Porto Riko, 1898 tarihli Paris Antlaşması’yla İspanya’dan ABD’ye devredildiği için Amerikan egemenliği altındadır. Siz burada, vatandaşlık ve yerel yönetimin neden eyaletlik veya bağımsızlık getirmediğini öğreneceksiniz. Adanın statüsünün değişmesi, ABD Kongresi’nin federal yasama işlemini gerektiriyor. [1][2]
Porto Riko’da yaşayan ABD vatandaşları, ikamet koşullarına bağlı olarak başkanlık genel seçiminde oy kullanamıyor. Siz bir adresin oy hakkını neden etkilediğini bu örnekte görebilirsiniz. Bunun açıklaması, 1898’deki devirden 1952 Anayasası’na ve statü referandumlarına uzanan süreçte bulunuyor. [2][3]
Porto Riko nerede, haritada hangi bölgede bulunuyor?
Porto Riko, Karayipler’de Dominik Cumhuriyeti ile ABD Virjin Adaları arasında bulunuyor. Ana adanın yanında Vieques, Culebra ve Mona gibi adaları da kapsıyor. Dolayısıyla Porto Riko adı, tek bir adadan oluşmayan bir takımadayı ifade ediyor. [4]
Başkenti San Juan, ana adanın kuzey kıyısında yer alıyor. Siz haritada Porto Riko’yu ararken, Dominik Cumhuriyeti ile ABD Virjin Adaları arasına bakabilirsiniz. San Juan’ın kuzey kıyısındaki konumu, başkenti haritada bulmanızı da kolaylaştırır. [4]
ABD Nüfus Sayım Bürosuna göre, 1 Nisan 2020 sayımında nüfus 3.285.874 kişiydi. Büronun 1 Temmuz 2025 tarihli tahmini ise 3.184.835 kişiyi gösteriyordu. Bu değerleri okurken, ilk sayının sayım, ikincisinin tahmin olduğunu ayırmak gerekiyor. [5]
Coğrafi konumu Karayipler’de olan Porto Riko’nun siyasi statüsü, ABD egemenliğiyle tanımlanıyor. Resmî adı Commonwealth of Puerto Rico olsa da, birliğe eyalet olarak katılmış değil. Haritadaki yeri ile yönetim biçimi, bu nedenle ayrı soruların cevaplarını oluşturuyor. [6]
Porto Riko neden ABD’ye bağlı? İspanyol yönetimi nasıl sona erdi?
Kristof Kolomb’un 1493’teki gelişini, Juan Ponce de León’un 1508’de başlattığı kolonileştirme izledi. Yaklaşık dört yüzyıllık İspanyol yönetimi, adanın dilinin tarihsel zeminini de oluşturdu. Bugün günlük yaşamda baskın olan İspanyolca, bu uzun yönetim döneminin izlerini taşıyor. [4][6]
İspanyol yönetimi altında bağımsızlık isteyen hareketler de ortaya çıktı. Ramón Emeterio Betances’in desteklediği 1868 tarihli Grito de Lares ayaklanması bunlardan biriydi. İspanya’dan bağımsızlık hedefleyen ayaklanma, kısa sürede bastırıldı ve hedefine ulaşamadı. [7]
İspanya, 1898’in başında Porto Rikoluların özerk bir hükümet kurmasına izin verdi. Ancak aynı yıl başlayan İspanya–ABD Savaşı, bu yönetimin ömrünü kısalttı. ABD askerleri, 25 Temmuz 1898’de adanın güneyindeki Guánica’ya çıktı. [7][8]
Savaşın ardından imzalanan Paris Antlaşması, Porto Riko’nun bağlı olduğu devleti değiştirdi. İspanya, 10 Aralık 1898 tarihli antlaşmanın II. maddesiyle adayı ABD’ye devretti. Antlaşma 11 Nisan 1899’da yürürlüğe girdi ve devir hukuken işlerlik kazandı. [1]
Dolayısıyla Porto Riko’nun ABD’ye bağlanmasının temelinde, savaşın ardından yapılan bu devir bulunuyor. 1868’de hedeflenen bağımsızlık ile 1898’de gerçekleşen egemenlik değişimi aynı sonuç değildi. İspanyol yönetiminin sona ermesi, Porto Riko’yu bağımsız bir ülkeye dönüştürmedi. [1][7]
ABD vatandaşlığı ve 1952 Anayasası neden eyaletlik getirmedi?
Foraker Yasası, 1 Mayıs 1900’de Amerikan askerî yönetiminin yerine sivil yönetim getirdi. Yeni düzen içinde valiyi, Porto Riko halkı yerine ABD başkanı atıyordu. Askerî yönetimden sivil yönetime geçiş, böylece halkın valisini seçmesiyle aynı anda gerçekleşmedi. [9]
1917 tarihli Jones–Shafroth Yasası, Porto Rikolulara ABD vatandaşlığı verdi. Ancak yasa, adanın eyalet olarak birliğe katılmamış bölge statüsünü değiştirmedi. Vatandaşlık hakkının tanınması ile bir bölgenin eyalet olması, burada farklı sonuçlardı. [10]
Porto Rikolular, kendi valilerini ilk kez 1948 yılında seçebildi. Seçimi kazanan Luis Muñoz Marín, halk tarafından seçilen ilk vali oldu. Ardından 25 Temmuz 1952 tarihli anayasa, Commonwealth yönetiminin yerel anayasal çerçevesini oluşturdu. [10][11]
1952 düzenlemesinin anlamı konusunda ise birbirinden farklı siyasi ve hukuki yorumlar bulunuyor. Bir görüş, düzenlemeyi karşılıklı rızaya dayalı özel bir ortaklık olarak değerlendiriyor. Karşı görüş, Kongre’nin anayasal bölge yetkisinin devam ettiğini vurguluyor. [2]
Bu tartışmanın merkezinde, ABD Anayasası’nın IV. maddesindeki bölgelere ilişkin hüküm bulunuyor. Hüküm, Kongre’ye Porto Riko üzerinde geniş yetkiler tanıyor ve statü değişikliği yasama gerektiriyor. Bu nedenle 1952’deki yerel anayasa, tek başına eyaletlik veya bağımsızlık sağlamadı. [2][11]
Porto Riko neden hâlâ eyalet ya da bağımsız ülke değil?
Porto Riko’nun bugünkü konumunu anlamak için, vatandaşlık ile siyasi temsili birlikte değerlendirmek gerekiyor. Adada ikamet eden ABD vatandaşlarının başkanlık genel seçimindeki oy hakkı sınırlı. Bir eyalette veya Washington, DC’de resmî ikametleri bulunmuyorsa, bu seçimde oy kullanamıyorlar. [3]
Siz Porto Riko’da yaşayan bir ABD vatandaşının durumunu bu ikamet koşuluyla değerlendirebilirsiniz. ABD vatandaşlığı taşıması, başkanlık genel seçiminde oy kullanmasına tek başına yetmiyor. Resmî ikamet yeri, burada ülkenin başkanını seçme hakkıyla bağlantı kuruyor. [3]
Porto Riko’nun Washington’daki temsilcisinin unvanı, İngilizcede Resident Commissioner olarak geçiyor. Bu temsilcinin, ABD Temsilciler Meclisi Genel Kurulundaki nihai oylamalara katılma hakkı bulunmuyor. Dolayısıyla Washington’da temsilcisinin bulunması, nihai oylamalarda oy hakkı bulunduğu anlamına gelmiyor. [2]
Statü referandumları siyasi tercihleri gösterse de, Kongre’nin yasama işleminin yerini almıyor. Aralık 2022’de Temsilciler Meclisi, statü tasarısını 233’e karşı 191 oyla kabul etti. Ancak tasarı yasalaşmadığı için, bu kabul Porto Riko’nun statüsünü değiştirmedi. [2]
Bağımsızlık seçeneği de, eyaletlik gibi, referandumlarda oylanmış bir statü tercihi olarak bulunuyor. Ancak 2024 sonuçlarında bağımsızlık, geçerli seçenek oylarının yüzde 11,82’sini aldı. Bu sonuç da kendi başına bağımsız bir devlet kurulmasını sağlamadı. [2][12]
Referandumlarda eyaletlik kazandıysa statü neden değişmedi?
11 Haziran 2017 referandumunda oyların yüzde 97,2’si eyaletlik yönünde çıktı. Ancak kayıtlı seçmenlerin yalnızca yüzde 23’ü bu oylamaya katıldı. Sonucu değerlendirirken, kullanılan oylardaki oran ile seçime katılımı birlikte okumak gerekiyor. [2]
2020 referandumunda, Porto Riko’nun derhâl eyalet kabul edilmesini isteyen seçenek yüzde 52,5 aldı. Eyaletlik yine öne çıkmıştı, fakat bu sonuç da adayı eyalete dönüştürmedi. Statü değişikliği için gereken federal yasama işlemi, referandum sonucundan ayrıydı. [2]
5 Kasım 2024 referandumunda eyaletlik, geçerli seçenek oylarının yüzde 58,61’ini aldı. Aynı sonuçlarda serbest ortaklık yüzde 29,57, bağımsızlık ise yüzde 11,82 destek buldu. Bu oranlar, bütün pusulaların değil, geçerli seçenek oylarının dağılımını gösteriyor. [12]
2024 sonucunun siyasi anlamına ilişkin yorumlar ise birbirinden ayrılıyor. Eyaletlik lehindeki yorum, yüzde 58,61 sonucunu bu yönde bir yetki olarak görüyor. Boykot eleştirisi ise PIP ve MVC’nin boş oy çağrısını öne çıkarıyor. [12]
Bu eleştiride, oylamada kullanılan 165.521 boş pusula da özellikle vurgulanıyor. Siz yüzde 58,61 oranını değerlendirirken, hesaplamanın geçerli seçenek oylarına dayandığını dikkate almalısınız. Referandumdaki tercih dağılımı ile Kongre’nin hukuki yetkisi, böylece ayrı değerlendirme başlıkları oluşturuyor. [2][12]
Kısa kronoloji
1493’ten 2024’e uzanan bu sıralama, yönetim ve statü değişikliklerini birlikte gösteriyor. Özellikle 1917 vatandaşlığı ile 1952 Anayasası, eyaletlikten ayrı gelişmeler olarak okunmalı. [2][4][10][11][12]
- 1493 Kristof Kolomb adaya geldi. [4]
- 1508 Juan Ponce de León, adadaki İspanyol kolonileştirmesini başlattı. [4]
- 1868 İspanya’dan bağımsızlık hedefleyen Grito de Lares ayaklanması bastırıldı. [7]
- 25 Temmuz 1898 ABD askerleri, adanın güneyindeki Guánica’ya çıktı. [7]
- 10 Aralık 1898 Paris Antlaşması imzalandı; İspanya adayı ABD’ye devretmeyi kabul etti. [1]
- 11 Nisan 1899 Paris Antlaşması yürürlüğe girdi ve devir işlerlik kazandı. [1]
- 1 Mayıs 1900 Foraker Yasası uyarınca askerî yönetimin yerine sivil yönetim başladı. [9]
- 1917 Jones–Shafroth Yasası, bölge statüsünü değiştirmeden ABD vatandaşlığı verdi. [10]
- 1948 Luis Muñoz Marín, halk tarafından seçilen ilk vali oldu. [10]
- 25 Temmuz 1952 Porto Riko Anayasası, Commonwealth yönetiminin yerel anayasal çerçevesini oluşturdu. [11]
- 2017 Düşük katılımlı referandumda eyaletlik seçeneği yüzde 97,2 oy aldı. [2]
- 2020 Derhâl eyaletlik isteyen seçenek yüzde 52,5 destek aldı. [2]
- Aralık 2022 Temsilciler Meclisi statü tasarısını kabul etti; tasarı yasalaşmadı. [2]
- 5 Kasım 2024 Eyaletlik, geçerli seçenek oylarının yüzde 58,61’ini aldı. [12]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Amerikan yönetimi, adanın adını resmî İngilizce kullanımda Porto Rico biçimine çevirmişti. Bu yazım, 1932 yılına kadar resmî kullanımda kalmaya devam etti. Adanın ismi bile, yönetim değişikliğinin ardından farklı bir resmî biçim kazanmıştı. [9]
Porto Riko bayrağı, 1952 yılında resmî olarak kabul edildi. Bayrakta üç kırmızı ve iki beyaz yatay şerit bulunuyor. Mavi üçgenin içindeki beyaz yıldız, bayrağın diğer belirgin unsurunu oluşturuyor. [11]
Bugünkü bayrağın benimsenme yeri ise Porto Riko değil, New York’tu. 22 Aralık 1895’te Chimney Hall’da toplanan 59 Porto Rikolu devrimci bayrağı benimsedi. Tasarım, Küba bayrağındaki kırmızı üçgen ile mavi şeritlerin renklerinin değiştirilmesiyle oluşturuldu. [13]
Porto Riko’nun spor alanındaki ayrı temsili, siyasi statüsünden farklı bir tablo sunuyor. Futbol federasyonu 1940’ta kuruldu ve 1960’ta FIFA’ya katıldı. Böylece Porto Riko, kendi temsilî takımlarıyla resmî futbol karşılaşmalarına katılmaya başladı. [14]
Basketboldaki çarpıcı örnek, 15 Ağustos 2004 tarihinde Atina Olimpiyatları’nda yaşandı. Porto Riko erkek basketbol takımı, ABD takımını 92–73 mağlup etti. Bu, NBA oyuncularından oluşan bir ABD takımının aldığı ilk olimpiyat yenilgisiydi. [15]
Sık sorulan sorular
Porto Riko hangi ülkeye ait?
Porto Riko, ABD egemenliği altında bulunan, ancak eyalet olarak birliğe katılmamış bir bölgedir. Resmî adı Commonwealth of Puerto Rico’dur.
Porto Riko hangi dili konuşuyor?
Porto Riko hükümetinin resmî dilleri İspanyolca ve İngilizcedir; günlük yaşamda İspanyolca baskındır. İspanyolcanın tarihsel zemini, yaklaşık dört yüzyıl süren İspanyol yönetimine dayanır.
Porto Riko saat kaç, hangi saat diliminde?
Porto Riko, yıl boyunca UTC−4 olan Atlantik Standart Saati’ni kullanır. Yaz saati uygulamadığından, saat dilimi yıl içinde değişmez.
Porto Riko Çukuru nerede?
Porto Riko Çukuru, adanın kuzeyinde bulunan Atlas Okyanusu’nun en derin bölgesidir. Bazı kesimlerinde derinlik 8.400 metreyi aşar.
Porto Riko millî futbol takımı neden ayrı?
Porto Riko Futbol Federasyonu 1940’ta kuruldu ve 1960’ta FIFA’ya katıldı. Kendi temsilî takımlarıyla resmî karşılaşmalara katılması, adanın bağımsız bir devlet olduğu anlamına gelmez.
Kaynaklar
- U.S. National Archives — Records of the Spanish Governors of Puerto Rico archives.gov
- Congressional Research Service — Political Status of Puerto Rico, R44721 everycrsreport.com
- U.S. National Archives — Electoral College Frequently Asked Questions archives.gov
- Vikipedi — Porto Riko tr.wikipedia.org
- U.S. Census Bureau — QuickFacts: Puerto Rico census.gov
- Wikipedia — Puerto Rico en.wikipedia.org
- Encyclopedia of Puerto Rico — Brief history of Puerto Rico en.enciclopediapr.org
- Smithsonian National Museum of American History — Acquiring Puerto Rico from Spain americanhistory.si.edu
- National Park Service — American Latino Theme Study: Empires, Wars, Revolutions nps.gov
- Smithsonian National Museum of the American Latino — Bombardment of San Juan, Puerto Rico latino.si.edu
- Puerto Rico Department of State — Department of State / Official Signs of Puerto Rico statedepartment.pr.gov
- Birleşmiş Milletler — A/AC.109/2026/L.13 digitallibrary.un.org
- Gobierno de Puerto Rico — Banderas y Escudo pr.gov
Görsel: USA-2016-Puerto Rico-San Juan-Castillo San Felipe del Morro 10.jpg — Godot13, CC BY-SA 4.0
