Pantheon nedir? Roma’daki kubbe ve tepesindeki delik

Roma’daki Pantheon’un beton kubbesinin tepesinde, yaklaşık 9 metre çapında açık bir delik bulunur. Siz bu antik yapıda, hafifletilmiş beton kubbenin nasıl taşındığını ve açıklığın işlevlerini görebilirsiniz. İkinci yüzyılda yeniden yapılan Pantheon’da oculus, ağırlığı azaltırken ışık ve hava sağlar. [1][2][3]

Kubbenin altındaki mekânın çapı ve toplam yüksekliği, aynı ölçüye, 43,30 metreye ulaşır. Bu eşitlik, yapının içine aynı çapta hayalî bir küre yerleştirmeyi mümkün kılar. Cephedeki Agrippa yazıtı, beton katmanları ve zemindeki tahliyeler, yapının farklı sorularını yanıtlar. Pantheon’u anlamak için hem yukarıdaki açıklığa hem aşağıdaki mermer zemine bakmak gerekir. [1][4]

Agrippa’nın yapısıyla günümüze ulaşan Pantheon arasındaki ilişki nedir?

Pantheon, İtalya’nın Roma kentinin tarihî merkezindeki Pigna semtinde bulunan antik bir anıttır. Bugün görülen yapı, antik bir yapıdan Hristiyan bazilikasına dönüştürülmüş olmasıyla da tanımlanır. Dolayısıyla Pantheon’un geçmişinde hem Roma dönemi inşaatları hem kilise kullanımı bulunur. [5]

Augustus’un damadı Marcus Vipsanius Agrippa, ilk Pantheon’u MÖ 27–25 yılları arasında kurdurdu. Ancak bu ilk yapı, MS 80 yılında çıkan yangında yıkıldı. Domitianus tarafından yeniden yaptırılan ikinci Pantheon da MS 110 yılında yandı. Günümüzdeki yapı, Agrippa’nın ilk Pantheon’unun yerinde gerçekleştirilen kapsamlı yeniden inşanın ürünüdür. [1][3][6]

Cephedeki Latince yazıt, yapıyı Lucius oğlu Marcus Agrippa’nın yaptırdığını bildirir. Yazıt ayrıca Agrippa’nın üçüncü kez konsüllük yaptığı bilgisini de taşır. Siz girişte bu adı okuduğunuzda, ilk kuruluşla sonraki inşaatı ayrı düşünmelisiniz. Çünkü mevcut kubbeli biçim, Agrippa döneminden değil, ikinci yüzyıldaki yeniden inşadan gelir. [1][2]

Yeniden inşanın başlangıcı konusunda kaynaklar farklı tarihlendirmeleri benimser ve farklı hükümdarları öne çıkarır. İtalya Kültür Bakanlığı, çalışmayı Hadrianus dönemindeki MS 118–125 yılları arasına yerleştirir. Köln Üniversitesi’nin arkeoloji projesi ise inşaatın MS 110’da, Traianus döneminde başladığını belirtir. Bu görüşe göre yapı, başlangıcından sonra Hadrianus döneminde tamamlanmış olan Pantheon’dur. [1][7]

Pantheon’un bütün tanrılara adanmış bir tapınak olduğu geleneksel açıklama da tartışmalıdır. Godfrey ve Hemsoll, antik metinlerde Hadrianus yapısının adlandırılma biçimine dikkat çeker. Bu metinlerde yapı, olağan tapınak terimi olan aedes ile adlandırılmaz. Dolayısıyla Pantheon’un ilk işlevini anlatırken, geleneksel açıklamayı kesin bilgi gibi sunmamak gerekir. [3]

Beton kubbenin ağırlığı nasıl azaltıldı?

Pantheon’un dairesel iç mekânı, 43,30 metrelik çapıyla beton kubbenin geçtiği açıklığı gösterir. Zeminden kubbenin tepesine kadar ölçülen yükseklik de yine 43,30 metreye ulaşır. Yapı, dünyanın en geniş açıklıklı donatısız beton kubbesine sahip olmasıyla tanınır. Bu genişliği anlamak için kubbeyi, onu taşıyan duvarlarla birlikte düşünmek gerekir. [1][3]

Roma betonunda kullanılan harç, puzolan denen ince volkanik külle hazırlanıyordu. Bu külün kireç ve suyla birleştirilmesi, betonun harç bileşenini oluşturuyordu. Pantheon’un beton yapımında kullanılan ahşap kalıplar, geniş ve kesintisiz kubbeli iç mekânı mümkün kıldı. Burada malzemenin bileşimiyle, ona biçim veren kalıplar aynı yapım sürecinin parçalarıydı. [2][4]

Kubbenin aşağıya ve dışarıya uyguladığı kuvvetleri, tuğla kaplı kalın beton silindir duvar karşılar. Yük, bu dairesel taşıyıcı duvarın içindeki sekiz büyük ayağa dağıtılır. Böylece iç mekânda gördüğünüz kubbenin taşıyıcı sistemi, çevresindeki duvar kütlesiyle birlikte çalışır. Kubbenin geniş açıklığı kadar, bu yükün nerelere aktarıldığı da yapıyı açıklar. [2][6]

Ağırlığı azaltan ilk düzenleme, kubbenin kesitinin yukarıya doğru belirgin biçimde incelmesidir. Alt kesimde yaklaşık 6,4 metre olan kalınlık, oculus çevresinde yaklaşık 1,2 metreye düşer. Yani kubbenin tepeye yakın bölümleri, alt kesimdeki kadar kalın beton içermez. Bu değişim, yapının her yüksekliğinde aynı miktarda malzeme kullanılmadığını gösterir. [3]

Kubbe betonu altı malzeme katmanına ayrılır ve tepeye yaklaştıkça malzeme seçimi değişir. Üst bölümlerde kullanılan düşük yoğunluklu volkanik skorya, kubbenin ağırlığının azaltılmasına katkı sağlar. Dolayısıyla hafifletme, yalnız beton kalınlığını azaltmakla sınırlı kalan bir çözüm değildir. Betonun içinde kullanılan malzemelerin yoğunluğu da aynı amaç doğrultusunda düzenlenmiştir. [2]

İç yüzeyde gördüğünüz kasetler, beş sıra hâlinde düzenlenmiş toplam 140 boşluktan oluşur. Bu girintiler, kullanılan malzeme miktarını ve dolayısıyla kubbenin ağırlığını azaltır. Tepedeki oculus da merkezde bulunacak malzeme kütlesini ortadan kaldırarak aynı amaca katkıda bulunur. Siz yukarı baktığınızda, kasetlerin düzeniyle birlikte bu hafifletme yöntemlerini de izleyebilirsiniz. [8]

Oculus ne işe yarar ve içeri giren yağmur nasıl tahliye edilir?

Oculus, Pantheon kubbesinin merkezindeki yaklaşık 9 metre çaplı, gökyüzüne açık dairesel açıklıktır. Bu açıklık, kubbenin tepe bölümündeki beton kütlesini azaltan mimari çözümün parçasıdır. Ancak işlevi ağırlıkla sınırlı değildir; iç mekâna gün ışığı da sağlar. Hava dolaşımına ve serinlemeye katkısı, açıklığı iç ortamın bir parçası yapar. [1][3][8]

Gündelik hayatta bir pencerenin odaya gün ışığı sağlamasını düşünerek oculusun aydınlatma işlevini kavrayabilirsiniz. Pantheon’da bu işlevi, duvardaki pencere yerine kubbenin merkezindeki açık daire üstlenir. Yaklaşık 9 metrelik açıklık, iç mekânla gökyüzü arasında doğrudan bağlantı kurar. Siz kubbenin merkezine baktığınızda, ışığın geldiği yerle hafifletilen bölümü birlikte görürsünüz. [1][3][8]

Oculus gökyüzüne açık olduğu için yağmur, bu açıklıktan yapının içine girer. İçeri giren suyun uzaklaştırılması için zeminin merkezinde 22 tahliye deliği bulunur. Dolayısıyla Pantheon’un yağmurla ilişkisi, yalnız kubbedeki açıklık üzerinden açıklanabilecek bir konu değildir. Açıklığın altında yer alan mermer döşeme de suyun tahliyesine katılır. [1][4]

Mermer zeminin hafif dışbükey eğimi, düşen yağmur suyunu tahliye noktalarına yönlendirir. Suyun içeri girdiği yer yukarıda, uzaklaştırıldığı noktalar ise zeminin merkezindedir. Gündelik hayattaki bir gider gibi, buradaki tahliye delikleri de suyu uzaklaştırır. Ancak Pantheon’da bu düzen, açık oculus ve eğimli mermer zeminle birlikte çalışır. [1][4]

Yapının kiliseye dönüştürülmesi korunmasına nasıl katkıda bulundu?

Bizans İmparatoru Phokas, Pantheon’u Papa IV. Bonifatius’a vererek kiliseye dönüşümün önünü açtı. Yapı, 609 yılında Santa Maria ad Martyres adıyla kilise olarak kutsandı. Bu tarih, Pantheon’un antik yapıdan Hristiyan ibadet mekânına dönüşümünü gösteren temel dönüm noktasıdır. Roma’daki anıtın geçmişini anlatırken, ikinci yüzyıldaki inşayla bu kullanım değişimini birlikte düşünmek gerekir. [1]

Pantheon’un kiliseye dönüştürülmesi, Orta Çağ’da yapı malzemelerinin sökülmesinden korunmasına katkıda bulundu. Aynı dönemde pek çok antik anıt, malzemelerinin alınması nedeniyle kayıplar yaşadı. Pantheon açısından kilise kullanımı, yapının korunmasına yardımcı olan somut bir etkendi. Bu nedenle 609 tarihi, yalnız yapının adının değiştiği bir tarih değildir. [1][6]

Bununla birlikte Pantheon’un sonraki yüzyılları, çeşitli onarımlar ve mimari değişiklikler de içerir. XVII. yüzyılda giriş revakındaki üç sütun değiştirildi ve cepheye iki çan kulesi eklendi. Bu müdahaleler, kiliseye dönüşüm sonrasında yapının mimari geçmişinin devam ettiğini gösterir. Bugünkü Pantheon’u değerlendirirken, antik inşaatla sonraki değişiklikleri aynı zaman çizgisinde izleyebilirsiniz. [1][6]

Kısa kronoloji

Pantheon’un kronolojisi, Agrippa’nın ilk yapısıyla bugün görülen kubbeyi birbirinden ayırmayı kolaylaştırır. Yangınlar, yeniden inşa ve kiliseye dönüşüm, bu çizgideki temel dönüm noktalarını oluşturur. [1][3][6][7]

1. MÖ 27–25 Agrippa, ilk Pantheon’u kurdurdu.
2. MS 80 İlk yapı yangında yıkıldı.
3. MS 110 Domitianus dönemindeki yapı yeniden yandı.
4. MS II. yüzyıl Günümüzdeki kubbeli yapı inşa edildi; başlangıcının Traianus veya Hadrianus dönemine tarihlenmesi tartışmalıdır.
5. MS 202 Septimius Severus ve Caracalla yapıyı onarttı.
6. 609 Pantheon, Santa Maria ad Martyres adıyla kilise olarak kutsandı.
7. XVII. yüzyıl Revaktaki üç sütun değiştirildi ve cepheye iki çan kulesi eklendi.

Tablodaki MS 202 onarımının cephede de okunabilen somut bir kaydı bulunur. Agrippa yazıtının altındaki daha küçük yazıt, Septimius Severus ile Caracalla’nın onarımını kaydeder. Böylece cephe, ilk kurucunun adının yanında sonraki müdahalenin bilgisini de taşır. [3]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Pantheon’un içine hayalî bir küre yerleştirme düşüncesi, iç mekânın ölçülerinden doğar. Çapla yüksekliğin eşit olması, içeride 43,3 metre çapında bir küre hayal etmeyi sağlar. Siz mekânın büyüklüğünü kavramaya çalışırken, bu geometrik ilişkiyi zihninizde canlandırabilirsiniz. Buradaki küre, yapıya eklenmiş bir nesne değil, ölçülerin anlattığı bir geometridir. [1][4]

Giriş revakındaki tek parça Korint sütunları, Mısır granitinden yapılmış taş elemanlardır. Revakta toplam 16 Korint sütunu bulunur; sol yandaki üçünün geçmişi farklıdır. Bu üç sütun, XVII. yüzyılda VIII. Urbanus ve VII. Alexander dönemlerinde değiştirildi. Değişimde devşirme sütunlar kullanılması, revaktaki elemanların hepsinin aynı geçmişi paylaşmadığını gösterir. [1][2]

Cepheye XVII. yüzyılda eklenen iki çan kulesi, Romalıların alaycı adlandırmasına konu oldu. Romalılar, bu iki kuleyi eşek kulakları diye adlandırdı. Bu ayrıntı, Pantheon’un yalnız antik kubbesiyle değil, sonraki eklemeleriyle de konuşulduğunu gösterir. İki kuleye verilen ad, yapının Roma’daki gündelik dilde bıraktığı somut izlerden biridir. [6]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. İtalya Kültür Bakanlığı — Cenni storici direzionemuseiroma.cultura.gov.it
2. Smarthistory — The Pantheon, Rome smarthistory.org
3. Wikipedia — Pantheon, Rome en.wikipedia.org
4. David Moore — The Pantheon: Crown Jewel of Roman Concrete, Constructor ballarini.cive.uh.edu
5. Vikipedi — Pantheon (Roma) tr.wikipedia.org
6. Turismo Roma — The Pantheon turismoroma.it
7. Köln Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü — The Bern Digital Pantheon Project archaeologie.phil-fak.uni-koeln.de
8. PBS/WGBH — Building Big: Pantheon pbs.org

Görsel: Pantheon Rom 1 cropped.jpg — Rabax63, CC BY-SA 4.0