Afyonkarahisar’ın adında üç iz saklıdır: koyu renkli bir kayalık, o kayalığın üzerindeki bir hisar ve bölgenin eski haşhaş tarlaları. Şehir merkezindeki kaleye 226 metrelik bir volkanik kaya kütlesi taşıyıcılık eder.
Bu yazıda adın nasıl oluştuğunu, 2005’te neden değiştiğini ve şehrin Tunç Çağı’ndan günümüze uzanan izlerini öğreneceksiniz. Kale, Ulu Cami, Taşhan, tarihî evler ve çevredeki ören yerleri tek tek ele alınıyor. Bir eserin kaçakçılıktan kurtarılıp iade edilme hikâyesi de var.
Afyonkarahisar adı nereden geliyor?
Ad üç parçadan oluşur. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre “Karahisar”, şehir ortasındaki koyu renkli volkanik kayalıktan ve üzerindeki hisardan gelir. Kayalığa bakan biri, adın neden “kara” ile başladığını hemen anlar.
“Afyon” kısmı haşhaş tarımına dayanır. Bölgede bu bitki eskiden beri geniş ölçüde yetiştirilmiştir. Ad, şehrin hem coğrafyasını hem tarım geçmişini tek sözcükte toplar.
Tarihî adın bir parçası daha vardır: Karahisarısâhib. Buradaki “Sâhib”, Anadolu Selçuklu devlet adamı Sâhib Ata Fahreddin Ali Bey ile ilişkilidir. Yani şehrin eski adı, kayalığı bir devlet adamının hatırasıyla birleştirir.
İlin resmî adı da bir kanunla değişti. 6 Ocak 2005’te kabul edilen 5285 sayılı kanun, 11 Ocak 2005’te yürürlüğe girdi. Böylece “Afyon” olan il adı “Afyonkarahisar” oldu.
Afyonkarahisar tarihi: Kusura’dan Büyük Taarruz’a
Şehrin çevresindeki yerleşim çok eskidir. Sandıklı ilçesindeki Kusura Höyüğü’nde Winifred Lamb 1935-1937 arasında kazı yaptı. Bu kazılar MÖ 3000-1500 arasına tarihlenen üç kültür katını ortaya çıkardı. Kentin kökleri bu yüzden Tunç Çağı’na kadar iner.
Şehrin simgesi Afyonkarahisar Kalesi’dir. Kale, merkezde 226 metre yüksekliğindeki volkanik kaya kütlesi üzerinde yer alır. Ad aldığı kayalık işte bu kütledir.
Surların onarımına dair iki kayıt vardır. Kale dizdarı Mimar Bedrettin Gevhertaş, I. Alâeddin Keykubat döneminde, 1235’te surları onardı. II. Selim’in emriyle Mahmut Bey 1573’te burçları, sarnıçları ve kuleyi yeniledi.
Siyasi tarihte önemli bir dönüm noktası 1429’dur. Germiyanoğlu II. Yâkub Bey o yıl öldü. Vasiyeti gereğince Afyonkarahisar kesin olarak Osmanlı hâkimiyetine girdi.
Yakın tarihin en bilinen günü 27 Ağustos 1922’dir. Şehir, Büyük Taarruz sırasında Yunan işgalinden kurtarıldı. Kale yamacında yürürken bu tarihi anımsamanız yerinde olur.
Afyonkarahisar tarihi camileri
En önemli yapı Ulu Cami’dir. Anadolu Selçukluları döneminde, 1272-1277 arasında Sancakbeyi Nusretiddun Hasan, camiyi Mimar Emir Hacı Bey’e yaptırdı. İçeri girdiğinizde ilk dikkat çeken, çatıyı taşıyan ahşap sütunlardır.
Sütun sayısı kesindir: beş sıra hâlinde dizilmiş sekizer sütun, toplam 40 ahşap sütun. Bu düzen, camiyi “hipostil” yani sütunlu salon türüne sokar.
UNESCO da bu özelliği tanıdı. Ulu Cami, beş yapıdan oluşan Anadolu’nun Orta Çağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri serisinin bileşeni olarak 2023’te Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Osmanlı dönemine ait örneklerden biri İmaret Camii’dir. Gedik Ahmet Paşa onu yaklaşık 1472’de Mimar Ayas Ağa’ya yaptırdı. Yapı 1795’te onarıldı.
Afyonkarahisar tarihi taşhan ve çarşı
Şehir merkezindeki Taşhan, Hoca Üveys Hanı adıyla da bilinir. Kadı Abdullah Efendi onu 17. yüzyıl ortalarında, yemenici esnafının katkılarıyla iki katlı olarak yaptırdı. Han, yemeni yapan zanaatkârların ticaretiyle ilişkilidir.
Kütahya Vakıflar Bölge Müdürlüğü han için bir restorasyon yürüttü. Taşhan, bu çalışmanın ardından Mart 2018’de kültür ve turizm hizmetine açıldı. Bugün tarihî bir yapının içinde gezebilirsiniz.
Çarşının önemli yapılarından biri Bedesten’dir. 1914’te yeniden inşa edildi ve yan yana sıralanan 71 dükkândan oluşturuldu. Alışveriş için dolaşırken aynı dükkân sırasının yüz yılı aşkın bir geçmişi olduğunu bilmeniz ilginç bir bağ kurar.
İlçelerde de taşhanlar vardır. Çay ilçesindeki Taşhan bir Selçuklu kervansarayıdır. Ebul-Mücahhit Yusufhan, III. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde, 1278’de, Mimar Mehmet oğlu Oğul Bey’e yaptırdı.
Afyonkarahisar tarihi evleri ve konakları
Kale çevresindeki tarihî yerleşim, konaklarıyla öne çıkar. Kültür Portalı’nın 2016 tarihli derlemesi, Afyonkarahisar’da tescilli ve dış cephesi koruma altındaki yaklaşık 400 tarihî ev bulunduğunu belirtir.
Bunlardan bazıları gezilebilir. Kale çevresindeki Mihrioğlu Konağı ve Şehitoğlu Konağı restore edilerek turizme açılan konaklar arasındadır. İçlerini görmek, bir Afyon evinin odalarını canlandırmak için iyi bir fırsattır.
Fotoğraf arayanlar için bir kaynak var. Kültür Portalı’nın Tarihi Afyon Evi sayfasında, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü arşivinden Metin Ünal’a atfedilen tarihî ev fotoğrafları yayımlanmıştır.
Tarihi yerler ve doğal güzellikler: Ayazini ile Emre Gölü
İhsaniye ilçesindeki Ayazini, Frig döneminden itibaren yerleşim görmüştür. Bizans döneminde dinî bir merkez hâline geldi. Kayaya oyulmuş yapıları, şehir merkezinden çok farklı bir tarih sunar.
Meryem Ana Kilisesi’nin tarihi tartışmalıdır. Bir öneri yapıyı yaklaşık MS 1000’e tarihler. Kültür Portalı ise bazı kaynaklarda aynı yapının 8-10. yüzyıllara tarihlendiğini bildirir.
Doğa tarafında Emre Gölü öne çıkar. Göl, İhsaniye’nin Döğer kasabası yakınındadır ve Frig Vadisi içinde yer alır. Afyonkarahisar’a yaklaşık 50 kilometre uzaklıktadır.
Afyonkarahisar tarihi eser kaçakçılığı: Kybele’nin dönüşü
Afyonkarahisar’ın mirası kaçakçılıkla da sınanmıştır. MS 3. yüzyıla tarihlenen bir Kybele adak heykeli, Afyonkarahisar’dan kaçırılmıştı. Eser, ABD’den iade edilerek 12 Aralık 2020’de Türkiye’ye getirildi.
İade, belgelere dayandı. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne göre heykelin Çavdarlı köyünde 1964’te bulunan Kovalık eserleriyle benzerliği kanıt olarak kullanıldı. Görgü tanıkları ve eski müze müdürü Hasan Tahsin Uçankuş’un kişisel arşivi de bu kanıtlara eklendi.
Kısa kronoloji
- MÖ 3000-1500: Kusura Höyüğü’nde kazıyla belirlenen üç kültür katının kapsadığı dönem.
- 1235: Kale surlarının I. Alâeddin Keykubat döneminde onarılması.
- 1272-1277: Ulu Cami’nin inşası.
- 1278: Çay Kervansarayı’nın yaptırılması.
- 1429: Şehrin II. Yâkub Bey’in vasiyetiyle kesin olarak Osmanlı hâkimiyetine girmesi.
- Yaklaşık 1472: Gedik Ahmet Paşa İmaret Camii’nin yaptırılması.
- 1573: Kalenin II. Selim’in emriyle onarılması.
- 17. yüzyıl ortaları: Merkezdeki Taşhan’ın yaptırılması.
- 1914: Bedesten’in yeniden inşa edilmesi.
- 27 Ağustos 1922: Şehrin Yunan işgalinden kurtarılması.
- 1935-1937: Winifred Lamb’ın Kusura Höyüğü kazıları.
- 11 Ocak 2005: İlin adını Afyonkarahisar yapan 5285 sayılı kanunun yürürlüğe girmesi.
- Mart 2018: Restorasyonu tamamlanan Taşhan’ın hizmete açılması.
- 12 Aralık 2020: Kybele adak heykelinin Türkiye’ye getirilmesi.
- 2023: Ulu Cami’nin UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedilmesi.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Seyyah Tavernier, şehrin adını “Aphiom Carassar” biçiminde kaydetmiştir.
- Ulu Cami’nin bezemeleri 1946-1953 arasında zarar görmüş, bazı sütun başlıkları değiştirilmiştir. Eski ahşap başlıkların bir bölümü Afyonkarahisar Müzesi’nde ve açık ortamda sergilenir.
- Çay Kervansarayı’nın kapısı üzerinde, mimarının simgesi olarak tanımlanan bir pars arması bulunur.
- Ayazini Kilisesi’nde apsis ve kubbe biçimleri, yapının dış cephesinde de tüf kaya yüzeyine oyularak işlenmiştir.
Sık sorulan sorular
Afyonkarahisar adı nereden gelir?
“Karahisar”, şehir ortasındaki koyu renkli volkanik kayalıktan ve üzerindeki hisardan gelir. “Afyon” ise bölgede eskiden beri geniş ölçüde yapılan haşhaş tarımından kaynaklanır.
Afyon ilinin adı ne zaman Afyonkarahisar oldu?
5285 sayılı kanun 6 Ocak 2005’te kabul edildi ve 11 Ocak 2005’te yürürlüğe girdi. Bu kanunla ilin adı Afyon’dan Afyonkarahisar’a çevrildi.
Afyonkarahisar ne zaman Osmanlı hâkimiyetine girdi?
Germiyanoğlu II. Yâkub Bey 1429’da öldü. Vasiyeti gereğince şehir bu tarihte kesin olarak Osmanlı hâkimiyetine girdi.
Afyonkarahisar Ulu Cami neden UNESCO listesinde?
Cami, Anadolu’nun Orta Çağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri adlı beş yapılık seri mirasın bileşenidir. UNESCO bu seriyi 2023’te Dünya Mirası Listesi’ne aldı.
Afyonkarahisar’da hangi tarihî konaklar gezilebilir?
Kale çevresindeki tarihî yerleşimde bulunan Mihrioğlu Konağı ve Şehitoğlu Konağı restore edilerek turizme açılmıştır. Bu mahalle, yaklaşık 400 tescilli evin bulunduğu kentsel sit alanının parçasıdır.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Afyonkarahisar islamansiklopedisi.org.tr
- TBMM — 5285 sayılı Kanun www5.tbmm.gov.tr
- Afyonkarahisar Valiliği turizm portalı — Kazı ve Yüzey Araştırmaları afyondayiz.gov.tr
- Afyonkarahisar Valiliği — Afyonkarahisar Kalesi afyonkarahisar.gov.tr
- Kültür Portalı — Afyonkarahisar Ulu Cami kulturportali.gov.tr
- UNESCO — Dünya Miras Komitesi 45 COM 8B.46 kararı whc.unesco.org
- Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Camiler afyon.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Taşhan kulturportali.gov.tr
- Afyonkarahisar İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Çarşılar, Bedestenler afyon.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Çay Kervansarayı kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Tarihi Afyon Evi kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Ayazini Ören Yeri kulturportali.gov.tr
- İhsaniye Kaymakamlığı — Emre Gölü ihsaniye.gov.tr
- Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü — Kybele’nin iadesi kvmgm.ktb.gov.tr
Görsel: Afyonkarahisar Kalesi havadan.jpg — Nabbegat, CC BY-SA 4.0
