Bergen’in renkli evleri Bryggen nedir, neden ünlüdür?

Bryggen, Hansa Birliği’nin dört dış ticaret bürosundan günümüze korunarak ulaşan tek örnektir. Bergen’deki Vågen Limanı’nın doğu kıyısında sıralanan bu yapılar, tarihî Hansa ticaret yerleşimidir. Ününü, tüccarların çalışma ve yaşam düzenini yansıtan, UNESCO listesindeki kent dokusundan alır. [1][2]

Bryggen kazılarındaki 600’den fazla runik yazıt, ticaret kadar kişisel mesajları da içerir. Siz bu yazıda limana bakan cephelerin arkasındaki depoları, ortak salonları ve yeniden inşa tarihini öğreneceksiniz. Ardından Bryggens Museum’un buluntularıyla, limandaki gündelik hayatın izlerini takip edebilirsiniz. [6]

Bryggen nerede, adı ne anlama geliyor?

Bryggen, Norveç’in Bergen kentinde, Vågen Limanı’nın doğu kıyısında yer alır. Norveççe Bryggen adı iskele, diğer adı Tyskebryggen ise Alman İskelesi anlamındadır. Bu iki ad, bölgenin hem limanla hem Alman tüccarlarla ilişkisini anlatır. Siz Bryggen’i anlamaya başlarken, yerleşimin kıyıyla bağlantısını başlangıç noktası olarak alabilirsiniz. [2][3]

Stiftelsen Bryggen’in tarihçesi, Bergen’in kuruluşunu Kral Olav Kyrre ve yaklaşık 1070’le ilişkilendirir. Aynı tarihçeye göre Bryggen tarafı, Orta Çağ boyunca kentin ekonomik merkeziydi. Bölgede saptanan erken iskele yapılarından biri, yaklaşık 1100 yılına tarihlenir. Bu tarihler, Bryggen’in kıyı kullanımının Hansa Kontoru’ndan daha önce başladığını gösterir. [2][4]

Bugün müze, mağaza, restoran ve bar olarak kullanılan eski ticaret yapıları bulunur. Dolayısıyla Bryggen, tarihî yapıların güncel kullanımlarla birlikte var olduğu bir bölgedir. Siz liman cephelerine bakarken, geçmişte aynı yapıların depolar ve bürolar barındırdığını düşünebilirsiniz. Yapıların tarihini açıklayan temel bağlantı, kıyıdaki konumlarıyla ticari işlevlerinin birlikte değerlendirilmesidir. [2][4]

Bryggen’de Hansa ticareti nasıl işliyordu?

Alman tüccarlar, 1230’larda Bryggen’e yerleşmeye başladı ve 1278’de özel ayrıcalıklar elde etti. UNESCO’nun tarihçesine göre Hansa Birliği, Bergen’deki Kontor adlı ticaret bürosunu 1350’de kurdu. Bu nedenle Alman tüccarların yerleşmesiyle Kontor’un kuruluşu, kronolojide ayrı aşamalar olarak görülür. Bryggen’in ticaret tarihini izlerken, bu iki gelişmeyi birbirinden ayırmak gerekir. [1][5]

Bryggen ticaretinin başlıca dayanağı, Kuzey Norveç’ten gelen kurutulmuş balığın dışarıya satılmasıydı. Dışarıdan getirilen tahıl ise aynı ticaret düzeninin diğer temel ürünüydü. Kurutulmuş balık ihracatı ve tahıl ithalatı, liman yapılarının ekonomik işlevini açıklar. Siz bugünkü alışverişinizi düşünürken, burada depolama ve ticaretin birlikte yürüdüğünü hatırlayabilirsiniz. [5]

Bryggen’de depoların yanında tüccarlar, kalfalar ve çıraklar için yaşam alanları bulunuyordu. Bürolar da aynı yapı topluluğu içindeki çalışma düzeninin bir parçasıydı. Böylece ticaretin yürütüldüğü yerle çalışanların yaşadığı yer, aynı yerleşim düzeninde birleşiyordu. Cephelerin arkasında yalnız mallar değil, farklı görevler üstlenen insanların günlük hayatları vardı. [4]

Alman Kontoru’nun kendi yargı düzeni ve okul sistemi de bulunuyordu. Bu kurumlar, Bryggen’de ticaretle birlikte örgütlenmiş bir toplumsal hayatın varlığını gösterir. Yapı sıralarının arkasındaki schøtstue adlı ortak salonlarda toplantılar yapılıyor, yemek yeniyor ve dinleniliyordu. Depolar, bürolar ve ortak salonlar, aynı yerleşimde farklı ihtiyaçlara karşılık veriyordu. [4]

Bryggen evleri nasıl bir mimari düzene sahip?

Bryggen’in limana bakan cepheleri, üçgen alınlıklarıyla ahşap yapı sıralarının ön yüzünü oluşturur. Bu cephelerin arkasında, iki veya üç katlı uzun yapı sıraları uzanır. Sıralar birbirinden dar ahşap geçitlerle ayrılır ve kıyının gerisine doğru devam eder. Dolayısıyla limandan görünen cephe, yapı topluluğunun yalnızca ön kısmını gösterir. [1]

Siz Bryggen evlerini incelerken, cephelerle birlikte arkaya uzanan yerleşim düzenini de değerlendirebilirsiniz. Uzun yapı sıraları, depoları, büroları ve yaşam alanlarını aynı ticaret çevresinde birleştiriyordu. Bu nedenle ev sözcüğü, Bryggen’deki tarihî işlevlerin tamamını tek başına anlatmaz. Yapılar hem çalışma hem barınma hem de malların saklanması için kullanılıyordu. [1][4]

Stiftelsen Bryggen’e göre, 13. yüzyılın ortalarında bölgede yaklaşık 30 gård bulunuyordu. Bu gård’lar, uzun yapı sıralarından oluşan yerleşim birimleri olarak tarif edilir. Sayı, Bryggen’in tek bir binadan oluşmadığını açıkça ortaya koyan somut bir bilgidir. Birbirine bağlı ticaret ve yaşam alanlarını, bu yapı sıraları üzerinden okumak mümkündür. [4]

Yangınlardan sonraki yeniden inşalarda, eski parsel düzeni ve geleneksel yapım teknikleri izlendi. UNESCO’nun vurguladığı Orta Çağ kent dokusu, bu düzenin korunmasıyla bugüne taşındı. Bryggen’in mimari hikâyesinde yapıların yaşı kadar, yerleşimin nasıl yeniden kurulduğu da belirleyicidir. Uzun sıralar ve dar geçitler, bu sürekliliğin görülebilen parçalarını oluşturur. [1]

Yangınlar Bryggen’i nasıl değiştirdi, UNESCO neden listeye aldı?

Bryggen’in bugünkü mimari görünümü, esas olarak 1702 yangınından sonraki yeniden inşadan gelir. Bu tarih, bugünkü yapıları değerlendirirken Orta Çağ kent dokusuyla birlikte düşünülmelidir. Eski parsellerin izlenmesi, yeniden yapılan binalarla daha eski yerleşim düzeni arasında bağlantı kurar. Dolayısıyla Bryggen’in korunmuşluğu, yeniden inşa süreçlerini de kapsayan bir devamlılığa dayanır. [1]

1955’te çıkan büyük yangın, o tarihte ayakta kalan yapıların yaklaşık yarısını yok etti. Yangının ardından yürütülen arkeolojik kazılar, 13 yıl boyunca devam etti. Bu çalışmalar sırasında yüz binlerce nesne, Bryggen’in geçmişini araştırmak üzere gün yüzüne çıkarıldı. Yangınla kaybedilen yapıların ardından, toprağın altındaki gündelik yaşam izleri ortaya çıktı. [6][7]

Bryggen, 1979’da kültürel (iii) ölçütüyle UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Listeye alınma gerekçesi, Hansa tüccarlarının toplumsal örgütlenmesini ve mekân kullanımını yansıtmasıydı. Bu açıklama, Bryggen’in ününü yalnız dış cepheleri üzerinden değerlendirmemek gerektiğini gösterir. Depolar, yaşam alanları ve ortak salonlar, tarihî ticaret düzeninin birlikte okunabilen parçalarıdır. [1][4]

UNESCO’ya göre Bryggen, Hansa Birliği’nin dört dış ticaret bürosundan korunarak ulaşan tek örnektir. Siz buradaki yapıları, bu tarihsel örgütlenmenin günümüze ulaşmış mekânları olarak değerlendirebilirsiniz. Uzun yapı sıralarıyla korunan parsel düzeni, UNESCO’nun tanımladığı mirasın somut karşılıklarıdır. [1]

Bryggens Museum hangi geçmişi görünür kılıyor?

Bryggens Museum, baş küratör Asbjørn Herteig’in öncülüğünde 1976 yılında kuruldu. Müze, Bergen’in 12. yüzyılın ilk yarısına ait en eski yapı kalıntıları üzerine inşa edildi. Böylece müzenin bulunduğu yer, anlatılan kent tarihinin arkeolojik parçalarıyla doğrudan ilişkilidir. Kurumun hikâyesi, 1955 yangınından sonra yapılan kapsamlı kazılarla birlikte ele alınır. [7]

Kazılarda ortaya çıkarılan yüz binlerce nesne, Bryggen’deki hayatı farklı malzemeler üzerinden anlatır. Yangın tabakalarının altında ahşap, deri, tahıl ve üzüm kalıntıları yüzlerce yıl korunabildi. Bu buluntular, ticaret yapılarının tarihine yiyecekler ve gündelik malzemeler üzerinden yaklaşmayı sağlar. Limanın geçmişi böylece yalnız Kontor’un kuruluş tarihiyle veya yangınlarla sınırlı kalmaz. [6][7]

Bryggen kazılarındaki seramik parçaları arasında Almanya, Danimarka, Fransa ve İngiltere’den gelen örnekler vardır. Tunus ve Suriye’den gelen seramik parçaları da buluntular arasında yer alır. Bu coğrafi çeşitlilik, kazı malzemesinin yalnız Kuzey Avrupa kökenli örneklerden oluşmadığını gösterir. Her ülke adı, Bryggen’de bulunan seramiklerin kökenine ilişkin somut bir bilgiyi karşılar. [6]

Siz Bryggens Museum’un anlattığı geçmişi, günlük hayatınızdaki eşyalarla bağlantı kurarak düşünebilirsiniz. Deri, tahıl ve seramik gibi buluntular, tarihî limanı insanların kullandığı malzemelerle ilişkilendirir. Runik yazıtlar ise aynı arkeolojik çerçeveye yazılı mesajları ve kişisel ilişkileri ekler. Böylece Bryggen’in ticari geçmişiyle gündelik yaşamı, aynı buluntu topluluğunda yan yana gelir. [6]

Kısa kronoloji

Bryggen’in kronolojisi, erken iskele yapılarından UNESCO kaydına uzanan farklı aşamaları bir araya getirir. Aşağıdaki tarihler, kent kuruluşunu, ticari örgütlenmeyi, yangınları ve arkeolojik araştırmaları birlikte izlemeyi sağlar. [1][2][4][5][6][7]

1. Yaklaşık 1070 Kral Olav Kyrre’nin Bergen’i kurduğu kabul edilen dönem. [4]
2. Yaklaşık 1100 Bryggen’deki erken iskele yapılarından birinin tarihlendiği dönem. [2]
3. 1230’lar Alman tüccarların Bryggen’e yerleşmeye başlaması. [5]
4. 1278 Alman tüccarlara özel ayrıcalıklar verilmesi. [5]
5. 1350 UNESCO’nun tarihçesine göre Bergen Hansa Kontoru’nun kurulması. [1]
6. 1702 Bugünkü mimari görünümü belirleyen yeniden inşadan önceki büyük yangın. [1]
7. 17 Ekim 1754 Alman Kontoru’nun yerini almak üzere Norveç Kontoru’nun kurulması. [4]
8. 1955 Büyük yangın; ardından 13 yıl süren arkeolojik kazılar. [6][7]
9. 1976 Asbjørn Herteig’in öncülüğünde Bryggens Museum’un kurulması. [7]
10. 1979 Bryggen’in UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınması. [1]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Bryggen’deki yapı alanı, limanın doldurulmasıyla zaman içinde kıyıya doğru genişledi. Genişleyen alan, yaklaşık 1500 yılında bugünkü kıyı çizgisine ulaşmış durumdaydı. Bu bilgi, Bryggen’in yerleşim tarihine kıyı çizgisindeki değişimi de ekler. Bugünkü liman cephesini değerlendirirken, yapı alanının bu genişlemesini de hesaba katabilirsiniz. [5]

Bryggen’in arka kesimlerindeki bazı taş depo mahzenleri, 15. ve 16. yüzyıllara tarihlenir. Bu mahzenler, bugünkü mimari görünümü belirleyen 1702 sonrası yeniden inşadan daha eskidir. Böylece aynı bölgede farklı dönemlere ait yapı parçaları bir arada bulunur. Ön cephelerin arkasına ilişkin bu ayrıntı, Bryggen’in tarihsel katmanlarını somutlaştırır. [1][4]

Kazılarda bulunan 600’den fazla runik yazıt, ticaret mektuplarıyla birlikte duaları ve aşk mesajlarını içerir. Yazılı buluntular arasında Gyda’nın muhatabına eve gitmesini söylediği bir mesaj da vardır. Bu mesajı, günlük hayatınızdaki bir eve dönüş hatırlatmasıyla bağlantılı düşünebilirsiniz. Bryggen’in yazılı geçmişinde ticari işler kadar kişisel haberleşmenin de izleri bulunur. [6][8]

Ahşap, deri, tahıl ve üzüm kalıntıları da Bryggen’in yangın tabakalarının altında korunabildi. Yüzlerce yıl saklanan bu malzemeler, gündelik hayatın farklı parçalarını araştırmaya açtı. Runik mesajlarla birlikte düşünüldüklerinde, limanı kullanan insanların eşyaları ve sözleri yan yana gelir. Bryggen’in arkeolojik hikâyesini somutlaştıran ayrıntılar, bu küçük buluntuların içinde de bulunur. [6]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Bryggen whc.unesco.org
2. Wikipedia — Bryggen en.wikipedia.org
3. Vikipedi — Bryggen tr.wikipedia.org
4. Stiftelsen Bryggen — Bryggens Historie stiftelsenbryggen.no
5. Riksantikvaren — Bryggen i Bergen riksantikvaren.no
6. Bymuseet — Under jorden på Bryggens Museum bymuseet.no
7. Bymuseet — Bryggens Museum bymuseet.no
8. Bymuseet — Omvisning i verdens største runesamling bymuseet.no

Görsel: Fassaden in Bryggen, Bergen N.jpg — JoachimKohler-HB, CC BY-SA 4.0