Paris (Paris) yaxınlığında tapılan 10 tonluq daş fiqur Şampinyinin Neolit qəbiristanlığındakı insan formalı abidəni üzə çıxarır. Qəbiristanlıqda 11 qəbir və fiqurun özü də daxil olmaqla ümumilikdə 30 meqalit blok var. ArtsLife buranı e.ə. 4750–4300-cü illərə aid edir. Dəfnlərlə yanaşı, burada ağac, torpaq və daşdan qurulmuş tikililər də mövcuddur. Fiqurun üzərinə yonulmuş kəmər onun insan təsvirinin aydın seçilən detalıdır.
Qəbirlərin arasına niyə belə nəhəng insan təsviri yerləşdirilmişdi? Şampinyi-sür-Marnda (Champigny-sur-Marne) cavabı qəbiristanlığın quruluşunda, daşın işlənmiş səthində və ətrafındakı kiçik obyektlərdə axtarmaq lazımdır. Siz başlıqlara çıxan çəkidən kənara baxanda oturaq vəziyyətdə dəfn edilmiş insanla, dəfn olmayan yüksəldilmiş sahə ilə və quruduqca bərkiyən tikinti qarışığı ilə qarşılaşırsınız.
Paris yaxınlığındakı daş fiqur harada tapılıb?
Qəbiristanlıq Fransanın (Fransa) Val-de-Marn (Val-de-Marne) departamentindəki Şampinyi-sür-Marn şəhərində yerləşir. Şəhər Parisin mərkəzindən təxminən 12.5 kilometr şərq-cənub-şərqdədir. Deməli, söhbət Parisin mərkəzində aparılan qazıntıdan deyil, şəhər mərkəzindən kənardakı konkret bir yerdən gedir.
Arxeoloqlar qəbiristanlığı yaşayış binalarının tikintisindən əvvəl aparılan xilasetmə qazıntısı zamanı, rue de Verdun küçəsindəki 134–148 ünvanında tapıblar. İşləri Romana Blaserin rəhbərlik etdiyi Inrap qrupu İl-de-Frans (Île-de-France) DRAC-ın nəzarəti altında aparıb. Müasir tikinti layihəsi qədim dəfn yerini üzə çıxarıb.
Qazıntıda nəhəng yonulmuş daşdan başqa tapıntılar da aşkarlanıb. Ouest-France-ın Inrap-a istinadən verdiyi siyahıda heykəl-menhirin özü də daxil olmaqla ümumilikdə 30 meqalit blok göstərilir. Ərazidə ağac, torpaq və daşdan qurulmuş tikililər də olub. Bu materiallar qəbiristanlığın daha geniş memarlıq quruluşunu göstərir.
Heykəl-menhir nədir?
Heykəl-menhir üzərində şərti insan təsviri olan, dik qoyulmuş daş lövhədən və ya sütundan hazırlanmış tarixəqədərki abidədir. Şampinyidə daşa yonulmuş kəmər seçilə bilən insan cizgilərindən biridir. Bu detal əhəmiyyətlidir: tapıntı sadəcə qəbirlərlə əlaqəli iri daş deyil. Onun səthində insan təsviri var.
Heykəl-menhirlərə Fransanın cənubunda və qərbində, Kataloniyada (Katalonya), Korsikada (Korsika), Sardiniyada (Sardinya), İtaliyada (İtalya) və Alp dağlarında (Alpler) rast gəlinir. Buna görə Şampinyi daşını tarixəqədərki insan formalı abidələrin daha geniş bir kateqoriyası daxilində nəzərdən keçirmək olar. Eyni kateqoriyaya aid olmaları bütün fiqurların eyni tip şəxsi təsvir etdiyini və ya eyni məna daşıdığını sübut etmir.
Fenay Muzeyi (Musée Fenaille) Ruerq (Rouergue) heykəl-menhirlərinin tanrıları, qəhrəmanları və nüfuzlu şəxsləri təsvir edə biləcəyini bildirir. Muzey mövcud dəlillərin bu ehtimallar arasında seçim etməyə imkan vermədiyini də izah edir. Bunlar Ruerqlə bağlı şərhlərdir. Şampinyi fiqurunun kimliyini müəyyənləşdirmir.
Şampinyinin 10 tonluq daş fiquru nə qədər böyükdür?
Daşın təxmini çəkisi 9.7 tondur. Geniş yayılan 10 ton ifadəsi bu təxminin yuvarlaqlaşdırılmış formasıdır. Daşın uzunluğu 3.04 metr, eni 1.68 metr, qalınlığı isə 74 santimetrdir.
Rodezdəki (Rodez) Fenay Muzeyi ilə müqayisə ölçünü anlamağı asanlaşdırır. Muzeyin bütöv heykəl-menhirlərinin çəkisi 90–870 kiloqram, hündürlüyü isə 0.85–2.10 metr arasındadır. Şampinyi daşının təxmini çəkisi həmin kolleksiya üçün göstərilən çəki aralığının yuxarı həddini xeyli aşır.
Bu müqayisənin sərhədi aydındır: Fenay Muzeyinin rəqəmləri bir muzeydəki bütöv heykəl-menhirlərə aiddir. Onlar ölçünü anlamaq üçün faydalı istinaddır. Bütün belə abidələrin ölçüyə görə sıralamasını müəyyənləşdirmir. Siz bu müqayisə ilə Şampinyi daşının böyüklüyünü təsəvvür edə bilərsiniz. Bununla yanaşı, dəlillərin məhz təsvir edilən əşyalara aid olduğunu nəzərə almalısınız.
11 qəbir qəbiristanlıq haqqında nə deyir?
Qəbirlər iki qrup təşkil edir. Səkkiz qəbir cənubdakı 60 kvadratmetrlik sahədə yerləşirdi. Üçü isə heykəl-menhirin ətrafında idi. Bu bölgü insan formalı daşın qəbiristanlığın dəfn planındakı yerini göstərir. Tapıntının məkan əlaqələri təkcə abidə ilə məhdudlaşmır.
Siz ərazini gözünüzün önünə gətirəndə cənub qrupu ilə daşın ətrafındakı üç qəbri ayırmaq faydalıdır. 11 qəbrin hamısı qazılan qəbiristanlığa aid idi. Lakin hamısı fiqurun düz yanında vahid bir qrupda toplanmamışdı. Onların qeydə alınmış mövqeləri dəfn yerinin necə qurulduğuna dair dəlillərin bir hissəsidir.
İnsan qalıqlarının yaxınlığında daş tiyələr, baltalar və silah ucluqları tapılıb. Bu yaxınlıq həmin əşyaları dəfn mühiti ilə əlaqələndirir. Açıqlanan tapıntı siyahısında həm nəhəng bloklar, həm də kiçik işlənmiş əşyalar var. Beləliklə, qəbiristanlığı ayrı-ayrı tapıntılardan iri tikililərə qədər müxtəlif miqyaslarda nəzərdən keçirmək mümkündür.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar
Yetkin bir insan dar, dairəvi çuxurda oturaq vəziyyətdə dəfn edilmişdi. Qıçlarını və ayaqlarını kalsit örtmüşdü. Bu dəfn qəbiristanlığın ümumi qəbir sayına konkret bədən vəziyyəti və maddi detal əlavə edir. On bir qəbir faydalı ümumi rəqəmdir. Oturaq vəziyyətdə dəfn edilmiş insan isə bu rəqəmin arxasında nə qədər detalın qala biləcəyini göstərir.
Cənub-şərqdəki yüksəldilmiş torpaq sahə təxminən 30 kvadratmetr idi. Burada kiçik, sınmış stela vardı, amma dəfn tapılmadı. Sahənin mövqeyi və içindəkilər onu qəbir qruplarından fərqləndirir. Qəbiristanlıqda insan qalıqlarının olduğu yerlərlə yanaşı, nişanlanmış, yüksəldilmiş bir sahə də mövcud idi.
Tikintini aparanlar karbonatla zəngin qum və lil, çınqıl və sudan ibarət qarışıqdan da istifadə ediblər. Qarışıq quruyanda bərkiyirdi. Siz bunu gündəlik həyatla əlaqələndirmək üçün məcun qarışdırıb onun bərkiməsini izlədiyinizi düşünün. Burada faydalı müqayisə formaya salına bilən yaş qarışığın bərk materiala çevrilməsidir. Şampinyidə bu proses qəbiristanlıqdakı tikinti işlərinin bir hissəsi olub.
Heykəl-menhirin səthində həm təbii oyuqlar, həm də insanların açdığı kiçik, kasaşəkilli çökəkliklər var. Səthin quruluşuna baxanda bu fərq əhəmiyyətlidir. Bəzi oyuqlar daşın təbii səthinə aid idi. Digərləri isə məqsədli işlənmənin nəticəsi idi. Yonulmuş kəmərlə yanaşı, bu çökəkliklər də daşın fiziki təsvirini tamamlayır.
Fiqur boyanmışdımı və niyə uzanıqlı vəziyyətdə idi?
Daşın yuxarı sol hissəsindəki ağ və qara izlərin boya ola biləcəyi irəli sürülüb. Bu şərhin təsdiqi üçün izlərin piqment olduğunu analizlə müəyyənləşdirmək lazımdır. İzlər qeydə alınmış xüsusiyyətdir. Onların boya kimi tanınması isə hələ yoxlanmalı ehtimaldır.
Arxeoloqlar heykəl-menhiri onun yerləşdirilməsi üçün açılmış çuxurda üfüqi vəziyyətdə tapıblar. Onun aşırılıb tərk edildiyi düşünülür. Bu şərhin əsasındakı fiziki müşahidə daşın üfüqi vəziyyətidir. Bundan məqsədli mərasim və ya konkret dağıtma hadisəsi haqqında təfərrüatlı hekayə qurmaq olmaz.
Yonulmuş kəmər, səthdəki çökəkliklər, rəngli izlər və üfüqi vəziyyət daşın tarixinin müxtəlif tərəflərinə aiddir. Kəmər insan təsviri ilə bağlıdır. Çökəkliklər səthin işlənməsinə aiddir. İzlər rəngdən istifadə ehtimalını gündəmə gətirir. Daşın vəziyyəti isə onun tərk edilməsinə dair şərhə əsas verir.
Xronologiya
- E.ə. 4750–4300: ArtsLife-ın Şampinyi Orta Neolit qəbiristanlığı üçün verdiyi tarix aralığı.
- 5 dekabr 2025: Fransa Mədəniyyət Nazirliyinin Kreteydəki (Créteil) görüş proqramında Romana Blaserin Şampinyi üzrə ilkin nəticələrə dair təqdimatı yer alıb.
- 2 noyabr 2026: Ouest-France-a görə, Inrap tapıntıları açıqlayıb.
2025-ci ilin dekabr proqramı Şampinyi üzrə ilkin nəticələrin 2026-cı ilin noyabrındakı ictimai açıqlamadan əvvəl mövcud olduğunu göstərir. Bu tarixlər arxeoloji məlumatların paylaşılmasının müxtəlif mərhələlərini əks etdirir. Qəbiristanlığın tarixəqədərki tarix aralığı isə qədim ərazinin özünə aiddir.
Tez-tez verilən suallar
Paris yaxınlığındakı 10 tonluq daş fiqur nəyi üzə çıxarır?
Bu tapıntı 11 qəbir və 30 meqalit blok olan qəbiristanlıqdakı insan formalı abidəni üzə çıxarır. Ətrafdakı ağac, torpaq və daş tikililər fiqurun daha geniş qurulmuş dəfn mühitinə aid olduğunu göstərir. Daşa yonulmuş kəmər insan təsvirinin tanınan cizgisidir.
Şampinyi Neolit qəbiristanlığının neçə yaşı var?
ArtsLife qəbiristanlığı Orta Neolit dövrünə, e.ə. 4750–4300-cü illərə aid edir. Bu tarix aralığı tapıntı haqqında xəbərlərdə müzakirə olunan qəbiristanlığa aiddir. Qəbirləri və abidələrin yerləşdiyi mühiti ərazi üçün müəyyən edilmiş tarixəqədərki dövrə yerləşdirir.
Daş düz 10 ton çəkir?
Təxmini çəki 9.7 tondur. Başlıqlarda bu rəqəm 10 tona yuvarlaqlaşdırılıb. Bildirilən ölçülərə görə, daşın uzunluğu 3.04 metr, eni 1.68 metr, qalınlığı isə 74 santimetrdir. Bu ölçülər başlıqdakı yuvarlaq rəqəmdən daha dəqiq təsəvvür yaradır.
Daşın üzərində boya tapılıbmı?
Daşın yuxarı sol hissəsindəki ağ və qara izlər ehtimal olunan boya izləri kimi şərh edilib. Onların piqment olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün analiz lazımdır. Buna görə ehtimal olunan rəng izləri təsdiqlənmiş boyalı bəzək kimi deyil, mümkün izlər kimi təsvir edilməlidir.
Mənbələr
- ArtsLife — Şampinyi-sür-Marnın Neolit qəbiristanlığı və nəhəng menhiri artslife.com
- Ouest-France — Val-de-Marnda on bir qəbir və üç metrlik heykəl aşkarlanıb ouest-france.fr
- Fransa Mədəniyyət Nazirliyi — İl-de-Frans Arxeologiya Günü 2025 proqramı culture.gouv.fr
- Fenay Muzeyi — Heykəl-menhirlər musee-fenaille.rodezagglo.fr
- Vikipediya — Şampinyi-sür-Marn en.wikipedia.org
- Vikipediya — Heykəl-menhir en.wikipedia.org
FAQ
Paris yaxınlığındakı 10 tonluq daş fiqur nəyi üzə çıxarır?
Bu tapıntı 11 qəbir, 30 meqalit blok, ağac, torpaq və daşdan qurulmuş tikililərin olduğu Neolit qəbiristanlığındakı insan formalı abidəni üzə çıxarır. Daşa yonulmuş kəmər onun seçilə bilən insan cizgilərindən biridir.
Şampinyi Neolit qəbiristanlığının neçə yaşı var?
ArtsLife qəbiristanlığı Orta Neolit dövrünə, e.ə. 4750–4300-cü illərə aid edir.
Şampinyi daşı düz 10 ton çəkir?
Onun təxmini çəkisi 9.7 tondur. Başlıqlardakı 10 ton rəqəmi yuvarlaqlaşdırılıb.
Daşın üzərində boya tapılıbmı?
Daşın yuxarı sol hissəsindəki ağ və qara izlər ehtimal olunan boya izləri kimi şərh edilir. Onların piqment olub-olmadığını təsdiqləmək üçün analiz lazımdır.
Image: Statue-menhir du Secun.jpg — Patoleon, CC BY-SA 4.0
