Titikaka gölü inklər üçün niyə müqəddəs idi? İsla-del-Sol

Titikaka gölü (türkcə: Titikaka Gölü) inklər üçün müqəddəs idi. Çünki onların mənşə rəvayətləri gölü Günəşin və hakim sülalənin əcdadlarının meydana çıxması ilə əlaqələndirirdi. İsla-del-Solda (türkcə: Güneş Adası) Titi Qala adlı müqəddəs qaya Günəşin göründüyünə inanılan yeri nişan verirdi. Məbədlər, ziyarətçilər üçün tikililər və suya yerləşdirilən nəzirlər bu inanclara maddi məkan qazandırırdı.

Bir göl necə həm yaradılış məkanı, həm də imperiya hakimiyyətinin nümayiş olunduğu yerə çevrildi? Siz Titi Qaladan sualtı nəzir qutularına qədər uzanan hekayələri izləsəniz, bir-birini tamamlayan bir neçə cavabla qarşılaşarsınız. Dəlillər arasında fərqli yaradılış rəvayətləri, təşkilatlanmış ziyarət kompleksi və İnk imperiyasından əvvəl başlayan mərasimlər var.

Titikaka gölü xəritədə haradadır və hansı ölkədədir?

Titikaka gölü Cənubi Amerikanın And dağlarında, Altiplano yaylasında, Peru ilə Boliviyanın sərhədində yerləşir. Gölün təxmini mərkəzi 15.817° cənub enliyində və 69.317° qərb uzunluğundadır. Buna görə də «Titikaka gölü Perudadır, yoxsa Boliviyada?» sualının cavabı hər iki ölkədir.

İsla-del-Sol gölün cənub hissəsində, Boliviyanın La-Pas departamentində (türkcə: La Paz departmanı) yerləşir. İspanca adı «Günəş adası» deməkdir. Titi Qala ilə bağlı ink rəvayətlərində bu ada böyük gölün daxilində ayrıca müqəddəs məkan idi.

Titikaka gölünün hündürlüyü və ölçüləri

Gölün səthi dəniz səviyyəsindən təxminən 3,812 metr yüksəklikdədir. Sahəsi təxminən 8,372 kvadrat kilometr, ən böyük dərinliyi isə 281 metrdir. Onun dünyanın gəmiçiliyə yararlı ən yüksək gölü kimi tanınması kommersiya gəmiçiliyinə aiddir. Daha yüksəkdə yerləşən kiçik göllər də var.

Bu ölçülər sizə İsla-del-Solun nə qədər böyük su hövzəsində yerləşdiyini təsəvvür etməyə kömək edir. Onlar arxeoloji tapıntıların miqyasını da anlamağa imkan verir: müqəddəs ayinlərlə bağlı nəzirlər Khoa rifində (türkcə: Khoa Resifi), K’akaya rifində (türkcə: K’akaya Resifi) və Günəş adasının ətrafında tapılıb.

İsla-del-Sol inklərin mənşə miflərində niyə mühüm idi?

Titi Qala Günəşin görünməsi ilə bağlı rəvayətlərin mərkəzində dayanırdı. Bernabé Cobo iki variantı qeydə almışdı. Birində Günəş uzun sürən qaranlıqdan sonra qayadan çıxırdı. Digərində isə böyük daşqın zamanı qayanın altında sığınacaq tapdıqdan sonra yenidən görünürdü.

Hər iki rəvayət eyni qayanı gün işığının qayıtması və ya meydana çıxması ilə əlaqələndirir. Təfərrüatlar fərqlənsə də, Titi Qala maddi mərkəz olaraq qalır. Beləliklə, müqəddəs məkanın tərkibində həm Günəş haqqında hekayə, həm də insanların yaxınlaşa bildiyi, adı olan bir qaya vardı.

Smitson İnstitutunun (türkcə: Smithsonian Enstitüsü) təqdim etdiyi başqa bir mənşə rəvayəti Manko Kapak (türkcə: Manco Cápac) və Mama Oklyo (türkcə: Mama Ocllo) haqqındadır. Onlar Günəş tanrısı İntinin (türkcə: Inti) övladları idi. Titikaka gölündən çıxıb Kuskonun (türkcə: Cusco) əsasını qoymaq üçün şimala getmişdilər. Rəvayətdə onlar həm bacı-qardaş, həm də ər-arvad kimi təsvir olunur.

Beləliklə, göl bir neçə fərqli başlanğıcla əlaqələndirilirdi. Titi Qala rəvayətləri Günəşin görünməsini izah edirdi. Manko Kapak və Mama Oklyonun hekayəsi isə Titikakanı ink sülaləsinin əcdadları ilə bağlayırdı. Bu rəvayətlər birlikdə müqəddəs məkanı həm ilahi, həm də sülalə mənşəyi ilə əlaqələndirirdi.

Virakoça və Pakaritambo bu hekayədə hansı yeri tuturdu?

Juan de Betanzos 1557-ci ildə başqa bir yaradılış rəvayətini qeydə almışdı. Onun variantında yaradıcı Kontiti Virakoça (türkcə: Contiti Viracocha) Titikaka gölündən çıxırdı. Tivanakuda (türkcə: Tiwanaku) Günəşi, Ayı, ulduzları və yeni insanları yaradırdı. Burada yaradıcının göldən çıxması həmin yaradılış hadisələrindən əvvəl baş verir.

Cristóbal de Molinanın 1575-ci ilə aid rəvayətində hadisələrin ardıcıllığı fərqlidir. Yaradıcı Günəşi, Ayı və ulduzları Tivanakuda yaradırdı. Sonra onlara Titikaka adasından (türkcə: Titikaka Adası) göyə qalxmağı əmr edirdi. Beləliklə, Tivanaku ilə ada eyni hekayədə ayrı-ayrı rollar daşıyırdı.

Titikaka əcdadların meydana çıxdığı başqa bir yerlə də əlaqələndirilirdi: Pakaritambodakı mağara ilə (türkcə: Pacaritambo). Molinanın rəvayəti bu iki məkanı yeraltı səfərlə birləşdirirdi. Siz bunları quruluşu fərqli olan, bir-biri ilə əlaqəli mənşə rəvayətləri kimi oxumalısınız. Bütün epizodları vahid tarixi səfər marşrutunda birləşdirmək düzgün olmaz.

Bu fərqlər əhəmiyyətlidir. Betanzosun yaradıcısı göldən çıxır, Molinanın səma cisimləri isə adadan göyə qalxır. Manko Kapak və Mama Oklyo rəvayətində Kuskoya səfər ön plana keçir. Hər hekayə Titikakaya müəyyən rol verir, amma bu, bütün rəvayətləri eyniləşdirmir.

İnklər müqəddəs coğrafiyanı necə ziyarət məkanına çevirdilər?

Onuncu ink hökmdarı Tupak İnka Yupanki (türkcə: Túpac Inca Yupanqui) Titi Qaladakı məbədi genişləndirmişdi. O, zəvvarlar üçün tambo adlı dayanacaq və seçilmiş qadınlar üçün mamakona qurumu da yaratmışdı. Nəticədə müqəddəs qaya dini fəaliyyətə xidmət edən tikili və qurumların olduğu məkanın bir hissəsinə çevrilmişdi.

2020-ci ildə Antiquity jurnalında dərc olunan tədqiqat İsla-del-Solu inklərin XV və XVI əsrlərdə genişlənməsi dövründə istifadə edilən ziyarət kompleksi kimi təsvir edir. Bu, mənşə rəvayətləri ilə təşkilatlanmış ziyarət məkanı arasında əlaqə yaradır. Zəvvarlar əhəmiyyəti imperiyanın tikinti fəaliyyəti ilə də möhkəmləndirilən bir yerə gəlirdilər.

Burada gündəlik həyatla bağlı sadə bir məqam var: səfər edən insanın dayanmağa yeri olmalıdır. Zəvvarlar üçün yaradılmış tambo göstərir ki, Titi Qalada ibadət Günəş haqqında inanclarla yanaşı, əməli hazırlıq da tələb edirdi. Məkanın müqəddəs əhəmiyyəti ora gələn insanlara xidmət edən tikililər vasitəsilə də maddi forma alırdı.

Sualtı nəzirlər inanc və hakimiyyət haqqında nə göstərir?

İsla-del-Sol ətrafındakı ink nəzirləri arasında qızıl, gümüş və dəniz qabıqlarından hazırlanmış miniatür əşyalar olan daş qutular vardı. Bu qutular gölə yerləşdirilirdi. Beləliklə, adanın məbədi və müqəddəs qayası ilə yanaşı, suyun özü də ayin məkanının bir hissəsi idi.

2014-cü ildə tapılan, təxminən 500 illik ink nəzir qutusunun içində dəniz qabığından düzəldilmiş kiçik lama və silindr şəklində bükülmüş qızıl lövhə vardı. İçindəkilərin qorunması bu nəzirlərdə istifadə olunan miniatür əşyaların konkret nümunəsini təqdim edir. Qutu K’akaya rifində tapılmışdı.

Delaere və Capriles belə nəzirləri müqəddəs ərazi üzərində imperiya nəzarətini qanuniləşdirməyə kömək edən siyasi və rəmzi əməllər kimi şərh edirlər. Bu izah qiymətli nəzirləri Titikakadakı ink hakimiyyəti ilə əlaqələndirir. Ancaq nəzirlərin yalnız bir məqsədə xidmət etdiyini demir.

Digər mümkün məqsədlər arasında lama və alpaka sürülərinin çoxalması, bol məhsul ümidi də var. Bu şərhlər müqəddəs nəzirləri imperiya hakimiyyətinin qanuniliyi ilə yanaşı, heyvanlar və əkinlərlə də bağlayır. Deməli, tədqiqatçıların irəli sürdüyü mənalar həm siyasi hakimiyyəti, həm də maddi bolluğu əhatə edir.

Qanla bağlı iddiaya ayrıca yanaşmaq lazımdır. XVII əsr din xadimi Alonso Ramos Gavilán nəzir qutularına uşaq və ya heyvan qanı qoyulduğunu yazmışdı. 2014-cü ildə tapılan qutuda bu iddianı təsdiqləyən qan izləri aşkarlanmayıb. Yazılı mətn və bu arxeoloji tapıntı fərqli növ dəlillər təqdim edir.

Titikaka gölü inklərdən əvvəl də müqəddəs idi?

İsla-del-Sol yaxınlığındakı Khoa rifinin nəzirləri eramızın VIII–X əsrlərinə aiddir. Onlar Tivanaku ayinlərinin bir hissəsidir və göldə mərasimlərin İnk imperiyasından əvvəl keçirildiyini göstərir. İnklər müqəddəs nəzirlərin daha qədim tarixə malik olduğu bir məkandan istifadə edirdilər.

Khoa tapıntıları arasında puma formasında saxsı buxur qabları, qızıl bəzək əşyaları və tədqiqatçıların qurban verilmiş cavan lamalara aid etdiyi sümüklər var. Bu əşyalar əvvəlki mərasimləri maddi dəlillərlə göstərir. Tarixləri onları sonrakı ink daş nəzir qutularından fərqləndirir.

Əvvəlki nəzirlər uzun ayin tarixini təsdiqləyir. Ancaq bu, Tivanaku və ink təcrübələrinin dəyişmədən davam edən vahid mərasim olması demək deyil. Khoa tapıntıları ilə ink qutuları fərqli dövrlərə aiddir. Onların ortaq məkanı göl və İsla-del-Sol ətrafındakı müqəddəs coğrafiyadır.

Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Khoa nəzirləri arasındakı Spondylus qabıqları Ekvador sahilləri yaxınlığındakı isti dənizlərdən gətirilmişdi. Bu ərazi Titikakadan təxminən 2,000 kilometr uzaqdadır. Dəniz mənşəli bu əşyalar yüksək dağlıq ərazidəki şirin sulu gölə çatmışdı. Onların mənşəyi Khoadakı ayinlərin maddi dəlillərinə uzaq məsafəli əlaqəni də əlavə edir.

K’akayadan tapılan andezit qutunun ölçüləri 36 × 27 × 17 santimetr idi. Qısa yanlarındakı dəlik və yivlər qutunu iplərlə suya endirməyə imkan vermiş ola bilər. Bu şərh nəzirin necə yerləşdirildiyinə, hətta qabının formasına qədər uzanan əməli məsələyə aiddir.

Qapağı kip otursa da, su keçirməz deyildi. Tədqiqatçılar daxili boşluğun dibində təxminən altı santimetr göl çöküntüsü tapmışdılar. Deməli, qapağın qorunması və nəzirin bütöv qalması qutunun göl suyundan təcrid olunduğu mənasına gəlmirdi.

Xronologiya

• Eramızın VIII–X əsrləri: Tivanaku icmaları Khoa rifində tapılmış nəzirləri yerləşdirdilər.
• XV–XVI əsrlər: İsla-del-Sol mənşə rəvayətləri ilə bağlı ink ziyarət kompleksi kimi fəaliyyət göstərirdi.
• 1557: Betanzos Virakoçanın Titikakadan çıxması haqqında rəvayəti qeydə aldı.
• 1575: Molinanın yaradılış rəvayəti Titikaka adası ilə Pakaritambonu əlaqələndirdi.
• 2012: Christophe Delaerenin rəhbərlik etdiyi sualtı tədqiqat proqramı başladı.
• 2014: K’akaya rifində qapağı qorunmuş ink nəzir qutusu tapıldı.
• 2020: Antiquity jurnalında dərc olunan tədqiqat İsla-del-Solu inklərin XV və XVI əsrlərdə genişlənməsi dövründə istifadə edilən ziyarət kompleksi kimi təsvir etdi.

Tez-tez verilən suallar

Titikaka gölü inklər üçün niyə müqəddəs idi?

İnk rəvayətləri gölü Günəşin və hakim sülalənin əcdadlarının meydana çıxması ilə əlaqələndirirdi. İsla-del-Soldakı Titi Qala bu inancların mərkəzlərindən biri idi. Ziyarət qurumları və sualtı nəzirlər həmin inanclara maddi ifadə verirdi.

İsla-del-Sol Perudadır, yoxsa Boliviyada?

İsla-del-Sol Titikaka gölünün cənubunda, Boliviyanın La-Pas departamentindədir. Gölün özü isə Boliviya ilə Peru arasındakı sərhədi keçir.

İnklərin bütün mənşə rəvayətləri Titikaka gölündə başlayırdı?

Rəvayətlərdə həm Titikakadan, həm də Pakaritambodakı mağaradan meydana çıxma motivi var. Molina bu yerləri yeraltı səfərlə birləşdirirdi. Onlara tarixi hadisələrin birbaşa qeydi kimi yanaşmaq olmaz.

Sualtı arxeologiya nə qədər tapıntı üzə çıxarıb?

UNESCO-nun 2021-ci il hesabatına görə, 2012-ci ildə Christophe Delaerenin rəhbərliyi ilə başlayan araşdırmalar 25 yeni sualtı sahəni müəyyənləşdirib və 20,000-dən çox əşyanı kataloqlaşdırıb. Kəşflər arasında daha qədim Tivanaku mərasimlərini sonrakı ink nəzirlərindən ayırmağa kömək edən dəlillər də var.

Mənbələr

1. Vikipediya — Titikaka gölü tr.wikipedia.org
2. Vikipediya — Titikaka gölü en.wikipedia.org
3. Vikipediya — İsla-del-Sol en.wikipedia.org
4. Smitson İnstitutunun Amerika Yerliləri Milli Muzeyi — Yaşayış tərzləri americanindian.si.edu
5. Pärssinen və Korpisaari — Qədim Tivanaku ilə İnk imperiyası arasında ideoloji və mədəni davamlılıq estudioslatinoamericanos.pl
6. Delaere və Capriles — Titikaka gölündən tapılmış bütöv ink sualtı nəzirinin konteksti və mənası doi.org
7. Delaere və Capriles — Tam tədqiqat məqaləsi dipot.ulb.ac.be
8. Delaere, Capriles və Stanish — Günəş adasında sualtı ayin nəzirləri və Tivanaku dövlətinin formalaşması pmc.ncbi.nlm.nih.gov
9. UNESCO — Titikaka: müqəddəs göl sirlərini açır unesco.org
10. National Geographic — Müqəddəs göldə əsrlər yaşı olan ink nəziri tapıldı nationalgeographic.com

FAQ

Image: Pilka Kaina Stevage.jpg — Steve Bennett, CC BY-SA 3.0