جیمز اول (I. James) در 1604 ترجمه کتاب مقدس شاه جیمز (Kral James İncili) را سفارش داد. هدف او تهیه ترجمه انگلیسی معتبری برای کلیسای انگلستان (İngiltere Kilisesi) بود که بتواند حمایت بخشهای مختلف کلیسا را جلب کند. او همچنین میخواست این ترجمه جای کتاب مقدس پرطرفدار ژنو (Cenevre İncili) را بگیرد؛ زیرا معتقد بود یادداشتهای تفسیری آن اقتدار سلطنت را زیر سؤال میبرند. حاصل این کار در 1611 منتشر شد.
مسیر رسیدن از این خواست شاهانه به کتابی چاپ‌شده، از پیشنهاد یک پیوریتن، کار شش گروه پژوهشگر و چند ترجمه انگلیسی پیشین می‌گذشت. اگر شما این پیوندها را دنبال کنید، دلیل سفارش این ترجمه روشن‌تر می‌شود. این تاریخ همچنین توضیح می‌دهد که چرا کتاب مقدسی با تاریخ 1611 ممکن است با متن شاه جیمزی که امروز می‌خوانید تفاوت داشته باشد.
چرا شاه جیمز دستور تهیه ترجمه انگلیسی تازهای را داد؟
پیشنهاد مشخص این کار را جان رینولدز (John Reynolds) در نشست همپتون کورت (Hampton Court Konferansı) در ژانویه 1604 مطرح کرد. رینولدز سخنگوی پیوریتنها (Püritenler) و رئیس کالج کورپوس کریستی آکسفورد (Oxford Corpus Christi Koleji) بود. او درخواست تهیه ترجمه انگلیسی تازهای را به نشست آورد؛ آغاز این طرح، ارائه متنی آماده از سوی شاه نبود.
جیمز اول و ریچارد بنکرافت (Richard Bancroft)، اسقف اعظم، ترجمهای مشترک میخواستند که حمایت تمام کلیسا را به دست آورد. کتابخانه دانشگاه ییل (Yale Üniversitesi Kütüphanesi) این اثر را ترجمهای معرفی می‌کند که در 1604 برای کلیسای انگلستان سفارش داده شد. بنابراین هدف هم به متن مربوط بود و هم به نهاد کلیسا: تهیه کتاب مقدسی قابل اعتماد که کلیسا بتواند بر سر آن گرد هم بیاید.
کتاب مقدس ژنو در کانون نگرانی‌های جیمز قرار داشت. این ترجمه پرطرفدار بود و او میخواست ترجمه جدید جای آن را بگیرد. اعتراض او به توضیحاتی بود که از نظرش اقتدار سلطنت را زیر سؤال می‌بردند. دستورالعمل ترجمه جدید، یادداشتهای تفسیری حاشیه صفحات را محدود می‌کرد. به این ترتیب، شیوه برخورد با تفسیر نیز بخشی از خود سفارش بود.
وقتی شما هدف این طرح را بررسی می‌کنید، این تمایز اهمیت دارد. اعتراض جیمز به توضیحات همراه ترجمه ژنو مربوط می‌شد؛ بااین‌حال، مترجمان همچنان اجازه داشتند هنگام بازبینی متن انگلیسی خود به همان ترجمه رجوع کنند. پس کتاب مقدس ژنو می‌توانست منبعی برای متن باشد، حتی در شرایطی که شاه میخواست آن را کنار بزند.
مترجمان کار خود را چگونه سازمان دادند؟
در آغاز، 54 نفر برای مشارکت در این طرح تأیید شدند. شمار پژوهشگرانی که عملاً ترجمه را انجام دادند، 47 نفر ذکر شده است. آن‌ها در شش گروه کار می‌کردند: دو گروه در وست‌مینستر (Westminster)، دو گروه در آکسفورد (Oxford) و دو گروه در کمبریج (Cambridge).
فرایند بازبینیِ پیش‌بینی‌شده به پیش‌نویس‌های هر گروه محدود نمی‌شد. قرار بود گروه‌های دیگر نیز کار را بررسی کنند و سپس بازبینی نهایی در یک نشست عمومی انجام شود. این سازوکار باعث می‌شد ترجمه مشترک مورد نظر، در کنار هدف نهادی مشترک، فرایند ویرایشی مشترکی هم داشته باشد.
متنی نیز به‌عنوان مبنای کار در اختیار پژوهشگران قرار گرفت: کتاب مقدس اسقفان (Bishops’ Bible) که در 1568 با مجوز کلیسای انگلستان منتشر شده بود. بنابراین از مترجمان خواسته شد کار را از یک کتاب مقدس انگلیسی موجود آغاز کنند. آن‌ها باید با استفاده از ترجمه‌های دیگر و متن‌های زبان اصلی، هر جا لازم بود آن را اصلاح می‌کردند.
مترجمان از کدام متن‌های زبان اصلی و ترجمه‌های پیشین استفاده کردند؟
دستورالعمل‌ها نام چند ترجمه انگلیسی را آورده بودند که می‌شد برای اصلاح کتاب مقدس اسقفان از آن‌ها کمک گرفت. این‌ها ترجمه‌های تیندل (Tyndale)، متیو (Matthew)، کاوردیل (Coverdale)، کتاب مقدس بزرگ (Büyük İncil) و کتاب مقدس ژنو بودند. به این ترتیب، ترجمه شاه جیمز در ادامه سنتی جاافتاده از ترجمه انگلیسی کتاب مقدس قرار می‌گرفت. مترجمان می‌توانستند عبارت‌بندی ترجمه‌های پیشین را با کار خود مقایسه کنند.
ترجمه کاتولیکی رَنس (Reims) نیز در این کار نقش داشت، هرچند نامش در فهرست دستورالعمل‌ها نیامده بود. استفاده از آن نشان می‌دهد منابعی که مترجمان در عمل به کار می‌گرفتند، از نسخههای انگلیسیِ رسماً نام‌برده‌شده در قواعدشان فراتر می‌رفت. پس متن مبنای تعیین‌شده و مجموعه کامل متن‌های مورد مراجعه، دو چیز متفاوت بودند.
مبنای متن عبری عهد عتیق (Eski Ahit)، ویرایش 1524–1525 کتاب مقدس ربانیِ دانیل بومبرگ (Daniel Bomberg) بود. برای عهد جدید (Yeni Ahit)، مترجمان عمدتاً از ویرایش‌های یونانی تئودور دو بز (Théodore de Bèze) در 1588–1589 و 1598 استفاده کردند. بخشهای مختلف کتاب مقدس به مبناهای متنی متفاوتی نیاز داشتند.
برای اپوکریفا (Apokrifa) مجموعه دیگری از متن‌ها با هم مقایسه شد. مترجمان به متن یونانی ترجمه هفتادی یا سپتواجینت (Septuaginta) در کتاب مقدس چندزبانه آنتورپ (Anvers Poliglotu)، ترجمه لاتینی وولگاتا (Vulgata) و ترجمه لاتینی یونیوس (Junius) رجوع کردند. این منابع روشن میکنند که چرا توصیف کل این طرح صرفاً به‌عنوان ترجمهای از یونانی، بخش بزرگی از کار را نادیده می‌گیرد.
چرا این اثر فقط عهد جدید را در بر نمی‌گیرد؟
ترجمهای که در 1611 منتشر شد، کتاب مقدسی شامل عهد عتیق، اپوکریفا و عهد جدید بود. چاپ نخست آن 80 کتاب داشت: 39 کتاب عهد عتیق، 14 کتاب اپوکریفا و 27 کتاب عهد جدید. عهد جدید فقط یکی از بخشهای اثر منتشرشده بود.
این تقسیم‌بندی، منابع کار مترجمان را هم روشن‌تر می‌کند. مبنای عبری به عهد عتیق مربوط می‌شد. ویرایش‌های یونانی دو بز عمدتاً برای عهد جدید به کار می‌رفتند. مقایسه متن‌های یونانی و لاتینی اپوکریفا نیز پشتوانه بخش دیگری بود که خوانندگان بعضی از نسخههای متأخر شاه جیمز ممکن است با آن روبه‌رو نشوند.
نخستین نسخههای شاه جیمز که اپوکریفا از آن‌ها حذف شده بود، در 1666 صحافی شدند. اگر شما نسخه‌ای متأخر را با چاپ اصلی مقایسه می‌کنید، در کنار عبارت‌بندی، فهرست محتوای آن را هم بررسی کنید. یکسان بودن نام ترجمه به این معنا نیست که هر نسخه تمام 80 کتاب چاپ‌شده در 1611 را در بر دارد.
خط زمانی
- 1568: کتاب مقدس اسقفان منتشر شد. این اثر بعدها متن مبنای مترجمان شاه جیمز شد.
- ژانویه 1604: جان رینولدز در نشست همپتون کورت پیشنهاد تهیه ترجمه انگلیسی تازهای را مطرح کرد.
- 1604: طرح ترجمه با شش گروه کاری آغاز شد.
- 1611: رابرت بارکر (Robert Barker) این ترجمه را در لندن (Londra) منتشر کرد. اثر شامل عهد عتیق، اپوکریفا و عهد جدید بود.
- 1612: نسخههای کوچک‌تر با حروف رومن منتشر شدند.
- 1631: در یکی از چاپ‌ها، واژه نفی در فرمان هفتم از قلم افتاد.
- 1666: نخستین نسخههای شاه جیمز بدون اپوکریفا صحافی شدند.
- 1762: ویرایش کمبریجِ فرانسیس ساویر پاریس (Francis Sawyer Parris) منتشر شد.
- 1769: بازبینی آکسفوردِ بنجامین بلینی (Benjamin Blayney) منتشر شد. این متن به مبنای اصلی بیشتر نسخههای امروزی شاه جیمز تبدیل شد.
چاپ 1611 چه تفاوتی با نسخههای معیار بعدی دارد؟
رابرت بارکر، چاپگر شاه، چاپ 1611 را در لندن منتشر کرد. این کتاب در قطع بزرگ فولیو و با حروف گوتیک بلکلتر چاپ شد. در 1612 نسخههای کوچک‌تر با حروف رومن از راه رسیدند. بنابراین تغییر در اندازه و ظاهر کتاب، اندکی پس از انتشار آغاز شد.
بازبینی‌های بعدی بر شیوه ارائه متن هم اثر گذاشتند. فرانسیس ساویر پاریس ویرایش کمبریج را در 1762 آماده کرد. بازبینی آکسفوردِ بنجامین بلینی در 1769 پس از آن منتشر شد. بیشتر نسخههای امروزی شاه جیمز عمدتاً بر همین متن آکسفورد تکیه دارند که املا و نشانهگذاری آن بازبینی شده بود.
حتی واژه‌ای آشنا هم می‌تواند فاصله میان چاپ‌ها را نشان دهد. در چاپ 1611، صورت جداگانه «thy selfe» به کار رفته بود. املای پیوسته «thyself» تازه در میانه سده هجدهم معیار شد. بنابراین شما می‌توانید ترجمه را بشناسید، اما روی صفحه با املایی متفاوت روبه‌رو شوید.
تاریخ 1611 به نخستین انتشار ترجمه اشاره دارد، اما نسخههای معیار بعدی حاصل کار ویرایشیِ پس از آن نیز هستند. در مقایسه باید محتوا، حروف چاپی، املا و نشانهگذاری را هم در نظر گرفت. اگر فقط به دنبال تغییر در عبارت‌های ترجمه‌شده باشید، چند تفاوت آشکار میان چاپ نخست و نسخههای پس از آن را از دست می‌دهید.
جزئیاتی که در راهنماها پیدا نمی‌کنید
صفحه عنوان حکاکی‌شده کتاب مقدس 1611، اثر کورنلیوس بول (Cornelius Boel)، موسی (Musa)، هارون (Harun) و دوازده حواری را نشان می‌دهد. خود جیمز در آن حضور ندارد. غیبت شاه در اثری که سفارش ترجمه و نام شناخته‌شده‌اش چنین پیوند نزدیکی با او دارد، جزئیاتی چشمگیر است.
نسخه کتابخانه کنگره (Kongre Kütüphanesi) چیزی بیش از متن کتاب مقدس را در بر دارد. در آن نقشه‌ای از سرزمین مقدس (Kutsal Topraklar)، یک تقویم کلیسایی و نسب‌نامه‌ای از آدم (Âdem) و حوا (Havva) تا عیسی (İsa) وجود دارد. این ویژگی‌ها به شما امکان می‌دهند کتاب را اثری با طراحی مشخص ببینید که پیرامون متن اصلی‌اش مطالب کمکی قرار گرفته است.
دو چاپ 1611 با نام‌های «He Bible» و «She Bible» شناخته می‌شوند. این نام‌گذاری از تفاوت ضمیر چاپ‌شده در کتاب روت (Rut)، 3:15، می‌آید. پس تفاوتی کوچک در یک عبارت، راهی برای تشخیص چاپ‌های نخستین سال انتشار این ترجمه فراهم می‌کند.
در 1631 اشتباه چاپی مهم‌تری رخ داد. واژه نفی از فرمان هفتم حذف شد و معنای منع زنا را وارونه کرد. چاپگران به پرداخت جریمه £300 محکوم شدند. این رویداد نشان می‌دهد که حذف یک واژه چگونه می‌توانست معنای عبارتی آشنا را تغییر دهد.
این ترجمه چه تأثیری بر زبان انگلیسی و نشر گذاشت؟
کتاب مقدس شاه جیمز به‌تدریج در میان جوامع پیوریتن و زائران مهاجر یا پیلگریم‌ها (Pilgrimler) در نیوانگلند (Yeni İngiltere) جای کتاب مقدس ژنو را گرفت. بنابراین هدف جیمز برای کنار زدن نسخه ژنو، به تاریخ بعدی خوانندگان در بیرون از کلیسایی پیوند می‌خورد که ترجمه جدید برای آن سفارش داده شده بود.
تاریخ تولید این اثر نیز اهمیت داشت. یکسان‌سازی متن پس از 1769، همراه با فناوری چاپ استریوتایپ، چاپ در تیراژ بالا با هزینه کمتر را آسان‌تر کرد. رواج متن شاه جیمز، علاوه بر تصمیم‌های پیشین مترجمان و ویراستاران، به شرایط عملی نشر نیز وابسته بود.
زبان این ترجمه با زندگی روزمره هم پیوند دارد. دانشگاه کانتربری (Canterbury Üniversitesi) عبارت‌های «root of the matter» به معنای «اصل ماجرا» و «eat, drink and be merry» به معنای «بخور، بنوش و خوش باش» را از تعبیرهای متن شاه جیمز می‌داند که هنوز در انگلیسی روزمره به کار می‌روند. وقتی شما یکی از این عبارت‌ها را در گفت‌وگو می‌شنوید، با عبارت‌بندی‌ای روبه‌رو می‌شوید که در این ترجمه حفظ شده است.
دانشگاه کانتربری همچنین تأکید می‌کند که بسیاری از تعبیرهای شاه جیمز پیش‌تر در ترجمه‌های ویکلیف (Wycliffe) و تیندل آمده بودند. بنابراین تأثیر زبانی آن، انتقال عبارت‌بندی‌های قدیمی‌تر انگلیسی را هم شامل می‌شود. همان‌طور که مترجمان به کتاب‌های مقدس موجود رجوع کردند، متن منتشرشده نیز بخش‌هایی از آن زبان قدیمی‌تر را به خوانندگان بعدی رساند.
پرسش‌های متداول
آیا جیمز اول خودش کتاب مقدس را ترجمه کرد؟
این ترجمه را پژوهشگرانی انجام دادند که در شش گروه کاری سازمان یافته بودند. جیمز از سفارش ترجمه حمایت کرد و متن مشترکی برای کلیسا میخواست که جای کتاب مقدس ژنو را بگیرد. شمار پژوهشگرانی که عملاً این کار را انجام دادند، 47 نفر ذکر شده است.
آیا کتاب مقدس ژنو از فرایند ترجمه کنار گذاشته شد؟
خیر. دستورالعمل‌ها به مترجمان اجازه می‌دادند هنگام اصلاح کتاب مقدس اسقفان از کتاب مقدس ژنو استفاده کنند. جیمز با یادداشتهای تفسیری‌ای مخالف بود که به باور او اقتدار سلطنت را زیر سؤال می‌بردند. بااین‌حال، ترجمه ژنو همچنان منبعی تأییدشده برای مقایسه بود.
آیا کتاب مقدس اصلی شاه جیمز 80 کتاب داشت؟
بله. چاپ 1611 شامل 39 کتاب عهد عتیق، 14 کتاب اپوکریفا و 27 کتاب عهد جدید بود. نخستین نسخههای شاه جیمز که اپوکریفا از آن‌ها حذف شده بود، در 1666 صحافی شدند.
چرا بسیاری از نسخههای امروزی از متن 1769 پیروی میکنند؟
بازبینی آکسفوردِ بنجامین بلینی در 1769 به مبنای اصلی بیشتر نسخههای امروزی شاه جیمز تبدیل شد. این بازبینی پس از ویرایش کمبریجِ فرانسیس ساویر پاریس در 1762 انجام شد و ویژگی‌هایی از جمله املا و نشانهگذاری را اصلاح کرد.
منابع
- کتابخانه دانشگاه ییل — کتاب‌های مقدس دوران اصلاح دینی guides.library.yale.edu
- کتابخانه دانشگاه کمبریج — شکل‌گیری کتاب مقدس شاه جیمز wwwe.lib.cam.ac.uk
- کتابخانه کنگره — دیگر کتاب‌های مقدس loc.gov
- ویکی‌پدیای انگلیسی — ترجمه شاه جیمز en.wikipedia.org
- مرکز مطالعات دینی دانشگاه بریگم یانگ — فصل‌ها، آیه‌ها، نشانهگذاری، املا و حروف ایتالیک در ترجمه شاه جیمز rsc.byu.edu
- دانشگاه کانتربری — زبان انگلیسی canterbury.ac.nz
FAQ
چرا شاه جیمز دستور تهیه ترجمه انگلیسی تازهای را داد؟
جیمز اول و ریچارد بنکرافت، اسقف اعظم، ترجمهای معتبر میخواستند که بتواند حمایت بخشهای مختلف کلیسای انگلستان را جلب کند. جیمز همچنین میخواست این ترجمه جای کتاب مقدس ژنو را بگیرد. او یادداشتهای تفسیری حاشیه صفحات را محدود کرد، چون معتقد بود بعضی از این توضیحات اقتدار سلطنت را زیر سؤال میبرند.
چه کسی پیشنهاد ترجمه کتاب مقدس شاه جیمز را مطرح کرد؟
جان رینولدز، سخنگوی پیوریتنها و رئیس کالج کورپوس کریستی آکسفورد، در نشست همپتون کورت در ژانویه 1604 پیشنهاد تهیه ترجمه انگلیسی تازهای را مطرح کرد.
آیا کتاب مقدس شاه جیمز در چاپ 1611 شامل کتاب‌های اپوکریفا بود؟
بله. چاپ 1611 شامل 80 کتاب بود: 39 کتاب در عهد عتیق، 14 کتاب در بخش اپوکریفا و 27 کتاب در عهد جدید.
آیا نسخههای امروزی کتاب مقدس شاه جیمز با چاپ 1611 یکساناند؟
بیشتر نسخههای امروزی عمدتاً از متن آکسفورد بنجامین بلینی در 1769 پیروی میکنند که املا و نشانهگذاری آن بازبینی شده بود. چاپ اصلی 1611 همچنین شامل اپوکریفا بود و در قطع بزرگ فولیو، با حروف گوتیک بلکلتر منتشر شد.
Image: King-James-Version-Bible-first-edition-title-page-1611.png — Church of England, Public domain
