde hükümdarın adı, Mazda inancı ve tanrısal köken iddiasıyla birlikte yazılabiliyordu. Aynı gelenekte unvanlar değişiyor; kay, abzōn ve xwarrah abzūd gibi ifadeler öne çıkıyordu. Kelimenin izini sürerken Eski Farsça köklerden bu sikke yazılarına, ardından İslam dönemi saraylarına geçeceğiz. [2]

Şah kelimesinin Eski Farsça kökeni nedir?

Şah kelimesi, Eski Farsçada kral anlamına gelen xšāyaθiya sözcüğünden gelir. Bu sözcüğün kökündeki xšāy- fiili, hükmetmek ve saltanat sürmek anlamlarını taşır. Böylece unvanın dilsel kökeni, doğrudan hükümdarın yönetme eylemiyle bağlantı kurar. [1]

Bugün kullanılan şah biçimini, bu eski hükümdarlık kelimesinin devamı olarak okuyabilirsiniz. Eski Farsça xšāyaθiya, yalnızca bir kişinin özel adı olarak değerlendirilmemelidir. Kelimenin burada taşıdığı anlam, hükümdarın konumunu belirten kral unvanına karşılık gelir. [1]

I. Darius dönemindeki Ahameniş hükümdarlık geleneğinde, şah ve şehinşahın Eski Farsça karşılıkları belgelenmiştir. Bu nedenle kelimenin geçmişini anlamak için Ahameniş hükümdarlık diline bakmak gerekir. Darius’un dönemi, unvanın eski kullanımını somut bir hükümdarla ilişkilendirmemizi sağlar. [3]

UNESCO’nun tarihlendirmesine göre I. Darius, MÖ 518’de Persepolis’in kuruluşunu başlattı. Burada Ahameniş hükümdarlarının saray kompleksinin yapımına da onun döneminde girişildi. Siz Persepolis adını bir gezi rotasında gördüğünüzde, unvanın Ahameniş bağlamını hatırlayabilirsiniz. Saray kompleksi, Darius’un hükümdarlık dünyasını somut bir yerle ilişkilendirmenizi sağlar. [4]

Şah ve şehinşah unvanları nasıl ayrılır?

Şah ile şehinşah arasındaki temel ayrım, kelimelerin doğrudan anlamlarında görülür. Şah kral demektir; şehinşah ise krallar kralı anlamını taşıyan unvandır. İkinci ifade, hükümdarın konumunu başka krallarla ilişkisi üzerinden tarif eder. [1]

Şehinşahın Eski Farsçadaki karşılığı, xšāyaθiya xšāyaθiyānām biçimindeki hükümdarlık ifadesinde bulunur. Aynı unvanın Orta Farsçadaki karşılığı ise šāhān šāh biçiminde karşımıza çıkar. Yazılışlar değişse de verilen anlam, her iki biçimde krallar kralıdır. [1]

Sasani kullanımında bu unvana, kimlerin hükümdarı olunduğunu belirten sözler de ekleniyordu. Yaklaşık MS 224–439 arasında çekirdek ifade, šāhān šāh Ērān biçimindeydi. Bu ifade, Türkçede İranlıların krallar kralı anlamına gelecek şekilde karşılanır. [2]

I. Şapur, I. Erdeşir’in kullandığı bu unvana ud An-ērān sözlerini ekledi. Böylece unvanın kapsamı, İranlıların ve İranlı olmayanların krallar kralı biçiminde genişledi. Burada değişen unsur, krallar kralı ifadesinden sonra belirtilen hükümdarlık kapsamıdır. [2]

Siz şah ve şehinşah kelimelerini karşılaştırırken önce kral ile krallar kralı ayrımını gözetebilirsiniz. Sasani örneğinde buna, Ērān ve An-ērān sözlerinin belirttiği kapsam da eklenir. Dolayısıyla unvanın bütününü okumak, yalnızca şah kelimesini tanımaktan daha fazla bilgi verir. [1][2]

Sasani hükümdarlarının unvanları sikkelerde nasıl yazılıyordu?

Erken Sasani sikke ve yazıtlarında hükümdarın adı, daha uzun bir formülün içinde bulunuyordu. Formülün aktarımı şöyledir: mazdēsn bay [hükümdarın adı] šāhān šāh Ērān kē čihr az yazdān. Bu ifade, Mazda inancıyla hükümdarın tanrısal köken iddiasını birlikte bildiriyordu. [2]

Buradaki hükümdar adı bölümü, formülde ilgili şahın adının bulunduğu yeri gösterir. Šāhān šāh Ērān ise aynı yazının içinde hükümdarlık unvanını açıkça belirtir. Böylece erken Sasani formülü, adın yanında inanç ve köken iddiasını da taşır. [2]

Sikke yazıları, Sasani hükümdarlık dilinin her dönemde aynı kalmadığını gösterir. II. Yezdicerd döneminde šāhān šāh Ērān ifadesi sikke unvanlarından çıkarıldı. Bunun yerine, efsanevi ve kahraman hükümdarlığı çağrıştıran kay unvanına geçildi. [2]

I. Hüsrev’in sikkelerinde ise altıncı saltanat yılından itibaren farklı bir ifade görülür. Hükümdarın adı, şehinşah veya kay yerine abzōn sözüyle birlikte yazıldı. Bu sözcük, Türkçede artış anlamıyla karşılanan bir ifadedir ve sikke metnindeki değişimi gösterir. [2]

II. Hüsrev döneminde hükümdarın adını, bu kez xwarrah abzūd ifadesi izledi. Bu sözler, hükümdarlık ihtişamı arttı anlamını taşıyan bir ifade olarak kullanılıyordu. Böylece sikke yazısındaki vurgu, hükümdarlık ihtişamının artışını bildiren sözlere yöneldi. [2]

Gündelik hayatta bir paranın üzerindeki adı ve yazıları birlikte okursunuz. Sasani sikkelerinde de hükümdar adıyla çevresindeki formülü birlikte değerlendirmek gerekir. Kay, abzōn ve xwarrah abzūd örnekleri, bu okumanın neden gerekli olduğunu gösterir. [2]

İslam döneminde İran hükümdarlık geleneği nasıl sürdürüldü?

Sekizinci yüzyılda İbnü’l-Mukaffa, Sasani hükümdarlarını anlatan Orta Farsça Xwadāy-nāmag’ı Arapçaya uyarladı. Bu Arapça uyarlama günümüze ulaşmadı, fakat Sasani anlatılarını İslam dünyasına aktardı. Böylece eski hükümdarlık geleneğinin aktarımında, dil değiştirerek yeniden anlatma yolu kullanıldı. [3]

Firdevsî de İslam öncesi İran hükümdarlarına ilişkin sözlü ve yazılı anlatıları yeniden işledi. Şehnâme’deki bu anlatım, hükümdarlık geçmişini manzum bir eser içinde bir araya getirdi. Burada devam eden miras, eski hükümdarların hikâyelerinin şiir yoluyla yeniden anlatılmasıydı. [3]

Sikkeler, İslam dönemindeki devamlılığın edebiyattan farklı bir örneğini de sunar. Büveyhî hükümdarı Rüknüddevle Hasan’ın 947–977 arasındaki yönetiminde bastırdığı sikkelerde Orta Farsça kullanıldı. Sikkelerin arkasında, şehinşahın ihtişamı artsın anlamındaki dilek ifadesi yer alıyordu. [3]

Gazne sarayındaki şairler, Gazneli Sultan Mahmud’u şehinşah unvanını kullanarak övüyordu. Mahmud’un 998–1030 arasındaki hükümdarlığı, bu kullanımın somut tarih aralığını verir. Bu örnekte şehinşah, saray şiirinde hükümdara yöneltilen övgünün bir parçasıydı. [3]

On birinci yüzyılda Selçuklu veziri Nizâmülmülk, eski İran meşruiyet kavramı farr’ı kullandı. Onun kullandığı farr-e elāhi ifadesi, ilahi bağış anlamını taşıyan bir karşılıktı. Böylece aktarım, hükümdar hikâyelerinin yanında hükümdarlığın meşruiyetini açıklayan kavramları da kapsadı. [3]

İbnü’l-Mukaffa’nın uyarlaması, Firdevsî’nin şiiri ve Rüknüddevle Hasan’ın sikkeleri farklı aktarım yollarını gösterir. Gazne sarayının şehinşah övgüsüyle Nizâmülmülk’ün farr-e elāhi kullanımı da bunlara eklenir. İran hükümdarlık mirası, bu örneklerde metin, şiir, unvan ve sikke üzerinden izlenebilir. [3]

Şah unvanı İran dışındaki hangi siyasi geleneklerde kullanıldı?

Doğu İran, Afganistan ve Gandhara’nın bazı kesimlerinde Kuşanşah unvanını taşıyan hükümdarlar bulunuyordu. Kullanım dönemi, üçüncü yüzyıldaki Sasani fetihleriyle sonraki Hun istilaları arasına yerleştirilir. Bu Hun istilaları, dördüncü ve beşinci yüzyıllardaki gelişmeler olarak belirtilir. [5]

Kuşan hükümdarlarının Baktriyaca Šaonano Šao unvanı da krallar kralı anlamına geliyordu. MS birinci yüzyıl Saka sikkelerinde aynı anlam, Yunanca ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ biçiminde yazılıyordu. Kuşanlar dönemindeyse sikke yazılarında Yunancanın yerini, Yunan alfabesiyle yazılan Baktriyaca aldı. [5][6]

Bu örnekler, krallar kralı anlamının yalnızca Farsça biçimlerle ifade edilmediğini gösterir. Saka sikkelerindeki Yunanca kullanım, İran hükümdarlık anlayışıyla bağlantılı bir unvanı taşıyordu. Baktriyaca Šaonano Šao ise aynı anlamın başka bir dildeki karşılığıydı. [5][6]

Ermeni Bagratuni hükümdarları, II. Aşot döneminden başlayarak şehinşah unvanını kullandı. Burada da unvan, doğrudan krallar kralı anlamını taşıyan ifade olarak karşımıza çıkar. Böylece şehinşahın kullanımı, İran hükümdarlarıyla sınırlı olmayan bir örnek kazanır. [1]

Osmanlı ve Babür saraylarında prenslere verilen şehzade unvanı da aynı kelime ailesindendir. Farsça šāhzāda sözcüğü, şahın soyundan gelen anlamıyla bu unvanın kaynağını oluşturur. Siz şehzade kelimesiyle karşılaştığınızda, içindeki şah unsurunu bu anlamla ilişkilendirebilirsiniz. [1]

Afganistan’da şah unvanı, monarşinin 1973’te kaldırılmasına kadar hükümdarlar için kullanıldı. İran’da ise son şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin yönetimindeki monarşi, 1979 Devrimi’yle sona erdi. Bu iki tarih, unvanın yakın dönemdeki kullanımının farklı son noktalarını gösterir. [1][7]

Kısa kronoloji

Darius’un Persepolis’inden İran monarşisinin sonuna uzanan tarihler, farklı kullanım örneklerini yan yana getirir. Sasani sikkeleri, Paikuli yazıtı ve İslam dönemi metinleri bu sıralamada buluşur. Her satır, unvanın kendisini veya hükümdarlık mirasının aktarımını somut bir olayla ilişkilendirir. [1][2][3][4][5][7]

1. MÖ 518 I. Darius, Persepolis’in kuruluşunu ve saray kompleksinin yapımını başlattı.
2. MS yaklaşık 224–439 Sasani hükümdarlık unvanının çekirdeğini İranlıların krallar kralı anlamındaki šāhān šāh Ērān oluşturuyordu.
3. MS yaklaşık 293 Kuşanşah unvanı, Narseh’in Paikuli yazıtında belgelendi.
4. II. Yezdicerd dönemi Sasani sikke unvanlarından šāhān šāh Ērān çıkarılarak kay unvanına geçildi.
5. 8. yüzyıl İbnü’l-Mukaffa, Sasani hükümdarlık anlatılarını Arapçaya aktardı.
6. 947–977 Rüknüddevle Hasan’ın sikkelerinde Orta Farsça şehinşah dileği kullanıldı.
7. 998–1030 Gazneli Mahmud, saray şiirlerinde şehinşah olarak anıldı.
8. 1973 Afganistan’da monarşi kaldırıldı.
9. 1979 İran’da şahın yönettiği monarşi sona erdi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Kuşanşah adı, asıl Kuşan hanedanının unvan kullanımına ilişkin dikkat gerektiren bir ayrıntı taşır. Bu hükümdarlar, Kuşan ve krallar kralı sıfatlarını kullanmalarına rağmen bunları birleştirmiyordu. Dolayısıyla iki sıfatın varlığı, birleşik Kuşanşah unvanının kullanıldığı anlamına gelmez. [5]

Kuşanşahın güvenle tarihlendirilebilen en erken örneği, yaklaşık MS 293 tarihli Paikuli yazıtındadır. Yazıt, Sasani hükümdarı Narseh’e ait olmasıyla da somut bir bağlam sunar. Bu tarih, unvanın belgelenmesini belirli bir hükümdar ve yazıtla ilişkilendirir. [5]

I. Erdeşir’in seferlerinin Baktriya’daki Kuşan egemenliğini bitirdiği iddiası ise kesin kabul edilmez. Iranica, ilgili anlatıların yalnızca biçimsel bir bağlılığı gösteriyor olabileceğini belirtir. Bu anlatılar, Baktriya’nın kesin biçimde ilhak edildiğini kanıtlayan veriler olarak sunulamaz. [5]

Sasani sikkelerindeki kay ve abzōn değişimleri de unvan okurken dikkat gerektirir. II. Yezdicerd’in kay kullanımıyla I. Hüsrev’in abzōn kullanımı farklı tercihlerdir. Bu yüzden her Sasani sikke yazısını aynı şehinşah formülüne indirgemek doğru olmaz. [2]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Shah en.wikipedia.org
2. Encyclopaedia Iranica — Kingship IV: In Sasanian Iran iranicaonline.org
3. Encyclopaedia Iranica — Kingship VI: The Persian Concept of Kingship in the Islamic Period iranicaonline.org
4. UNESCO World Heritage Centre — Persepolis whc.unesco.org
5. Encyclopaedia Iranica — Kushanshahs I: History iranicaonline.org
6. Encyclopaedia Iranica — Kingship V: In Eastern Iranian Lands iranicaonline.org
7. Vikipedi — Şah tr.wikipedia.org

Görsel: Shah Mosque (Isfahan).jpg — Amir Pashaei, CC BY-SA 4.0