Priamos kimdir? Troya kralı ve İlyada’daki acılı baba

Priamos, İlyada’da oğlunu öldüren Akhilleus’un ellerini öpen Troya kralı olarak karşımıza çıkar. Siz bu yazıda, mitolojik hükümdarın kimliğini ve gerçekten yaşayıp yaşamadığına ilişkin kanıt sınırlarını öğreneceksiniz. Yunan mitolojisinde Troya’nın son kralıdır; Hisarlık’taki kalıntılar ise onun yaşadığını kanıtlamaz.[1][5][10]

Bir kralı, düşmanının karşısında diz çökmeye götüren neden Hektor’un cenazesini geri almaktır. İlyada’daki bu buluşma, Priamos’un hükümdarlığıyla babalığını aynı sahnede görünür kılar. Yaşamı hakkındaki soruyu yanıtlamak içinse destanla arkeolojik bulguları ayrı değerlendirmek gerekir. Aeneis’teki ölüm anlatısı, Hisarlık’taki yerleşimler ve müzelerdeki eserler bu ayrımı somutlaştırır.[5][6][10]

Priamos kimdir, ailesinde kimler vardır?

Priamos, Yunan mitolojisinde Laomedon’un oğlu ve Troya Savaşı sırasında kentin son kralıdır. Bu tanım, onun antik anlatılar içindeki yerini açıkça belirler. Ancak mitolojik bir soy bağı, tarihsel yaşamın doğrulandığı anlamına gelmez. Priamos’un kimliğini anlatırken, destandaki hükümdarla belgelenmiş tarihsel kişiyi birbirine karıştırmamak gerekir.[1][10]

Mitolojik çocukları arasında Hektor, Paris, Kassandra, Helenos ve Polyksena adları bulunur. Oxford Classical Dictionary, başlıca eşinin Hekabe olduğunu, başka eşleriyle cariyelerinin de bulunduğunu belirtir. Dolayısıyla Priamos’un ailesi, yalnız Hektor ve Paris üzerinden anlatılabilecek kadar dar değildir. İlyada’daki cenaze yolculuğunun merkezindeyse özellikle Hektor’un ölümü ve babasının yaşadığı kayıp vardır.[2][3][5]

Siz Priamos’u okurken, aile ilişkilerinin hükümdarlık anlatısına nasıl karıştığını izleyebilirsiniz. III. kitapta antlaşma için çağrılan kral, XXIV. kitapta oğlunun bedenini ister. Aynı kişi, farklı sahnelerde hem kamusal sorumluluk hem kişisel yas taşır. Bu iki görünüm, Priamos’un İlyada’daki portresini birlikte okumayı mümkün kılar.[4][5]

Priamos İlyada’da nasıl bir hükümdar ve baba olarak betimlenir?

İlyada’nın III. kitabında Priamos, Troya ileri gelenleriyle Skaia Kapıları’nda oturur. Bu kişiler savaşamayacak kadar yaşlanmıştır; buna karşılık konuşma yetenekleriyle öne çıkarlar. Priamos’un bu sahnedeki konumu, savaş alanında silah kullanmasına dayanmaz. Yaşlı kralın sözü ve değerlendirmesi, çatışmanın ortasında hâlâ karşılık bulur.[4]

Menelaos, antlaşma yeminine Priamos’un bizzat katılmasını isteyerek bu konumu belirginleştirir. Kralın oğullarını güvenilmez bulur; Priamos’un iki tarafın yararını gözetebileceğini söyler. Böylece karşı taraftan gelen bir talep, yaşlı hükümdara duyulan güveni gösterir. Buradaki somut ölçüt, Menelaos’un antlaşma için özellikle Priamos’un bulunmasını istemesidir.[4]

Priamos’un Helena’yla konuşması da kişileri suçlama biçimi açısından dikkat çekicidir. Kral, savaşın sorumlusu olarak Helena’yı değil tanrıları gördüğünü açıkça söyler. Helena’yı yanına oturmaya çağırır; onu doğrudan suçlayan bir tutum benimsemez. Siz bu sahnede, Priamos’un sözleriyle kurduğu ilişkiyi doğrudan görebilirsiniz.[4]

Baba olarak portresi, XXIV. kitapta Hektor’un bedenini istemesiyle daha da belirginleşir. Oğlunu öldüren kişinin yanına gitmesi, krallık konumuyla kişisel acısını yan yana getirir. Bu sahneyi okurken, gündelik hayattaki cenaze ve vedalaşma ihtiyacını da düşünebilirsiniz. Priamos’un somut amacı, Hektor’un bedenini alıp cenaze törenini gerçekleştirmektir.[5]

Hektor’un cenazesini almak için Akhilleus’a neden gider?

Priamos, Akhilleus’un öldürdüğü Hektor’un bedenini fidyeyle geri almak için Akha ordugâhına gider. Yolculuğun amacı, oğlunun cenaze törenini Troya’da gerçekleştirebilmek olarak açıkça belirtilir. Bu nedenle buluşmanın merkezinde yeni bir savaş anlaşmasından önce cenaze talebi bulunur. Priamos, kaybının ardından yapılacak tören için Akhilleus’un karşısına çıkmaktadır.[5]

Kral, Akhilleus’un dizlerine sarılır ve oğullarını öldüren ellerini öper. Ardından Akhilleus’a kendi babası Peleus’u hatırlatarak kişisel bir bağ kurar. Priamos Hektor için ağlarken, Akhilleus babasıyla Patroklos için gözyaşı döker. Anlatı, karşı karşıya gelen kişilerin farklı kayıplarını aynı buluşmada birleştirir.[5]

Siz bu konuşmayı, yalnız fidyenin değerine bakarak açıklamakta güçlük çekebilirsiniz. Priamos’un Peleus’u hatırlatması, görüşmenin baba ve oğul ilişkisine dayanmasını sağlar. Hektor’un bedeni için başlayan talep, iki kişinin birlikte ağladığı bir karşılaşmaya dönüşür. Yine de somut hedef değişmez: Priamos, oğlunu cenaze töreni için geri istemektedir.[5]

Kral, cenaze için gereken süreyi de Akhilleus’a ayrıntılı biçimde açıklar. Dokuz gün yas, onuncu gün cenaze, on birinci gün mezar yapımı ister. Akhilleus, savaşın on ikinci güne kadar durmasını kabul ederek bu talebi karşılar. Böylece Priamos, Hektor’un bedeniyle birlikte cenaze için gerekli çatışma arasını da sağlar.[5]

İlyada’nın sonu, bu görüşmenin ardından gerçekleşen Hektor’un cenazesiyle bağlantılıdır. Destan, Priamos’un ölümü veya Troya’nın düşüşü anlatılarak sona ermez. Sonunda Hektor’un cenazesi ve Priamos’un evinde verilen cenaze şöleni bulunur. Bu bitişi bilmek, farklı antik eserlerin olaylarını birbirine karıştırmanızı önler.[5]

Priamos’un ölümü hangi antik anlatılarda yer alır?

Vergilius’un Aeneis’inin II. kitabı, Priamos’un ölümünü anlatan antik metinlerden biridir. Burada Akhilleus’un oğlu Neoptolemos, diğer adıyla Pyrrhos, Polites’i öldürür. Öldürme, Polites’in babası Priamos’un gözleri önünde gerçekleşir ve kralın tepkisini doğurur. Priamos’un attığı mızrak, Pyrrhos’un kalkanına etkisiz biçimde çarparak karşılık bulur.[6]

Aeneis anlatısında Pyrrhos, ardından Priamos’u sunağa sürükler ve kılıçla öldürür. Bu sahne, İlyada’daki Akhilleus buluşmasından farklı bir eserde yer alır. Dolayısıyla Priamos’un yakarışıyla ölümü, aynı destanın birbirini izleyen bölümleri değildir. İlyada’nın sonundaki cenaze şöleniyle Aeneis’teki ölüm sahnesinin kaynakları açıkça ayrılmalıdır.[5][6]

Pseudo-Apollodoros’un Epitome’sinin 5.21 bölümünde de Priamos’u öldüren kişi Neoptolemos’tur. Priamos burada avlunun koruyucusu Zeus’un sunağına sığınmış olarak karşımıza çıkar. Frazer’ın karşılaştırmalı notuysa, Leskhes geleneğinde farklı bir konum bulunduğunu aktarır. Bu anlatıda Neoptolemos, Priamos’u sunaktan uzaklaştırıp evinin kapısında öldürür.[7]

Sunak ile evin kapısı arasındaki fark, anlatı varyantını somutlaştıran bir ayrıntıdır. Epitome 5.21 ölümü sunakta konumlandırırken, Frazer’ın aktardığı gelenek başka yer gösterir. Bu yüzden Priamos’un ölümünü anlatırken kullanılan antik metnin adını belirtmek gerekir. Farklı ayrıntıları tek bir sahneye birleştirmek, kaynaklar arasındaki ayrımı ortadan kaldırır.[7]

Troya’nın arkeolojik varlığı Priamos’un yaşadığını kanıtlar mı?

Troya ören yeri, Çanakkale’deki Hisarlık höyüğünde bulunan somut bir arkeolojik alandır. Çanakkale Boğazı’nın güney girişinden yaklaşık 4,8 kilometre uzaklıkta yer alır. UNESCO, Troya Arkeolojik Alanı’nı 1998’de Dünya Mirası Listesi’ne almıştır. Bu bilgiler yerleşimin konumunu ve miras statüsünü gösterir; Priamos’un yaşamını belgelemez.[9][10]

Tübingen Üniversitesi, merkez höyükteki Tunç Çağı surlu yerleşim dizisini yaklaşık MÖ 3000–950 arasına tarihler. Bu geniş aralık, Hisarlık’ta birbirini izleyen yerleşimler için verilen bir tarihlemedir. Priamos’un doğumunu, hükümdarlığını veya ölümünü gösteren bir yaşam aralığı olarak kullanılamaz. Arkeolojik yerleşim tarihiyle mitolojik kişinin hayatı arasındaki ayrım burada özellikle belirgindir.[10]

Korfmann, Starke ve Latacz’ın geliştirdiği yorum, Troya’yı Hitit metinlerindeki Wilusa ile ilişkilendirir. Bu yoruma göre destan, Mikenlerle yaşanan çatışmaların uzak bir hatırasını korumuş olabilir. Ancak Tübingen Üniversitesi, yorumun bütün uzmanlar tarafından kabul edilmediğini açıkça belirtir. Ayrıca kaynakların eksikliği nedeniyle tarihsel bağlantının kanıtlanamadığını da ifade eder.[11]

Buradan Priamos adlı kralın gerçekten yaşadığı sonucunu çıkarmak mümkün değildir. Hisarlık’taki kalıntılar Troya’nın varlığını gösterirken, destanın tarihsel dayanağı belirsiz kalmaktadır. Siz ören yerini gezerken, surlu yerleşimlerle Priamos’un biyografisini aynı kanıt saymamalısınız. Bir yerleşimin varlığı, o yerle ilişkilendirilen her anlatı kişisini doğrulamaz.[10][11]

Kısa kronoloji

Priamos çevresindeki olaylar, arkeolojik tarihlerle destan içindeki sıralamayı birlikte içerir. Aşağıdaki liste, Hisarlık’ın yerleşim tarihini anlatı olaylarından ayırarak okunmalıdır. Özellikle Hektor’un cenazesiyle Priamos’un ölümü için doğrulanmış takvim tarihleri verilmemektedir.[5][6][10]

• Yaklaşık MÖ 3000–950: Hisarlık’ın merkez höyüğünde birbirini izleyen Tunç Çağı surlu yerleşimleri bulunur. Bu aralık, Priamos’un yaşam tarihi olarak kullanılamaz.[10]
• Destan içinde, Hektor’un ölümünden sonra: Priamos, Akhilleus’a fidye götürerek oğlunun bedenini ister. Cenaze için çatışmalara ara verilmesini de sağlar.[5]
• Antik anlatılarda: Aeneis ve Epitome, Priamos’un Neoptolemos tarafından öldürüldüğünü aktarır.[6][7]
• Yaklaşık 1760: Städel Museum’un Herrlein’a atfettiği Priamos’un Ölümü tablosu bu tarihe yerleştirilir.[8]
• Yaklaşık 1815–1825: Girometti’nin kameosu, Priamos’un Hektor’un bedenini Akhilleus’tan istemesini betimler.[12]
• 31 Mayıs 1873: Schliemann’ın Priamos’un Hazinesi adını vereceği buluntu topluluğu bulunur.[13]
• 1998: Troya Arkeolojik Alanı, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınarak listede yerini bulur.[9]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Mitolojik geleneğe göre Priamos’un ilk adı Podarkes’tir. Herakles, Laomedon’u öldürdükten sonra Podarkes’i bağışlar ve Troya kralı yapar. Bu ayrıntı, Priamos’un öyküsünün Hektor’un cenaze yolculuğundan önceki bölümüne aittir. Yine mitolojik geleneğin parçasıdır; hükümdarlığının tarihsel olarak doğrulandığını gösteren bir belge değildir.[3][10]

İlyada’nın XXIV. kitabında Priamos, ordugâh yolculuğunda haberci İdaios’la birlikte ilerler. Zeus’un görevlendirdiği Hermes, genç bir adam görünümünde onlara rehberlik eder. Aynı kitapta Priamos, Akhalar geldiğinde 50 oğlu bulunduğunu da söyler. Bunların 19’unun aynı anneden doğduğunu belirterek ailesine ilişkin sayısal bilgi verir.[5]

Hektor için hazırlanan fidye, yalnız genel bir servet ifadesiyle anlatılmaz. İçinde 10 talanton altın, iki üçayak ve dört kazan bulunur. Trakyalıların Priamos’a verdiği değerli kupa da götürülen nesneler arasında sayılır. Bu liste, Akhilleus’a yapılan başvurunun maddi boyutunu somut nesnelerle görünür kılar.[5]

Priamos’un Hazinesi adıysa, arkeolojik nesnelerle mitolojik kişilik arasındaki ilişkiyi sorgulatır. Berlin Devlet Müzeleri, adı Heinrich Schliemann’ın kendi inancı doğrultusunda verdiğini belirtir. Schliemann, 31 Mayıs 1873’te bulunan nesnelerin efsanevi krala ait olduğunu düşünmüştür. Dolayısıyla siz bu adı gördüğünüzde, adlandırmayı doğrulanmış sahiplik bilgisiyle karıştırmamalısınız.[13]

Priamos’un iki farklı sahnesi, müze koleksiyonlarında da somut karşılıklar bulur. Städel Museum, yaklaşık 1760 tarihli ölüm tablosunu Johann Andreas Herrlein’a atfeder. Eserin kaynağını Aeneis’in II. kitabındaki 506–566 arasındaki dizeler olarak belirtir. Metropolitan Museum’daki Giuseppe Girometti imzalı oniks ve altın kameo ise yakarışı betimler. Yaklaşık 1815–1825 tarihli eser, Priamos’u Hektor’un bedenini Akhilleus’tan isterken gösterir.[8][12]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Priamos tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Priam en.wikipedia.org
3. Oxford Classical Dictionary — Priam academic.oup.com
4. MIT Internet Classics Archive — Homeros, İlyada, III. kitap classics.mit.edu
5. MIT Internet Classics Archive — Homeros, İlyada, XXIV. kitap classics.mit.edu
6. MIT Internet Classics Archive — Vergilius, Aeneis, II. kitap classics.mit.edu
7. Tufts Üniversitesi, Perseus — Pseudo-Apollodoros, Epitome 5.21 ve Frazer’ın 23. notu beta.perseus.tufts.edu
8. Städel Museum — The Death of Priam sammlung.staedelmuseum.de
9. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Archaeological Site of Troy whc.unesco.org
10. Tübingen Üniversitesi — Troia uni-tuebingen.de
11. Tübingen Üniversitesi — Grabungen und Forschungen 1987–2012 uni-tuebingen.de
12. The Metropolitan Museum of Art — Priam Supplicating Achilles for the Body of Hector metmuseum.org
13. Staatliche Museen zu Berlin — 150 Years Since Heinrich Schliemann Uncovered the Treasure of Priamos in Troy smb.museum

Görsel: Baby tufted gray langur (Semnopithecus priam).jpg — Senthiaathavan, CC BY-SA 4.0