İngilis dilində “Krez qədər varlı” mənasını verən “rich as Croesus” ifadəsi bu gün də gündəlik danışıqda işlənir. Bu adın arxasında e.ə. VI əsrdə Anadolunun qərbində hökm sürmüş gerçək bir hökmdar dayanır. Bu yazıda siz onun kim olduğunu, səltənətinin harada yerləşdiyini, niyə bu qədər varlandığını və hər şeyini necə itirdiyini öyrənəcəksiniz.
Lidiya hökmdarı Krez kim idi?
Krez (Karun) təxminən e.ə. 560–546-cı illərdə hökm sürüb. O, Alyattın (Alyattes) oğlu və Lidiya (Lidya) səltənətinin son hökmdarı idi. Oxford Klassik Dünya Lüğətinə görə, taxta çıxmazdan əvvəl yunan əsilli anadan olan ögey qardaşı ilə hakimiyyət uğrunda mübarizə aparmalı olmuşdu.
Hakimiyyətə gələndən sonra ailəsinin başladığı işi tamamladı. Kiçik Asiya sahillərindəki yunan şəhərlərini Lidiyanın hakimiyyəti altına aldı. Herodot onun ioniyalılardan, eoliyalılardan və Anadoludakı dorilərdən xərac topladığını yazır. Eyni tarixçinin sözlərinə görə, Krez spartalılarla da dostluq qurmuşdu.
Evlilikdən doğan qohumluq bağları şərqə də uzanırdı. Krez Midiya hökmdarı Astiaqın (Astyages) qayını idi. Fars hökmdarı Kir (Kyros) Astiaqı taxtdan salmışdı.
Krezin səltənəti harada yerləşirdi?
Krossvordda belə bir sualla qarşılaşsanız, cavab Lidiyadır. Bu səltənət Anadolunun qərbində, indiki Türkiyə ərazisində yerləşirdi.
Paytaxt Sard (Sardes) idi. Şəhərin xarabalıqları Manisa vilayətinin Sart yaşayış məntəqəsindədir. Siz bu gün həmin yeri ziyarət edə bilərsiniz. 2025-ci ildə UNESCO “Sard və Bin Təpənin Lidiya kurqanları”nı Dünya İrsi Siyahısına daxil etdi. Bu irs sahəsi Krezin paytaxtını və Bin Təpədəki (Bin Tepe) Lidiya qəbir kurqanlarını əhatə edir.
Türkiyə muzeylərinin nəşrlərində onun başqa adına da rast gəlinir. Uşak Muzeyinin Lidiya kolleksiyası haqqında elmi məqalələrdə tapıntılar “Karun Hazineleri”, yəni “Karun xəzinələri” adlandırılır. Karun Krez üçün işlədilən türk adıdır.
Krez adının mənası və ingiliscə tələffüzü
Adın ingiliscə Croesus forması yunanca Kroîsos adından gəlir. Lüğətlərdə ikinci mənası da verilir: çox varlı adam. Buna görə də siz bir milyarder haqqında “müasir Krez” deyildiyini eşidə bilərsiniz.
Cambridge lüğəti Britaniya və Amerika ingiliscəsi üçün eyni tələffüzü göstərir: /ˈkriː.səs/. Adı “KREE-sus” kimi deyin. “oe” hərfləri ingiliscə “shoe” sözündəki kimi tələffüz olunmur.
Krez niyə bu qədər varlı idi?
Cavab Sardın torpağından başlayır. Paktol (Paktolos) çayı şəhərin içindən axırdı. Sard Ekspedisiyası bu çayı Lidiyanın digər çayları və mədənləri ilə birlikdə ölkənin sərvət mənbələri sırasında göstərir. Onlardan qızıl və gümüşün təbii ərintisi olan elektr əldə edilirdi.
İkinci mənbə xərac idi. Krezin hakimiyyətinin sonuna doğru Kiçik Asiya sahillərindəki yunan şəhərləri Lidiyanın nəzarətində idi. Herodota görə, həmin xalqların bir neçəsi ona vergi ödəyirdi.
Üçüncü mənbə pulun özü idi. Sikkələr Krezdən əvvəl də işlənirdi. Onlar e.ə. VII əsrdə meydana çıxmışdı. İlk sikkələr saf qızıldan deyil, elektrdən hazırlanırdı. Lidiya sikkə zərbinə çoxdan başlamışdı.
Pul islahatı: saf qızıl və saf gümüş
E.ə. VI əsrin ortalarında Krez pul islahatı apardı. Elektr sikkələri ayrı-ayrılıqda saf qızıldan və saf gümüşdən kəsilən sikkələrlə əvəz etdi. Bu tip sikkələr onun adına uyğun olaraq krezeid adlanır.
Krezeidin üz tərəfində bir-birinə baxan aslan və öküzün bədənlərinin ön hissələri təsvir olunur. Siz bu sikkə növünü həmin təsvirdən tanıya bilərsiniz.
Cibinizdəki sikkələri düşünün. Sikkə yalnız onun metalına və çəkisinə etibar etdiyiniz üçün pul kimi işləyir. Təbii elektrdə qızıl və gümüşün nisbəti dəyişirdi. Saf qızıl və saf gümüş sikkələrin dəyərini müəyyənləşdirmək daha asan idi.
Sard Ekspedisiyası bunun necə edildiyini də izah edir. Əvvəlcə qızılı gümüşdən ayırmaq lazım gəlirdi. Aşağıdakı təfərrüatlarda bu üsul təsvir olunur.
Yunan ziyarətgahlarına hədiyyələr
Krez pulunu yalnız qoşunlara xərcləmirdi. O, Efesdə Artemida məbədinin yenidən tikilməsinə kömək etmişdi. Yunan ziyarətgahlarına, xüsusən də Delfiyə (Delfi) nəzirlər göndərmişdi.
Delfi ilə bu əlaqə hekayənin sonunu anlamaq üçün əhəmiyyətlidir.
Krez hər şeyini necə itirdi?
Onun süqutu əsasən Herodotun nəqlinə əsaslanır. İranika Ensiklopediyası da bu nəqli xülasə edir. Müharibə bir neçə mərhələdən ibarət idi.
- Kapadokiya yürüşü. Krez Kapadokiyaya (Kapadokya) daxil oldu, Pteriyanı (Pteria) tutdu və əhalisini kölələşdirdi.
- Pteriya döyüşü. Nəticə mübahisəlidir. Herodot heç bir tərəfin aydın qələbə qazanmadığını yazır. Polien (Polyaenos) və Yustin (Justinus) isə Kiri qalib göstərirlər.
- Geri çəkilmə. Krez Sarda çəkildi. Muzdlu əsgərlərini buraxdı. Kirin qışda hücum etməyəcəyini düşündüyü üçün müttəfiqlərinin yazda gəlməsini gözlədi.
- Farsların təqibi. Kir onun ardınca gəldi. Sard yaxınlığındakı düzənlikdə lidiyalıları məğlub etdi, sonra paytaxtı tutdu.
Herodotun yazdığına görə, Sardın mühasirəsi 14 gün çəkdi. Şəhər süqut edəndə Krez əsir düşdü. Müstəqil Lidiya səltənətinə son qoyuldu. Metropoliten İncəsənət Muzeyinin qeyd etdiyi kimi, Lidiya fars hakimiyyəti altında bir əyalətə çevrildi.
Süqutun ənənəvi tarixi e.ə. 547/546-cı ildir. Son tədqiqatlara görə, dəqiq ili müəyyən etmək mümkün deyil. Bəzi alimlər daha gec tarixlər irəli sürüblər.
Krez haqqında rəvayətlər
İki məşhur rəvayət təsdiqlənmiş tarixdən daha çox ibrətamiz hekayələrə aiddir.
Solonun ziyarəti. Herodot afinalı Solonun Krezi ziyarət etdiyini nəql edir. Solon hökmdara deyir ki, insanın xoşbəxt olub-olmadığını yalnız ömrünün sonunda müəyyən etmək olar. Alimlərin əksəriyyəti bunu təsdiqlənmiş hadisə kimi deyil, fəlsəfi və əxlaqi hekayə kimi qəbul edir.
Delfi kahininin kəhanəti. Herodotun nəql etdiyi ənənəyə görə, Delfi kahini Krezə bildirir ki, farslara hücum etsə, böyük bir səltənəti məhv edəcək. Süqut edən səltənət onun özününkü oldu.
Siz bu iki rəvayəti xəbər mətni kimi oxumayın. Yunan müəllifləri varlı bir hökmdarın süqutunu belə izah edirdilər.
Krez necə öldü?
Heç kim bilmir. Herodotun yazdığına görə, Kir onu bağışladı və yanında məsləhətçi saxladı. Tarixçi Kevin Leloux isə bunun əksini, Krezin edam edildiyini irəli sürür. O, bu fikri Nabonid (Nabonidus) salnaməsindəki mübahisəli bir oxunuşa əsaslandırır. Məsələ açıq qalır.
Xronologiya
- E.ə. VII əsr: Krezdən əvvəl Lidiyada elektr sikkələr işlənməyə başlayır.
- Təxminən e.ə. 560-cı il: Ənənəvi xronologiyaya görə, Krez atası Alyattın yerinə taxta çıxır.
- E.ə. VI əsrin ortaları: Pul islahatı ilə saf qızıl və saf gümüş sikkələr dövriyyəyə buraxılır.
- E.ə. VI əsrin ortaları: Kapadokiya yürüşündən sonra Pteriya döyüşü baş verir və Krez Sarda çəkilir.
- Ənənəvi tarixlə e.ə. 547/546-cı il: Kir Sardı tutur, Krez əsir düşür və müstəqil Lidiya səltənətinə son qoyulur. Dəqiq il mübahisəlidir.
- E.ə. 440/439-cu il: Afinanın maliyyə qeydi qızıl krezeidlərin hələ də bir xəzinədə saxlandığını göstərir.
- 1988: Farsların Sarda hücumu zamanı öldüyü düşünülən bir gəncin kəlləsinin önündə gümüş 1/24 stater tapılır.
- 2002: Sard divarının dağıntıları altında biri qızıl, digəri gümüş olan iki 1/12 stater tapılır.
- 2025: Sard və Bin Təpənin Lidiya kurqanları UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Qızılın duzla saflaşdırılması. Sardda işçilər, yəqin ki, metal parçalarını duzla birlikdə saxsı qablara yığırdılar. Onları təxminən 800 °C temperaturda saatlarla, bəlkə də günlərlə qızdırırdılar. Bu, qızılı gümüşdən ayırmağa kömək edirdi.
İçəri girməyin yolunu tapan fars əsgəri. Herodot Hiroyad (Hyroeades) adlı fars əsgərindən bəhs edir. O, yerə düşən dəbilqəsini götürmək üçün dik yamacdan enən bir lidiyalını izləyib. Hiroyad yolu yadda saxlayıb və sonradan həmin yolla müdafiəsiz qalan Sard akropoluna qalxıb.
Tarixləndirməyə aydınlıq gətirən sikkələr. 2002-ci ildə qazıntı aparanlar Sard divarının farslar tərəfindən dağıdılması ilə əlaqələndirilən qalıqların altında biri qızıl, digəri gümüş olan iki 1/12 stater tapdılar. Bu tapıntı pul islahatının fars işğalından əvvəl aparıldığı fikrini dəstəklədi.
Ağızda sikkə?
1988-ci ildə farsların hücumu zamanı öldüyü düşünülən bir gəncin kəlləsinin önündə gümüş 1/24 stater tapıldı. Tədqiqatçılar sikkənin ağızda saxlanmış ola biləcəyini irəli sürürlər. O dövrdə pulu belə daşımaq adəti vardı.
Bir əsr sonra da xəzinədə. Afinanın e.ə. 440/439-cu ilə aid maliyyə qeydi qızıl krezeidlərin oradakı bir xəzinədə hələ də saxlandığını göstərir. Bu, hökmdarın taxtdan salınmasından təxminən yüz il sonradır.
Tez-tez verilən suallar
Croesus adı necə tələffüz olunur?
Cambridge lüğəti həm Britaniya, həm də Amerika ingiliscəsində /ˈkriː.səs/ tələffüzünü verir. “KREE-sus” kimi deyin.
Krez adı nə deməkdir?
Ad yunanca Kroîsos adından gəlir. Lüğətlərdə çox varlı adam mənasında da işlənir.
Krezin səltənəti harada idi?
Anadolunun qərbindəki Lidiya idi. Paytaxt Sard indiki Türkiyənin Manisa vilayətində, Sart yaşayış məntəqəsində yerləşir.
Krez niyə bu qədər varlı idi?
Paktol çayından, Lidiyanın başqa çaylarından və mədənlərindən əldə edilən elektr onun sərvətini artırırdı. Sahildəki yunan şəhərlərindən alınan xərac da buna əlavə olunurdu. Onun sikkə zərbi sistemi də yaxşı təşkil edilmişdi.
Krez necə öldü?
Məlum deyil. Herodot Kirin onu bağışladığını yazır. Kevin Leloux isə onun edam edildiyini irəli sürür.
Mənbələr
- Oxford Klassik Dünya Lüğəti — Krez academic.oup.com
- Wikipedia — Sard en.wikipedia.org
- TENMAK Korporativ Arxivi — Uşak Muzeyinin Lidiya Əsərləri (Karun Xəzinələri), Metal Təhlilləri kurumsalarsiv.tenmak.gov.tr
- Dictionary.com — Krez dictionary.com
- Cambridge Lüğəti — Croesus adının tələffüzü dictionary.cambridge.org
- Tafts Universiteti, Perseus — Herodot, Tarix, 1-ci kitab perseus.tufts.edu
- Sard Ekspedisiyası — Sard sikkələri sardisexpedition.org
- Sard Ekspedisiyası — Sardda qızıl və gümüşün saflaşdırılması sardisexpedition.org
- Wikipedia — Krez en.wikipedia.org
- İranika Ensiklopediyası — Krez iranicaonline.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Lidiya və Frigiya metmuseum.org
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Sard və Bin Təpənin Lidiya kurqanları whc.unesco.org
Image: Kroisos stake Louvre G197.jpg — Myson, Public domain
