Ayutthaya’nın surları, Nisan 1767’de yalnızca dışarıdan top ateşiyle değil, temellerinin altında yakılan ateşle çöktü. Burma askerleri surların altına tünel kazmış, tünele ateş yakmış ve kuzeydoğu kesiminde bir gedik açmıştı. Siyam’ın eski başkenti olan şehrin sonu böyle geldi.
Bu yazıda Ayutthaya Krallığı’nın nasıl bir devlet olduğunu, Burma ordusunun şehri nasıl kuşattığını ve yıkımın ardından başkentin neden Bangkok’a taşındığını öğreneceksiniz. Tay ve Burma kroniklerinin birbirinden ayrıldığı noktaları da göreceksiniz.
Ayutthaya Krallığı nedir?
Ayutthaya Krallığı, 1351–1767 yıllarında bugünkü Tayland merkezli bir Siyam devletiydi. Kuruluş tarihi konusunda kaynaklar küçük bir fark gösterir. UNESCO, Ayutthaya şehrini 1350’ye tarihler. Tayland Dışişleri Bakanlığının kronolojisi ise krallığın kuruluşunu 1351 olarak verir. Aynı kronolojide kurucu hükümdar Ramathibodi I olarak geçer. Onun diğer adı Uthong’dur.
Krallıkta başlıca din Theravada Budizmiydi. Yine de Hindu, Müslüman ve Katolik topluluklar da vardı.
Dış dünyayla bağlar erkendi. Ayutthaya, Portekiz ile ilk temaslarını 1511–1512’de kurdu ve 1516’da bu ülkeyle bir antlaşma yaptı. Dönemin Siyam gemilerini tanıtmak için düz kırmızı bir bayrak kullanılıyordu. Bu bilgi Tayland hükûmetinin bayrak tarihçesinden gelir.
Şehir neden savunmaya elverişliydi?
Başkent Ayutthaya, Chao Phraya, Lopburi ve Pa Sak nehirlerinin çevrelediği bir ada üzerinde yer alır. Haritaya bakarsanız şehrin suyla sarılı olduğunu hemen görürsünüz. UNESCO’ya göre şehrin gelgit etkisinin üst kesiminde seçilen konumu, denizlerde kullanılan savaş gemilerinin saldırılarına karşı koruma sağlıyordu.
Ada üzerindeki kent planı da düzenliydi. Tarihî haritalar yollardan, kanallardan ve hendeklerden oluşan bir ağ gösterir. Su, şehrin savunması için temel öğeydi. Bu yüzden Burma ordusunun suya ve surlara karşı farklı bir yol bulması gerekti.
Burma ordusu şehri nasıl kuşattı?
Şehir 1767’deki son yıkımdan önce de bir kez Burma ordularının eline geçmişti. Bu olay 1569’da yaşandı. Yani 1767, iki ülke arasındaki ilk karşılaşma değildi.
Son sefer 1767’de sonuçlandı. O sırada Ayutthaya’nın tahtında 1758’den beri Ekkathat vardı. Burma Kralı Hsinbyushin iki kollu bir saldırı düzenletti. Maha Nawrahta güneyden, Nemyo Thihapate kuzeyden ilerledi. Şehir iki yönden sıkıştırıldı.
Savunucuların bir beklentisi vardı. Burma kuvvetlerinin yağmur mevsiminde geri çekileceğini umuyorlardı. Burma kuvvetleri ise yüksek arazilerde ve tekneler üzerinde konumlarını korudu. Bu beklenti gerçekleşmedi.
Sur nasıl çöktü? 7 Nisan 1767
Nisan 1767’de Nemyo Thihapate’nin askerleri surların altına tünel kazdı. Temellerin altında ateş yaktılar ve kuzeydoğu kesiminde bir gedik açtılar. Surun taşı değil, onu taşıyan toprak zayıflatılmıştı.
KMUTT Kütüphanesinin aktardığı Tay kroniği anlatısı bu anı gün ve saatle verir. 7 Nisan 1767’de Hua Ro yakınındaki Mahachai Kalesi çevresinde sur dibi ateşe verildi. Aynı sırada kuşatma kamplarından topçu ateşi açıldı. Sur akşam karanlığında çöktü. Saat 20.00’de verilen işaretle Burma birlikleri genel hücuma geçti.
O akşam şehirde yaşayanlar için bu, yüzyıllardır süren bir düzenin sona erdiği saatti.
Kaynaklar ayrıntıda anlaşmaz. Düşüş genel olarak 7 Nisan 1767’ye tarihlenir. Ancak KMUTT’nin karşılaştırdığı Tay ve Burma kroniklerinde şehre girişin günü ve saati farklı aktarılır. Bu yüzden saati kesin bir olgu olarak değil, Tay kroniğinin anlatısı olarak okumak gerekir.
Şehir düştükten sonra neler oldu?
UNESCO’ya göre Burma ordusu 1767’de Ayutthaya’yı yakıp yıktı ve halkını şehri terk etmeye zorladı. Saraylar ve tapınaklar yakıldı. Uthumphon ile saray mensuplarının da bulunduğu esirler Burma’ya sürüldü.
Yıkım tek günde bitmedi. Fransız misyoner Brigot’nun aktarılan mektubuna göre, şehir ele geçirildikten sonra evlerin yakılması ve mülklerin tahribi 15 gün sürdü. Siz bir şehrin iki haftadan uzun süre yandığını düşünün. Geriye taşınabilir pek bir şey kalmamıştır.
Bu yıkımdan sonra Siyam parçalanmadı. Taksin yönetim merkezi olarak Thonburi’yi seçti ve 1767–1782 döneminde ülkeyi yeniden birleştirdi. 1782’de Rama I tahta çıktı. Böylece Chakri Hanedanı ve Bangkok merkezli Rattanakosin dönemi başladı. Ayutthaya’nın yerini Bangkok aldı.
Şehrin kalıntıları bugün korunuyor. Ayutthaya’nın 289 hektarlık tarihî alanı 1991’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Ayutthaya neden düştü? Tarihçiler ne diyor?
Savaşın askerî ayrıntıları bilinse de nedenler tartışmalıdır. Chris Baker ve Pasuk Phongpaichit’in 2017 tarihli çalışması bir kuram öne sürer. Onlara göre düşüşü açıklayan temel sorun, hanedan çöküşü veya iç çatışmadan çok, refahın toplumsal ve siyasal sonuçlarının yönetilememesiydi.
Baker’ın 2011 tarihli makalesi de geç dönem Ayutthaya’nın gerilediği tasvirine karşı çıkar. Makalenin incelediği ekonomik belge şehri üretken, ticari ve muhtemelen nüfusu büyüyen bir merkez olarak gösterir. Yani Burma saldırısı, zayıflamış bir şehre değil, canlı bir ticaret merkezine yöneldi. Bu iki çalışma, düşüşü yalnızca bir çöküş hikâyesi olarak anlatmanın yeterli olmadığını gösterir.
Kısa kronoloji
- 1350–1351 UNESCO’nun şehir için verdiği 1350 tarihi ile krallığın resmî kronolojideki 1351 kuruluş tarihi
- 1511–1512 Portekiz ile ilk temaslar
- 1516 Portekiz ile antlaşma
- 1569 Ayutthaya’nın Burma ordularının eline ilk düşüşü
- 1758 Son kral Ekkathat’ın hükümdarlığının başlangıcı
- 1767 Hsinbyushin yönetimindeki Burma’nın son seferi ve Ayutthaya kuşatması
- 7 Nisan 1767 Genel kabul gören düşüş tarihi; sur çöktü, şehir yakıldı
- 1767–1782 Taksin’in Thonburi merkezli hükümdarlığı, Siyam’ın yeniden birleştirilmesi
- 1782 Rama I’in tahta çıkışı, Bangkok merkezli Rattanakosin dönemi
- 1991 UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınma
- 19–26 Haziran 2017 CyArk’ın Wat Phra Si Sanphet’te üç boyutlu belgeleme çalışması
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Ermeni bir tanığın anlatımı. Ermeni tanık Anthony Goyaton’un anlatımı, saldırganların teknelerle yaklaşıp sur içine barut dolu toprak kaplar attığını bildirir. Bu ayrıntı, tünel ve top ateşinin yanında üçüncü bir saldırı yöntemini gösterir. Goyaton’un tanıklığı, Palembang liman görevlisi P. van der Voort tarafından 26 Nisan 1768’de onaylandı. Yani olaydan yaklaşık bir yıl sonra resmî bir onay aldı.
Bangkok’u kuranlar. Ayutthaya’dan sağ kurtulan mimar ve ustalar, yeni başkent Bangkok’un yapımında çalıştırıldı. Eski başkentin bilgisi böylece yenisine taşındı. Bangkok’un Tayca resmî uzun adında da Ayutthaya adı korunur.
Toprağın oturması. CyArk, 19–26 Haziran 2017’de Wat Phra Si Sanphet’i LiDAR ve fotogrametriyle belgeledi. Bu çalışma, anıtlardaki zemin oturmasının haritalanmasına katkı sağladı. Yani yıkımdan yaklaşık 250 yıl sonra bile kalıntıların durumu ölçülüp izleniyor.
Sık sorulan sorular
Ayutthaya Krallığı ne zaman kuruldu?
Tayland Dışişleri Bakanlığının kronolojisi krallığın kuruluşunu 1351’e tarihler. UNESCO ise şehir için 1350 tarihini verir. Kuran hükümdar Ramathibodi I, diğer adıyla Uthong’dur.
Ayutthaya ne zaman düştü?
Düşüş genel olarak 7 Nisan 1767’ye tarihlenir. Tay ve Burma kronikleri şehre girişin gününü ve saatini farklı aktarır. Şehir 1767’den önce 1569’da da Burma ordularının eline geçmişti.
Ayutthaya’nın son kralı kimdi?
Son kral Ekkathat’tır ve 1758–1767 arasında hüküm sürdü. Saraylar ve tapınaklar yakılırken Uthumphon ile saray mensuplarının da bulunduğu esirler Burma’ya sürüldü.
Başkent Ayutthaya’dan sonra nereye taşındı?
Taksin yönetim merkezi olarak Thonburi’yi seçti ve 1767–1782 arasında ülkeyi yeniden birleştirdi. 1782’de Rama I tahta çıktı ve Bangkok merkezli Rattanakosin dönemi başladı.
Ayutthaya UNESCO listesinde mi?
Evet. Ayutthaya’nın 289 hektarlık tarihî alanı 1991’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Kaynaklar
- UNESCO — Historic City of Ayutthaya whc.unesco.org
- Tayland Dışişleri Bakanlığı — Ayutthaya and the World image.mfa.go.th
- Tayland Hükûmeti — The flag of Thailand thailand.go.th
- KMUTT Kütüphanesi — Events Following the Fall of Ayutthaya lib.kmutt.ac.th
- Cambridge University Press — A History of Ayutthaya cambridge.org
- The Journal of the Siam Society — Markets and production in the city of Ayutthaya before 1767 so06.tci-thaijo.org
- Open Heritage 3D / CyArk — Ayutthaya, Wat Phra Si Sanphet openheritage3d.org
Görsel: Born to be.jpg — Jiranooch, CC BY-SA 4.0
