Ragnarök Skandinav mifologiyasında tanrıların son döyüşünə, dünyanın məhvinə və yenidən doğuluşuna gətirən hadisələr silsiləsidir. Odin Fenririn qurbanı olur. Tor (Thor) Jörmungandrı öldürdükdən sonra ölür. Sağ qalan tanrılar və insanlar yenilənmiş dünyada yaşayırlar.
Tanrılar nəticəsini əvvəlcədən bildikləri döyüşə niyə hazırlaşırlar? Aslar (Æsir) Ragnarökün gələcəyini görürlər. Lakin nornların (Nornlar) hökm etdiyi taleyi dəyişə bilmirlər. Siz bu tanış adın arxasındakı mifi anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə tanrıların gücünün bu sərhədini nəzərə alın. Adın mənası, orta əsr mənbələri və ayrı-ayrı döyüşlər məhvin necə yenilənməyə yol açdığını izah edir.
Ragnarökün mənası: bu ad nə deməkdir?
Qədim skandinav dilindəki Ragnarǫk adı iki hissədən yaranıb. Ragna tanrıları bildirir. Rǫk isə tale və ya nəticə deməkdir. Ad adətən tanrıların son taleyi kimi izah olunur. Bu məna hətta Odinin də ölümdən qaça bilmədiyi rəvayətə uyğundur.
“Tanrıların qürubu” ifadəsi Ragnarøkkr variantından gəlir. Vaqnerin (Wagner) Götterdämmerung operası 1876-cı ildə bu ifadənin yayılmasına kömək edib. Deməli, tanış ifadənin dil baxımından əsası Ragnarǫk formasından fərqlidir. Siz hər iki tərcüməyə rast gəlsəniz, fərqin adın müxtəlif formalarından qaynaqlandığını nəzərə alın.
Ragnarök necə tələffüz olunur?
İngiliscə Vikipediya qədim skandinav dilindəki Ragnarǫk sözünün tələffüzünü Beynəlxalq Fonetik Əlifba ilə [ˈrɑɣnɑˌrɒk] şəklində verir. Bu transkripsiya qədim skandinav sözünə aiddir. O, hissələri tanrıları və onların taleyini, yaxud aqibətini bildirən formanın tələffüzüdür.
Skandinav mifologiyasında Ragnarök: rəvayət haradan gəlir?
Əsas yazılı mənbələr Poetik Edda (Şiirsel Edda) və Nəsr Eddasıdır (Nesir Edda). Snorri Sturluson sonuncunu 1220-ci illərdə tərtib edib. Bu orta əsr mətnləri tanrıların dünyasının məhvini və bundan sonra davam edən həyatı təsvir edir.
Ənənənin daha erkən izləri də var. X əsrin skald şeirləri Eiríksmál və Hákonarmál Ragnarökə istinad edir. Bu şeirlərin tarixləri ənənəyə dair dəlillərin Snorrinin tərtib etdiyi əsərdən əvvələ aid olduğunu göstərir. Buna görə bizə çatan rəvayəti sadəcə onun kitabından yaranmış hekayə saymaq olmaz.
Poetik Eddanın əsas əlyazması Codex Regiusdur. Təxminən 1270-ci ilə aid olan əlyazmanın qeydiyyat nömrəsi GKS 2365 4to-dur. Burada Skandinav mifologiyasının yazılı şəkildə ötürülməsində əsas yer tutan şeirlər qorunub. Ragnarök haqqında biliklərimizin gəldiyi ənənə də onların arasındadır.
Völuspá şeirində völva, yəni qadın görücü dünyanın keçmişindən və gələcəyindən danışır. Ragnarök bu geniş mənzərənin bir hissəsidir. Onun döyüşləri həm əvvəlki hadisələrə, həm də məhvdən sonrakı dünyaya baxan rəvayətin daxilində yer alır.
Son döyüşdən əvvəl nə baş verir?
Snorrinin rəvayətində Fimbulvetr aralarında yay olmadan bir-birini izləyən üç qışdan ibarətdir. Fəsillərin adi gedişi son qarşıdurmadan əvvəl pozulur. Qış həmişəki kimi yerini yayın gətirdiyi rahatlığa vermir.
Gylfaginning əsərinin 51-ci fəsli Fimbulvetrdən əvvəl üç müharibə qışını da təsvir edir. Qardaşlar bir-birini öldürür, qohumluq bağları dağılır. Bunlar rəvayətdə ayrı-ayrı detallardır: insan cəmiyyətindəki müharibələr araya yay girmədən uzanan qışdan əvvəl baş verir.
Heimdallr Gjallarhorn buynuzunu üfürəndə tanrılar xəbərdarlıq alırlar. Sonra Odin və eynheryar (Einherjar) döyüşçüləri Vígríðr düzünə gedirlər. Buynuz Odinin döyüşçülərinin çoxdan hazırlaşdığı savaşa çağırışdır.
İsveç Tarix Muzeyi valkiriyaların (Valkürler) döyüşdə öləcək insanları seçdiyini bildirir. Seçilən döyüşçülərin yarısını Odin Valhallada qəbul edir. Eynheryarlar orada Ragnarökə hazırlaşmaq üçün hər gün silahla məşq edirlər.
Siz bu hazırlığı gündəlik bir vərdişlə əlaqələndirə bilərsiniz: çətin bir sınaqdan əvvəl müntəzəm məşq etmək. Odinin döyüşçüləri də hər gün məşq edirlər. Bununla belə, asların gələcəyi əvvəlcədən bilməsi mifin əsas məqamlarından biridir. Hazırlıq onlara nornların hökm etdiyi taleyi dəyişmək gücü vermir.
Ragnarök zamanı kimlər ölür?
Fenrir Odini udur. Sonra Odinin oğlu Víðarr canavarı öldürür. Atanın ölümü və oğlunun buna cavabı eyni son qarşıdurmanın içində baş verir. Odinin hazırlıqları onun ölümünün qarşısını almır.
Tor Jörmungandrı öldürür, lakin ilanın zəhərindən sağ qurtula bilmir. Ölməzdən əvvəl cəmi doqquz addım atır. Siz onun döyüşündən yalnız bir dəqiq detalı yadda saxlayacaqsınızsa, bu addımları xatırlayın: qələbəsi və ölümü eyni qarşılaşmada baş verir.
Nəsr Eddasında başqa qarşıdurmalar da eyni dərəcədə ölümcül bitir. Loki və Heimdallr bir-birini öldürürlər. Týr və Garmr da qarşılaşmalarında ölürlər. Bu cütlüklərin döyüşləri son savaşı hər iki tərəfin itkilər verdiyi qarşıdurmalar silsiləsinə çevirir.
Freyr Skírnirə verdiyi qılıncı olmadan Surtrun qarşısına çıxır. O, məğlub olur. Qılıncının yanında olmaması məğlubiyyətinin açıq səbəblərindən biri kimi göstərilir. Beləliklə, əvvəllər başqasına verdiyi silah onun son qarşılaşması ilə bağlanır.
Múspellin oğulları keçərkən Bifröst körpüsü dağılır. Sonda Surtr dünyanı oda verir. Deməli, məhv ayrı-ayrı tanrıların ölümü ilə məhdudlaşmır: körpü dağılır, dünyanın özü isə yanır.
Ragnarökdən sonra dünya necə yenilənir?
Víðarr və Váli Ragnarökdən sağ çıxırlar. Torun oğulları Magni və Móði də sağ qalırlar. Baldr Heldən qayıdır. Beləliklə, yenilənmiş dünyada həm fəlakətdən sağ çıxanlar, həm də ölülər aləmindən geri dönən bir tanrı var.
İnsan həyatı da davam edir. Líf və Lífþrasir fəlakətdən sağ çıxır və yenidən çoxalan bəşəriyyətin əcdadları olurlar. Məhvi təsvir edən mif bu cütlük vasitəsilə insan nəslinin necə davam etdiyini də göstərir.
Völuspá əkilmədən məhsul verən tarlalardan danışır. Yenilənmiş dünyanın otları arasında tanrıların köhnə qızıl oyun fiqurları da tapılır. Bu detallar həyatın qayıdışını konkret göstərir: ərzaq yetişir, əvvəlki dünyadan qalan əşyalar yenidən üzə çıxır.
Xronologiya
- X əsr: Eiríksmál və Hákonarmál Ragnarök ənənəsinin erkən izlərini ehtiva edir.
- 1220-ci illər: Snorri Sturluson Ragnarök haqqında əlaqəli rəvayəti qoruyan Nəsr Eddasını tərtib edir.
- Təxminən 1270-ci il: Poetik Eddanın əsas əlyazması Codex Regius hazırlanır.
- 1876: Vaqnerin Götterdämmerung operası “Tanrıların qürubu” ifadəsinin yayılmasına kömək edir.
- 2021: Smith, Ólafsson və Pálsdóttirin araşdırması Surtshellirdə Vikinqlər dövrünə aid fəaliyyəti ayin təcrübəsi kimi şərh edir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz detallar
Nəsr Eddasında Naglfar ölülərin dırnaqlarından hazırlanır. Gəmi son döyüşə yollanır. Onun hazırlandığı material rəvayətin ən konkret fiziki detallarından biridir. Bu detal ölüləri yaxınlaşan qarşıdurma ilə bağlayır.
Valhallanın mifik memarlığında da dəqiq rəqəmlər var. Onun 540 qapısı var. Hər qapıdan eyni anda 800 eynheryar keçə bilir. Bu rəqəmlər Ragnarök üçün hazırlanan döyüşçülər haqqında rəvayətdə yer alır.
Völuspádakı qızıl oyun fiqurları dünya yeniləndikdən sonra yenidən tapılan köhnə əşyalardır. Əkilməyən tarlalarla birlikdə onlar fəlakətdən sonrakı mənzərəni sadəcə “həyat qayıdır” deməkdən daha konkret göstərir. Ərzaq yetişir, əvvəlki dünyanın əşyaları yenidən üzə çıxır.
Surtrun real bir məkanla da əlaqəsi var: İslandiyadakı Surtshellir lava mağarası. Arxeoloqlar mağaranın girişindən təxminən 300 metr içəridə Vikinqlər dövrünə aid gəmi formalı daş qurğunu sənədləşdiriblər. Bu qurğu mağarada fəaliyyətin maddi sübutudur.
Surtshellir 1750-ci illərdən bəri qanundan qaçanların sığınacağı sayılırdı. Smith, Ólafsson və Pálsdóttirin 2021-ci il araşdırması isə buradakı heyvan sümüyü yığıntılarını 80–120 il davam edən ayin fəaliyyətinin sübutu kimi şərh edib. Bu şərh zamanla toplanmış arxeoloji qalıqlara aiddir.
Qurban təqdimlərinin güman edilən məqsədi mübahisəli olaraq qalır. Bir şərh onları Surtru sakitləşdirməklə əlaqələndirir. Digəri isə onunla döyüşəcək Freyri gücləndirmək məqsədi daşıdığını irəli sürür. Bunlar tapıntıların alternativ izahlarıdır. Ayinlərin məqsədi qəti müəyyən edilməyib.
Xristian təsəvvürləri Ragnarökə təsir etmiş ola bilərmi?
Snorri xristian İslandiyasında yazırdı. Bir nəzəriyyəyə görə, onun rəvayətinə xristian təsəvvürləri təsir edib. Ragnarökün xristianlıqdan əvvəlki german ənənəsində də kökləri var. Müzakirə daha qədim əsasları olan ənənənin bizə çatan təqdimatına göstərilmiş təsirlə bağlıdır.
Store norske leksikon Ragnarökü dünyanın başlanğıcından bəri qarşı-qarşıya duran kosmik qüvvələr arasındakı tarazlığın pozulması ilə izah edir. Bu yozuma görə, fəlakət başlıca olaraq insanların günahlarına görə cəza deyil. Tanrıların özləri də taleyə tabedirlər.
Tez-tez verilən suallar
Ragnarök nə deməkdir?
Ragnarǫk tanrıları bildirən ragna və tale, yaxud nəticə mənasını verən rǫk hissələrindən yaranıb. Ad adətən tanrıların son taleyi kimi başa düşülür. “Tanrıların qürubu” ifadəsi Ragnarøkkr variantından gəlir.
Ragnarök zamanı Odini və Toru kim öldürür?
Fenrir Odini udur, sonra Víðarr canavarı öldürür. Tor Jörmungandrı öldürür, lakin doqquz addımdan sonra onun zəhərindən ölür. Hər iki tanrı son qarşılaşmasında həyatını itirir.
Ragnarökdən kimlər sağ çıxır?
Víðarr, Váli, Magni və Móði sağ qalır, Baldr isə Heldən qayıdır. Líf və Lífþrasir insan nəslinin davamını təmin edirlər. Onlar yenilənmiş dünyada məskunlaşan insanların əcdadları olurlar.
Ragnarök insanların günahlarına görə cəzadır?
Store norske leksikon insanların günahlarına görə cəzadan daha çox kosmik qüvvələr arasındakı qarşıdurmanı və tarazlığın pozulmasını vurğulayır. Bizə çatan rəvayətə xristianlığın mümkün təsiri isə şərh mövzusu olaraq qalır.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Ragnarök tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Ragnarök en.wikipedia.org
- Árni Magnússon İnstitutu — Poetik Eddanın Codex Regius əlyazmasının yeni elektron nəşri arnastofnun.is
- Store norske leksikon — Ragnarok snl.no
- İsveç Tarix Muzeyi — Valkiriyalar Valhallada qarşılayırdı vikingar.historiska.se
- Journal of Archaeological Science — Surtshellir araşdırması, USF akademik repozitoriyası digitalcommons.usf.edu
- Archaeology Magazine — İslandiya mağarasında gəmi formalı Vikinq qurğusu tapılıb archaeology.org
FAQ
Ragnarök nə deməkdir?
Qədim skandinav dilindəki Ragnarǫk sözü tanrıları bildirən ragna və tale, yaxud nəticə mənasını verən rǫk hissələrindən yaranıb. Ad adətən tanrıların son taleyi kimi başa düşülür.
Ragnarök zamanı Odini və Toru kim öldürür?
Fenrir Odini udur. Sonra Odinin oğlu Víðarr canavarı öldürür. Tor Jörmungandrı öldürür, lakin doqquz addım atdıqdan sonra ilanın zəhərindən ölür.
Ragnarökdən kimlər sağ çıxır?
Víðarr, Váli, Magni və Móði sağ qalır, Baldr isə Heldən qayıdır. İnsanlardan sağ qalan Líf və Lífþrasir yenidən çoxalan bəşəriyyətin əcdadları olur.
Ragnarök insanların günahlarına görə cəzadır?
Store norske leksikon Ragnarökü insanların günahlarına görə cəza kimi deyil, kosmik qüvvələr arasındakı tarazlığın pozulması ilə izah edir. Bizə çatan rəvayətlərə xristianlığın mümkün təsiri isə şərh mövzusu olaraq qalır.
Image: Ragnarök by Doepler.jpg — Emil Doepler, Public domain
