Herculaneum nerede? Pompeii’den farklı korunan Roma kenti

Herculaneum, Napoli’nin yaklaşık 8 kilometre güneydoğusunda, bugünkü Ercolano sınırlarındaki antik Roma kentidir. Siz burada, MS 79’da gömülen kentin Pompeii’den nasıl farklı korunduğunu öğreneceksiniz. Pompeii’yi büyük ölçüde kül ve lapilli örterken, Herculaneum’daki sıcak akıntılar organik maddeleri kömürleştirerek korudu. (1, 2, 3, 4)

Herculaneum’da bulunan ev anahtarları, ahşap merdivenler ve kömürleşmiş meyveler geçmişi gündelik eşyalarla anlatıyor. Siz bu izleri izlerken, kıyıda toplanan insanların kalıntılarıyla da karşılaşacaksınız. Kentin konumu, gömülme koşulları ve kazıları, bu buluntuları birlikte anlamlandırmayı sağlıyor. (4, 5)

Herculaneum nerede ve patlamadan önce nasıl bir Roma kentiydi?

Herculaneum, İtalya’nın Campania bölgesinde, Vezüv’ün eteklerinde kurulmuş bir kıyı yerleşimiydi. Antik kent, doğusu ve batısı iki akarsuyla sınırlanan, denize bakan platoda bulunuyordu. Küçük limanı ve kıyıdaki konumu, yerleşimin denizle ilişkisini açıklayan somut özelliklerdi. Bugünkü Ercolano, bu antik yerleşimin bulunduğu belediyedir. (1, 2, 6)

The Herculaneum Society, burayı varlıklı toprak sahiplerinin yazlık konutlar edindiği yerleşim olarak anlatıyor. Dolayısıyla Herculaneum’un geçmişinde deniz kıyısındaki konutlar belirgin bir yer tutuyor. Siz Napoli çevresini düşünürken, bu küçük kentin kıyıdaki konumunu başlangıç noktası alabilirsiniz. Yaklaşık 8 kilometrelik mesafe, Herculaneum’u bugünkü Napoli üzerinden konumlandırmayı kolaylaştırıyor. (2)

Arkeoloji parkı, sur içindeki alanı yaklaşık 20 hektar olarak hesaplıyor. Kentin tahmini nüfusu ise yaklaşık 4.000 kişi olarak veriliyor. Bu değerler, Herculaneum’un yerleşim ölçeğini anlamak için birlikte okunmalı. Her ikisi de parkın antik kente ilişkin tahminlerini yansıtıyor. (6)

Sokak düzeninde decumanuslar kıyıya paralel uzanıyor, cardolar bu yolları dik kesiyordu. Bu düzen, Herculaneum’da dikdörtgen biçimli yapı adalarının oluşmasını sağlıyordu. Kentin Roma yönetimine katılması ise MÖ 89’daki fethin ardından gerçekleşti. Roma’ya karşı ayaklanan Herculaneum, fethedildikten sonra municipium statüsüne geçti. (7, 6)

MS 79’da volkanik akıntılar kenti nasıl gömdü?

Herculaneum, MS 79’daki patlamadan önce de ciddi bir yıkım yaşamıştı. MS 62’deki deprem, kentte önemli hasara yol açmıştı. Vezüv patlaması ise yerleşimi kalın bir volkanik malzeme örtüsünün altına gömdü. Arkeoloji parkı, bu örtünün kalınlığını yaklaşık 20 metre olarak veriyor. (6, 8)

UNESCO, Pompeii ile Herculaneum arasındaki gömülme farkını volkanik malzemenin niteliğiyle açıklıyor. Pompeii büyük ölçüde kül ve lapilli altında kaldı. Herculaneum’u ise sıcak gaz ve parçacık taşıyan piroklastik dalgalar ve akıntılar gömdü. Arkeoloji parkına göre, kente ilk ulaşan sıcak bulutlar yaklaşık 400 °C sıcaklıktaydı. (3, 8)

Bu fark, Herculaneum’daki ahşapların korunmasını açıklarken özellikle belirleyici hale geliyor. Sıcak piroklastik akıntılar, ahşabı ve başka organik maddeleri kömürleştirdi. Böylece antik dünyadan seyrek ulaşan malzeme türleri günümüze kalabildi. Pompeii ile karşılaştırmada, aynı patlamanın farklı gömülme koşulları yarattığını akılda tutmak gerekiyor. (4, 3)

Patlamanın yılı MS 79 olsa da gün ve ay konusunda tartışma sürüyor. Türkçe Vikipedi’nin aktardığı geleneksel tarihlendirme, patlamayı 24 Ağustos’a yerleştiriyor. INGV’nin 2022’de duyurduğu araştırma ise 24–25 Ekim tarihlerini öne çıkarıyor. Araştırma, Pompeii’deki 17 Ekim tarihli kömür yazısını ve mevsimsel buluntuları değerlendiriyor. Bu nedenle 24 Ağustos tarihi, kesinleşmiş tek seçenek olarak sunulmamalı. (9, 10)

Ahşap yapılar ve papirüsler hangi koşullarda korundu?

Herculaneum’da kömürleşerek korunan buluntular arasında ahşap kapılar, merdivenler, lentolar ve bölmeler bulunuyor. Bu parçalar, Roma konutlarının ahşap bileşenlerini inceleme olanağı veriyor. Siz kendi evinizdeki kapıyı veya merdiveni düşünerek bu buluntularla gündelik bağ kurabilirsiniz. Herculaneum’da bulunan bu yapı parçaları, evlerin kullanımına ilişkin somut kalıntılardır. (4)

Papirüslerin korunmasında ısıyla kömürleşme ve ardından oluşan oksijensiz ortam birlikte rol oynadı. The Herculaneum Society’ye göre, örtünün oluşturduğu ortam daha fazla çürümeyi önledi. Villa dei Papiri’den çıkarılan ruloların korunması bu koşullarla açıklanıyor. Ancak kömürleşmiş halde günümüze ulaşmaları, papirüslerin kolayca açılabildiği anlamına gelmiyor. (11)

Karl Weber ve ekibi, 1752–1754 arasında yaklaşık 1.800 papirüs parçası çıkardı. The Herculaneum Society, bunların yaklaşık 800 özgün kitap rulosunu temsil edebileceğini belirtiyor. Dolayısıyla parça sayısı ile özgün rulo sayısını birbirinden ayırmak gerekiyor. Yaklaşık 800 rulo ifadesi de kesin bir sayımdan çok değerlendirmeyi yansıtıyor. (11)

Villa dei Papiri’nin ilk planını 1754’te İsviçreli mühendis Karl Weber çizdi. Villanın atrium bölümü, 1996–1998 yıllarında ancak kısmen kazılabildi. Deniz köşkünde 2007’de yapılan araştırmalar ise değerli ahşap mobilya kalıntılarını ortaya çıkardı. Villanın büyük bölümü hâlâ modern kentin altında gömülü bulunuyor. (12)

Antik kıyıdaki insan kalıntıları kaçış girişimleri hakkında ne gösteriyor?

Antik plaja bakan on iki tonozlu mekânın dokuzunda yaklaşık 300 insan iskeleti bulundu. Arkeoloji parkı, bu mekânların depo veya tekne barınağı olabileceğini belirtiyor. Kadınlar, erkekler, gençler ve yaşlılar bu kıyı alanında birlikte bulundu. Park, insanların kurtarılma umuduyla burada toplandıklarını değerlendiriyor. (5)

Yaklaşık 300 iskelet, Herculaneum’un tahmini nüfusuyla aynı kapsamda bir sayı değildir. Bu sayı, kıyıdaki belirli tonozlu mekânlarda bulunan insan kalıntılarını ifade ediyor. İnsanların kurtarılmayı beklediği açıklaması ise arkeoloji parkının buluntulara ilişkin yorumudur. Böylece fiziksel bulguyla, bu bulguya getirilen açıklamayı ayrı değerlendirmek mümkün oluyor. (5, 6)

Kıyı araştırmaları, 2021 sonunda bulunan başka bir insan kalıntısıyla da genişledi. Antik plajdaki bu iskelet, yaklaşık 40–45 yaşlarında yetişkin bir erkeğe aitti. Buluntu, ‘son kaçak’ olarak anılıyor. Bu adlandırma, kalıntının antik plajdaki keşfiyle bağlantılı olarak kullanılıyor. (13)

Kazılar ve koruma çalışmaları gömülü kentin ne kadarını ortaya çıkardı?

Herculaneum’daki ilk sistemli yeraltı araştırmaları, Napoli Kralı Carlo di Borbone’nin emriyle 1738’de başladı. Araştırmacılar, yaklaşık 20 metrelik örtüyü kuyular ve tüneller aracılığıyla aşıyordu. Amedeo Maiuri’nin 1927’de başlattığı kazılar, bugünkü parkın büyük bölümünü açığa çıkardı. Bu çalışmalar, kalıntıların restore edilmesini ve ziyarete sunulmasını da sağladı. (14)

İtalya Kültür Bakanlığına göre, yaklaşık 20 hektarlık kentin yaklaşık 4,5 hektarı açıkta görülebiliyor. UNESCO, Herculaneum’un büyük bölümünün modern yerleşimin altında kaldığını belirtiyor. Bazı kesimler yalnızca 18. yüzyıl tünelleri aracılığıyla araştırılmış durumda. Siz açık alandaki kalıntıları gezerken, antik kentin sınırlı bölümünü görmüş oluyorsunuz. (15, 3)

Herculaneum Conservation Project, David Packard’ın desteği ve Packard Humanities Institute girişimiyle 2001’de kuruldu. Proje, koruma çalışmalarını araştırma ve kamusal eğitimle birleştirmek üzere oluşturuldu. Cambridge Üniversitesine göre, Herculaneum’un Pompeii’den daha derine gömülmesi ve geniş alanlarının daha yakın dönemde kazılması avantaj sağladı. Korunan organik malzemeler, böylece daha gelişmiş yöntemlerle incelenebildi. (16)

Kısa kronoloji

Herculaneum’un zaman çizelgesi, Roma yönetimine geçişten antik plajın yeniden açılmasına uzanıyor. Aşağıdaki tarihler, kentin gömülmesini, araştırılmasını ve korunmasını birlikte izlemeyi sağlıyor. (6, 13)

1. MÖ 89 Herculaneum, Roma tarafından fethedildi ve municipium oldu. [6]
2. MS 62 Deprem, kentte önemli hasara yol açtı. [6]
3. MS 79 Vezüv patlaması kenti gömdü; gün ve ay tartışmalıdır. [8, 10]
4. 1738 Sistemli kuyu ve tünel araştırmaları başladı. [14]
5. 1752–1754 Karl Weber ve ekibi, Villa dei Papiri’deki papirüsleri çıkardı. [11]
6. 1927 Amedeo Maiuri yönetimindeki kazılar başladı. [14]
7. 1997 Herculaneum, Pompeii ve Torre Annunziata ile UNESCO listesine alındı. [3]
8. 2001 Herculaneum Conservation Project kuruldu. [16]
9. 19 Haziran 2024 Antik plaj, drenaj ve düzenleme çalışmalarından sonra yeniden açıldı. [13]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Herculaneum’un organik buluntuları arasında bir pres, kumaşlar, halatlar, tahıllar ve meyveler de bulunuyor. Bunlar, korunan malzemenin ahşap yapı parçalarıyla sınırlı kalmadığını gösteriyor. Siz bir halatı veya meyveyi düşünerek, Roma kentindeki gündelik nesneleri daha somut kavrayabilirsiniz. (4)

Kıyıdaki kurbanların yanında mücevherler, sikkeli çantalar, ev anahtarları ve muskalar bulundu. Bir cerrahın alet takımı da bu buluntular arasında yer alıyor. Ev anahtarları, bugünkü gündelik hayatla doğrudan bağ kurulabilecek nesnelerden biridir. Herculaneum’daki insanlar, bu kişisel eşyalarla birlikte antik kıyıda bulundu. (5)

Papirüsleri okumaya yönelik ilk girişimler, bugün elde bulunan malzemenin geçmişini de açıklıyor. Rulolar dikine kesiliyor; kopyalanan katman, alttakine ulaşmak için kazınarak yok edilebiliyordu. Dolayısıyla Herculaneum papirüsleri, keşiflerinden sonra da fiziksel kayıplar yaşadı. Okuma girişimleri sırasında uygulanan bu yöntem, katmanların korunmasını engelleyebiliyordu. (11)

Suburban Hamamları önündeki tekne, 3 Ağustos 1982’de ortaya çıkarılmaya başlandı. Patlamada devrilen bu teknenin uzunluğu 9 metreyi aşıyordu. Düzeni, altı kürekçi ve bir dümencinin kullanacağı biçimde hazırlanmıştı. Tekne, Herculaneum’un antik kıyısında bulunan somut denizcilik kalıntılarından biridir. (8)

Antik plaj, günümüz deniz seviyesinin yaklaşık 3 metre altında bulunuyor. Bu nedenle kaynak ve yağmur sularını toplayan drenaj düzenekleri gerekiyor. Üç yıllık drenaj ve alan düzenleme çalışması, plajın yeniden açılmasını sağladı. Alan, 19 Haziran 2024’te yeniden ziyarete açıldı. (13)

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Herculaneum en.wikipedia.org
2. The Herculaneum Society — The Story of Herculaneum herculaneum.ox.ac.uk
3. UNESCO — Archaeological Areas of Pompei, Herculaneum and Torre Annunziata whc.unesco.org
4. Parco Archeologico di Ercolano — Organic finds ercolano.cultura.gov.it
5. Parco Archeologico di Ercolano — The Escapees ercolano.cultura.gov.it
6. Parco Archeologico di Ercolano — The Story ercolano.cultura.gov.it
7. Parco Archeologico di Ercolano — Area Archeologica ercolano.cultura.gov.it
8. Parco Archeologico di Ercolano — The Eruption ercolano.cultura.gov.it
9. Vikipedi — Herkulaneum tr.wikipedia.org
10. INGV — Ancient mysteries of the 79 AD eruption revealed ingv.it
11. The Herculaneum Society — Papyri herculaneum.ox.ac.uk
12. Parco Archeologico di Ercolano — Villa of the Papyri ercolano.cultura.gov.it
13. İtalya Kültür Bakanlığı — Antik plajın yeniden açılması cultura.gov.it
14. Parco Archeologico di Ercolano — From discovery to archeological park ercolano.cultura.gov.it
15. İtalya Kültür Bakanlığı — Parco archeologico di Ercolano, Area archeologica cultura.gov.it
16. University of Cambridge — Herculaneum Conservation Project classics.cam.ac.uk

Görsel: Antigua ciudad de Herculano, Italia, 2023-03-27, DD 141.jpg — Diego Delso, CC BY-SA 4.0