پانتئون (Pantheon) در رم (Roma) با گنبدی بتنی ساخته شد که بر دیواری مدور و ضخیم تکیه دارد. برای شکل دادن به فضای وسیع زیر گنبد از قالب‌بندی چوبی استفاده کردند. کاهش ضخامت بتن در نزدیکی رأس، مصالح آتشفشانی سبک، قاب‌های فرورفته و دهانه بالای گنبد، وزن آن را کم می‌کنند. این دهانه که اکولوس یا روزن گنبد نام دارد، نور روز و هوا را هم به داخل راه می‌دهد. بارانی که از آن وارد میشود، از طریق 22 سوراخ در کف تخلیه میشود.
وقتی شما به گنبد نگاه می‌کنید، دهانه بازِ مرکز آن تنها بخشی از داستان مهندسی بنا را نشان می‌دهد. پایداری سازه به تغییر ضخامت، انتخاب دقیق مصالح و تکیه‌گاه‌های درون دیوار پیرامونی هم وابسته است. تاریخ بنا نیز معمای دیگری دارد: روی نما نام آگریپا آمده، اما ساختمان گنبددار حاصل بازسازی در دوره‌ای متأخرتر است.
بنای آگریپا چه ارتباطی با پانتئون کنونی دارد؟
پانتئون در محله پینیا (Pigna)، در مرکز تاریخی رم قرار دارد. مارکوس ویپسانیوس آگریپا (Marcus Vipsanius Agrippa)، داماد آگوستوس (Augustus)، ساخت نخستین بنا را در سالهای 27–25 پیش از میلاد سفارش داد. بنایی که شما می‌بینید در محل همان پانتئون قدیمی قرار دارد، اما شکل کنونی آن حاصل بازسازی گسترده است.
آتش‌سوزی مرز میان بنای آگریپا و بناهای پس از آن است. پانتئون او در سال 80 میلادی نابود شد و در دوران دومیتیان (Domitianus) دوباره ساخته شد. ساختمان دوم هم در سال 110 میلادی سوخت. بنابراین، گنبد کنونی به زنجیره‌ای از ویرانی و بازسازی تعلق دارد، نه به بنایی که آگریپا نخستین بار سفارش داد.
کتیبه بزرگ لاتین روی نما می‌تواند این توالی را مبهم کند. کتیبه می‌گوید مارکوس آگریپا، پسر لوسیوس (Lucius)، این بنا را در سومین دوره کنسولی خود ساخته است. این نوشته انتساب بنا به او را حفظ میکند، اما ثابت نمی‌کند که گنبد بتنی کنونی در زمان زندگی او ساخته شده باشد.
تاریخ دقیق آغاز بازسازی همچنان محل اختلاف است. وزارت فرهنگ ایتالیا آن را به دوران هادریان (Hadrianus)، بین سالهای 118 و 125 میلادی، نسبت می‌دهد. در مقابل، پروژه باستان‌شناسی دانشگاه کلن آغاز کار را در دوران تراژان (Trajan)، در سال 110 میلادی، و پایان آن را در دوران هادریان می‌داند. هر دو روایت، بنای کنونی را متعلق به قرن دوم میلادی می‌دانند.
درباره کاربری نخستین بنا هم باید دقیق بود. توضیح رایج، پانتئون را معبدی وقف‌شده به همه خدایان معرفی میکند. این برداشت محل اختلاف است. گادفری و همسول (Godfrey ve Hemsoll) یادآور می‌شوند که متون باستانی برای توصیف بنای هادریان از واژه معمولِ معبد، یعنی aedes، استفاده نمی‌کنند.
گنبد بزرگ بتنی چگونه ساخته شد؟
قطر فضای مدور داخلی 43.30 متر است. ارتفاع آن از کف تا بالاترین نقطه گنبد نیز 43.30 متر است. پانتئون از نظر دهانه، بزرگ‌ترین گنبد بتنی غیرمسلح جهان را دارد. با چنین ابعادی، شناخت شیوه مهار وزن گنبد برای درک ساختمان ضروری است.
قالب‌بندی چوبی امکان داد بتن را به شکل این گنبد پهناور، بالای فضای یکپارچه داخلی، درآورند. ملات بتن رومی آن از ترکیب آهک و آب با پوزولان، نوعی خاکستر نرم آتشفشانی، ساخته می‌شد. بنابراین، شکل‌گیری سازه بتنی هم به قالب‌بندی نگهدارنده وابسته بود و هم به مصالحی که درون آن قرار می‌گرفت.
زیر گنبد، بدنه‌ای استوانه‌ای و ضخیم از بتن با روکش آجری قرار دارد. این دیوار مدور در برابر نیروهایی مقاومت میکند که گنبد به سمت پایین و بیرون وارد میکند. نقش آن سازه‌ای است: فضای باز داخلی به توده حجیمِ نگهدارنده پیرامونش وابسته است.
بار گنبد از طریق هشت جرز بزرگ درون دیوار مدورِ نگهدارنده توزیع میشود. شما می‌توانید سازه را از راه ارتباط سقف بالای سرتان با تکیه‌گاه‌های پیرامون فضا درک کنید. دهانه پهناور به این معنا نیست که گنبد مستقل از دیوارهای زیر آن پابرجا می‌ماند.
وزن گنبد بتنی را چگونه کاهش دادند؟
گنبد هرچه بالاتر میرود، بسیار نازکتر میشود. نزدیک لبه پایینی، ضخامت آن حدود 6.4 متر است. دور روزن، این ضخامت به حدود 1.2 متر می‌رسد. این کاهش، مقدار قابل‌توجهی از مصالح بخش بالایی سازه را حذف میکند.
ترکیب بتن نیز در شش لایه مصالح تغییر میکند. نزدیک رأس، استفاده از اسکوریا، نوعی سنگ آتشفشانی با چگالی کم، وزن را کاهش می‌دهد. بنابراین، هم ضخامت گنبد تغییر میکند و هم ترکیب آن: رأس گنبد مصالح کمتری دارد و مصالح آن هم سبک‌تر است.
در سطح داخلی گنبد، 140 قاب فرورفته در پنج ردیف قرار گرفته‌اند. این فرورفتگی‌ها مقدار مصالح گنبد و در نتیجه وزن آن را کم می‌کنند. نقش‌ونگاری که شما بالای سرتان می‌بینید، علاوه بر جلوه بصری، بخشی از راه‌حل سازه‌ای بناست.
روزن گنبد نیز از وزن رأس کم میکند. باز گذاشتن این دهانه مدور، جرمی را حذف میکند که در غیر این صورت بالاترین بخش گنبد را پر می‌کرد. نقش سازه‌ای آن در کنار کاهش ضخامت، مصالح آتشفشانی سبک‌تر و قاب‌های فرورفته معنا پیدا میکند. کاهش وزن حاصل عملکرد هم‌زمان این تدابیر است.
روزن گنبد چه کاربردی دارد و آب باران چگونه تخلیه میشود؟
اکولوس دهانه‌ای مدور با قطر تقریبی 9 متر است. این روزن رو به آسمان باز است و نور روز را به فضای داخلی میرساند. همین دهانه به گردش هوا و خنک شدن فضا هم کمک میکند. پس رأس گنبد، علاوه بر کاهش وزن، کارکردهای دیگری نیز دارد.
باران واقعاً از روزن وارد میشود. دهانه در معرض شرایط جوی باز می‌ماند؛ به همین دلیل، تخلیه آب بخشی از طراحی ساختمان است. آب از طریق 22 سوراخ تخلیه در بخش مرکزی کف خارج میشود.
کف مرمری، برآمدگی و شیب ملایمی دارد که آب باران را به سوی محلهای تخلیه هدایت میکند. نمونه مشابه آن را در زندگی روزمره می‌بینید: مانند کفِ شیب‌دارِ محل دوش، سطح زیر پای شما آب را به سوی خروجی می‌برد. در پانتئون، کف شیب‌دار و سوراخ‌های تخلیه، آب بارانی را که از سقف میبارد جمع و خارج می‌کنند.
اگر شما از بنا بازدید کنید، روزن و کف را باید در پیوند با هم ببینید. نگاه به بالا نشان می‌دهد نور، هوا و باران از کجا وارد می‌شوند. نگاه به پایین نشان می‌دهد ساختمان چگونه آب را تخلیه میکند. برای این دهانه باز، در تراز کف تمهیدی عملی در نظر گرفته شده است.
تبدیل پانتئون به کلیسا چگونه به حفظ آن کمک کرد؟
فوکاس (Phokas)، امپراتور بیزانس، پانتئون را به پاپ بونیفاس چهارم (IV. Bonifacius) واگذار کرد. در سال 609، بنا با نام سانتا ماریا اَد مارتیرس (Santa Maria ad Martyres) به‌عنوان کلیسا تقدیس شد. این تغییر به بنای باستانی، کارکردی مذهبی در مسیحیت داد.
تبدیل شدن به کلیسا در حفظ آن طی قرون وسطی نقش داشت. مصالح بسیاری از بناهای باستانی را برای استفاده دوباره جدا می‌کردند. کاربری کلیسایی پانتئون به حفاظت از آن در برابر این روند کمک کرد و زمینه بقای ساختمان و گنبد بزرگش را فراهم آورد.
حفاظت به این معنا نبود که همه اجزای بنا دست‌نخورده بمانند. در قرن هفدهم، سه ستون رواق تعویض شد و دو برج ناقوس به نما اضافه شد. بنای باقی‌مانده، ساختار باستانی خود را همراه با نشانه‌های مداخله‌های بعدی حفظ کرده است.
خط زمانی
- 27–25 پیش از میلاد: آگریپا ساخت نخستین پانتئون را سفارش داد.
- 80 میلادی: آتش‌سوزی بنای آگریپا را نابود کرد. بنا در دوران دومیتیان بازسازی شد.
- 110 میلادی: ساختمان متعلق به دوران دومیتیان دوباره سوخت.
- ربع نخست قرن دوم میلادی: پانتئون گنبددار کنونی ساخته شد. اینکه ساخت‌وساز در دوران تراژان آغاز شد یا هادریان، همچنان محل اختلاف است.
- 202 میلادی: سپتیمیوس سوروس (Septimius Severus) و کاراکالا (Caracalla) دستور تعمیر بنا را دادند.
- 609: پانتئون با نام سانتا ماریا اَد مارتیرس به‌عنوان کلیسا تقدیس شد.
- قرن هفدهم: سه ستون رواق تعویض شد و دو برج ناقوس به نما اضافه شد.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
برابری ارتفاع و قطر فضای داخلی باعث میشود کره‌ای فرضی با قطر 43.3 متر درون پانتئون جا بگیرد. اگر شما این کره را زیر گنبد تصور کنید، رابطه میان کف، فضای مدور و سقف را آسان‌تر درک می‌کنید. این ابعاد، کل حجم فضای داخلی را توصیف می‌کنند.
رواق 16 ستون با سرستون‌های کورنتی دارد. ستون‌های یکپارچه آن از گرانیت مصر ساخته شده‌اند. در قرن هفدهم، در دوران اوربان هشتم (VIII. Urbanus) و الکساندر هفتم (VII. Alexander)، سه ستون سمت چپ را با ستون‌هایی که پیش‌تر استفاده شده بودند جایگزین کردند.
زیر کتیبه بزرگ آگریپا، کتیبه کوچک‌تری قرار دارد. این نوشته تعمیرات انجام‌شده در دوران سپتیمیوس سوروس و کاراکالا در سال 202 میلادی را ثبت میکند. بنابراین، نما هم انتساب بنا به بانی نخستین را حفظ کرده و هم گزارشی از کارهای بعدی را.
دو برج ناقوسی که در قرن هفدهم اضافه شدند، میان مردم رم لقب تمسخرآمیزی گرفتند: گوش‌های الاغ. این جزئیات، در کنار ستون‌های تعویض‌شده و تداوم کاربری کلیسایی، بخشی از تاریخ معماری متأخر پانتئون است.
پرسش‌های متداول
آیا پانتئون کنونی را آگریپا ساخت؟
آگریپا ساخت نخستین پانتئون را در سالهای 27–25 پیش از میلاد سفارش داد. بنای گنبددار کنونی حاصل بازسازی در قرن دوم میلادی است. کتیبه شاخص نما نام آگریپا را حفظ کرده، اما ساختمان بالای آن و پشت آن متعلق به مرحله‌ای متأخرتر است.
وزن گنبد پانتئون را چگونه کم کردند؟
بتن هرچه به رأس نزدیک‌تر میشود نازکتر است و در آن قسمت از مصالح آتشفشانی سبک‌تر استفاده شده است. پنج ردیف قاب فرورفته، از مصالح سطح داخلی کم می‌کنند. روزن نیز جرمی را از بالاترین بخش گنبد حذف میکند و به کاهش کلی وزن کمک میکند.
چرا بالای گنبد پانتئون سوراخ دارد؟
روزن یا اکولوس، وزن گنبد را کاهش می‌دهد و نور روز را به داخل راه می‌دهد. قطر آن حدود 9 متر است و به گردش هوا و خنک شدن فضا هم کمک میکند. باز بودن آن، این کارکردهای محیطی را با طراحی سازه‌ای گنبد پیوند می‌دهد.
آیا باران وارد پانتئون میشود؟
بله. باران از روزن وارد میشود و به کف مرمری می‌رسد. برآمدگی و شیب ملایم کف، آب را به سوی محلهای تخلیه هدایت میکند و 22 سوراخ در بخش مرکزی کف، آب را بیرون میبرند.
منابع
- وزارت فرهنگ ایتالیا — مروری بر تاریخ direzionemuseiroma.cultura.gov.it
- گردشگری رم — پانتئون turismoroma.it
- اسمارت‌هیستوری — پانتئون، رم smarthistory.org
- دانشگاه کلن، مؤسسه باستان‌شناسی — پروژه دیجیتال پانتئون برن archaeologie.phil-fak.uni-koeln.de
- دیوید مور، Constructor، سپتامبر 2002 — پانتئون: گوهر تاج بتن رومی ballarini.cive.uh.edu
- PBS/WGBH — ساخت‌وسازهای بزرگ: پانتئون pbs.org
- ویکی‌پدیا — پانتئون، رم en.wikipedia.org
- ویکی‌پدی — پانتئون (رم)) tr.wikipedia.org
FAQ
آیا پانتئون کنونی را آگریپا ساخت؟
آگریپا ساخت نخستین پانتئون را در سالهای 27–25 پیش از میلاد سفارش داد. بنای گنبددار کنونی حاصل بازسازی گسترده در قرن دوم میلادی است، هرچند نام او همچنان بر نمای بنا دیده میشود.
وزن گنبد پانتئون را چگونه کم کردند؟
گنبد هرچه بالاتر میرود نازکتر میشود و نزدیک رأس آن از مصالح آتشفشانی با چگالی کم استفاده شده است. 140 قاب فرورفته و روزن باز گنبد هم مقدار مصالح و وزن آن را کاهش میدهند.
چرا بالای گنبد پانتئون سوراخ دارد؟
این روزن، موسوم به اکولوس، وزن گنبد را کم میکند و نور روز را به داخل میرساند. قطر دهانه حدود 9 متر است و به گردش هوا و خنک شدن فضای داخلی هم کمک میکند.
آیا باران وارد پانتئون میشود؟
بله. باران از روزن باز گنبد به داخل میبارد. کف مرمری با برآمدگی ملایمش آب را به سوی محلهای تخلیه هدایت میکند و 22 سوراخ در بخش مرکزی کف، آب را بیرون میبرند.
Image: Pantheon Rom 1 cropped.jpg — Rabax63, CC BY-SA 4.0
