Afyonqarahisarın tarixi və adının mənşəyi haqqında

Türkiyədə az şəhərin adı Afyonqarahisar (Afyonkarahisar) qədər tarixi bir sözə sığışdırır. Bu ad bir bitkini, bir qayanı və bir qalanı birləşdirir. Adın qədim forması bir Səlcuq dövlət xadiminin xatirəsini də yaşadır. Bu yazıda siz adın mənşəyini və şəhərin Tunc dövrü təpələrindən 2023-cü il UNESCO qeydiyyatına qədər uzanan tarixini izləyə bilərsiniz.

Afyonqarahisar adı haradan gəlir?

Ad iki əsas hissədən ibarətdir. Hər hissə şəhərə baxanda sizin də görə biləcəyiniz bir xüsusiyyətə işarə edir.

Karahisar təxminən «qara qala» deməkdir. Şəhərin ortasındakı tünd rəngli vulkanik qayaya və onun üzərində tikilmiş qalaya işarə edir. Bu qaya şəhərin rəmzidir. Ad da elə onun görünüşünü təsvir edir.

Afyon isə əkinçiliklə bağlıdır. Bölgədə çox uzun müddət geniş miqyasda xaşxaş yetişdirilib. Şəhər adının bu hissəsini həmin bitkidən alıb.

Tarixi adda üçüncü bir hissə də vardı. Şəhər vaxtilə Karahisarısahib adlanırdı. Buradakı «Sahib» Anadolu Səlcuq dövlətinin dövlət xadimi Sahib Ata Fəxrəddin Əli bəylə (Sâhib Ata Fahreddin Ali Bey) bağlıdır. Beləliklə, köhnə ad qalanı həmin dövlətə xidmət etmiş bir şəxslə əlaqələndirir.

Bu ada Avropa səyyahlarının yazılarında da rast gəlinir. Səyyah Tavernye (Tavernier) onu «Aphiom Carassar» kimi qeydə alıb. Bu yazılış türkcə yer adının əcnəbilərin eşitdiyi şəkildə necə dəyişdiyini göstərir.

Ad nə vaxt rəsmi olaraq dəyişdi?

İl uzun müddət sadəcə Afyon adlanırdı. 5285 nömrəli qanun bunu dəyişdirdi. Parlament qanunu 6 yanvar 2005-ci ildə qəbul etdi. Qanun 11 yanvar 2005-ci ildə qüvvəyə mindi. Həmin gündən ilin adı Afyonqarahisar oldu.

Afyonqarahisar tarixinə qısa baxış

Şəhərin keçmişi qat-qatdır. Hər dövrdən sizin ziyarət edə biləcəyiniz bir iz qalıb.

Kusurada ilk yaşayış izləri

Bu yazıda göstərilən ən qədim dəlillər Sandıqlı (Sandıklı) rayonundakı Kusura təpəsindən gəlir. Uinifred Lemb (Winifred Lamb) burada 1935–1937-ci illərdə qazıntı aparıb. Onun araşdırmaları e.ə. 3000–1500-cü illərə aid üç mədəni təbəqəni üzə çıxarıb. Bu, bir təpədə təkrar məskunlaşmanın təxminən 1 500 illik dövrünü əhatə edir. Bunlar bölgənin Tunc dövrü təbəqələridir.

Ətraf ərazilərdə Frigiya və Bizans izləri

Afyonqarahisarın ətrafında daha sonrakı dövrlərə aid yerlər də var. İhsaniyə (İhsaniye) rayonundakı Ayazinidə Frigiya dövründən başlayaraq yaşayış olub. Bizans dövründə bura dini mərkəzə çevrilib. Qayada oyulmuş tikililəri bu gün də görmək mümkündür.

Yaxınlıqda, İhsaniyənin Döyər (Döğer) qəsəbəsi yaxınlığında Əmrə gölü (Emre Gölü) yerləşir. Göl Frigiya vadisinin daxilində, Afyonqarahisar şəhərindən təxminən 50 kilometr aralıdadır. Siz birgünlük səfər planlaşdırırsınızsa, bu iki yeri birlikdə gəzə bilərsiniz.

Səlcuq dövrü

Şəhərin görünüşündə Səlcuq dövrünün izi xüsusilə aydındır. 1235-ci ildə, I Əlaəddin Keyqubadın (I. Alâeddin Keykubat) hakimiyyəti zamanı qala divarları təmir edildi. İşi qala komandanı, memar Bədrəddin Gövhərdaş gördü.

Təxminən dörd onillik sonra Ulu məscid (Ulu Cami) tikildi. Onun inşası 1272–1277-ci illəri əhatə etdi. Məscidi sancaq bəyi Nüsrətiddun Həsən (Nusretiddun Hasan) tikdirdi. Memarı Əmir Hacı bəy idi.

1278-ci ildə, III Qiyasəddin Keyxosrovun hakimiyyəti zamanı Çay rayonunda karvansara tikildi. Onu Əbül-Mücahid Yusif xan tikdirdi. Memarı Mehmetin oğlu Oğul bəy idi. Tikili Çay Daşxan (Çay Taşhan) adı ilə tanınır.

Belə karvansaralar tacirlərin və heyvanlarının yolüstü dayanacaqları idi. Onlar sizə bölgənin mühüm yollar üzərində yerləşdiyini göstərir.

Osmanlı dövrü

Afyonqarahisar 1429-cu ildə qəti şəkildə Osmanlı hakimiyyətinə keçdi. Gərmiyanoğlu II Yaqub bəy həmin il vəfat etdi. Onun vəsiyyətinə əsasən şəhər birdəfəlik Osmanlı torpaqlarına qatıldı.

Osmanlı dövründə tikinti davam etdi. Təxminən 1472-ci ildə Gədik Əhməd paşa memar Ayaz ağaya İmarət məscidini (İmaret Camii) tikdirdi. Məscid 1795-ci ildə təmir olundu.

1573-cü ildə II Səlimin (II. Selim) əmri ilə Mahmud bəy (Mahmut Bey) adlı bir şəxs qalanı yenidən təmir etdi. O, qalanın bürcləri, su sarnıcları və qülləsi üzərində işlədi. Həm 1235-ci ildə, həm də 1573-cü ildə təmir edilən qala, aydındır ki, hələ də istifadə olunurdu.

XVII əsrin ortalarında şəhər mərkəzində Daşxan (Taşhan) tikildi. Qazı Abdullah əfəndi onu ikimərtəbəli bina kimi tikdirdi. Şəhərin ənənəvi yəməni ayaqqabıları hazırlayan sənətkarları da tikintiyə maddi töhfə verdilər. Bina Xoca Üveys xanı (Hoca Üveys Han) adı ilə də tanınır.

1914-cü ildə Bədəstən (Bedesten) yenidən tikildi. O, yan-yana sıralanmış 71 dükandan ibarət idi.

1922-ci ildə azad olunma

Şəhərin müasir tarixinin bu mərhələsi Böyük Hücumla tamamlanır. 27 avqust 1922-ci ildə Afyonqarahisar Yunanıstan işğalından azad edildi. Bu tarix şəhərin müasir tarixində hələ də əsas ildönümüdür.

Qara qayanın üzərindəki qala

Qala şəhər mərkəzindəki vulkanik qaya kütləsinin üzərində yerləşir. Qayanın hündürlüyü 226 metrdir. Siz onu şəhərin bir çox yerindən görə bilərsiniz. Adın «Karahisar» hissəsinin mənası da bu mənzərədə aydınlaşır.

1235 və 1573-cü illərdəki təmirlər müxtəlif dövrlərin hökmdarlarının qalaya vəsait ayırdığını göstərir. Əvvəl Səlcuqlar, sonra Osmanlılar onu istifadəyə yararlı vəziyyətdə saxlayıblar.

Ulu məscid: qırx taxta sütun

Ulu məscid şəhərdəki Səlcuq tikilisidir. Damı 40 taxta sütunun üzərində dayanır. Sütunlar hərəsində səkkiz sütun olmaqla beş cərgədə düzülüb.

Məscid 2023-cü ildə UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edildi. O, «Anadolunun taxta sütunlu zalları olan orta əsr məscidləri» adlı silsilə irs obyektini təşkil edən beş tikilidən biridir. Hipostil zal sadəcə damını çoxsaylı sütunların saxladığı zaldır.

Bazarlar və evlər: şəhərin gündəlik həyatı

Burada tarix təkcə məscidlərdən və qalalardan ibarət deyil. Alış-veriş də bu tarixin bir hissəsidir.

Son dəfə qapalı bazarda gəzdiyinizi xatırlayın. Siz qiymətləri müqayisə etdiniz, çay içmək üçün dayandınız və bir dükan seçdiniz. Bədəstənin bir sıra boyunca düzülmüş 71 dükanı məhz belə bir gün üçün tikilmişdi. Daşxanın xərclərinin bir hissəsini ayaqqabıçı sənətkarlar ödəyiblər. Beləcə, onun yaranmasına saray deyil, sənətkarlıq səbəb olub.

Daşxanı Kütahya Regional Vəqflər İdarəsi bərpa edib. Bina 2018-ci ilin martında mədəniyyət və turizm məqsədilə istifadəyə açılıb.

Evlər də əhəmiyyətlidir. Mədəniyyət Portalının 2016-cı ildə hazırladığı topluya görə, Afyonqarahisarda xarici görünüşü mühafizə olunan təxminən 400 qeydiyyatlı tarixi ev var. Qalanın ətrafındakı Mihrioğlu malikanəsi (Mihrioğlu Konağı) və Şəhitoğlu malikanəsi (Şehitoğlu Konağı) bərpa edilərək ziyarətçilərə açılıb.

Xronologiya

• E.ə. 3000–1500-cü illər: Kusura təpəsində aşkar edilən üç mədəni təbəqə bu dövrü əhatə edir.
• 1235: I Əlaəddin Keyqubadın hakimiyyəti dövründə qala divarları təmir edilir.
• 1272–1277: Ulu məscid tikilir.
• 1278: Çay karvansarası tikilir.
• 1429: II Yaqub bəyin vəsiyyəti ilə şəhər qəti şəkildə Osmanlı hakimiyyətinə keçir.
• Təxminən 1472: Gədik Əhməd paşa İmarət məscidini tikdirir.
• 1573: II Səlimin əmri ilə qala təmir edilir.
• XVII əsrin ortaları: Şəhər mərkəzində Daşxan tikilir.
• 1914: Bədəstən yenidən tikilir.
• 27 avqust 1922: Şəhər Yunanıstan işğalından azad edilir.
• 1935–1937: Uinifred Lemb Kusura təpəsində qazıntı aparır.
• 11 yanvar 2005: 5285 nömrəli qanunla ilin adı Afyonqarahisar olur.
• Mart 2018: Şəhər mərkəzində bərpa edilmiş Daşxan açılır.
• 12 dekabr 2020: Kibelanın nəzir heykəli ABŞ-dən qaytarılır.
• 2023: Ulu məscid UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilir.

Kibela heykəli vətəninə qayıdır

Şəhərin yaxın tarixinə bir abidənin geri qaytarılması da daxildir. Eramızın III əsrinə aid Kibela (Kybele) nəzir heykəli Afyonqarahisardan qaçaqmalçılıq yolu ilə çıxarılmışdı. Heykəl Amerika Birləşmiş Ştatlarından qaytarıldı və 12 dekabr 2020-ci ildə Türkiyəyə çatdı.

Bu hadisə mədəni irsin qorunmasının praktikada necə işlədiyini göstərir. Dəlillər iddialardan daha çox əhəmiyyət daşıdı.

Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

• Bir səyyahın yazılışı. Tavernye şəhərin adını «Aphiom Carassar» kimi yazıb. Siz bunu ucadan söyləsəniz, türkcə adın hər iki hissəsini eşidə bilərsiniz.
• Ulu məscidin sütun başlıqlarına nə oldu? 1946–1953-cü illər arasında məscidin bəzəkləri zədələndi və bəzi sütun başlıqları dəyişdirildi. Köhnə taxta başlıqların bir qismi Afyonqarahisar Muzeyində və açıq havada nümayiş etdirildi.
• Qapının üstündə bəbir. Çay karvansarasının girişinin üstündə bəbir təsviri var. Bu təsvir memarın rəmzi kimi təqdim olunur.
• Xarici səth də oyulub. Ayazini kilsəsinin xarici səthində də apsida və günbəz formaları tuf qayasında oyulub.
• Bir kilsə, iki tarixləndirmə. Bir ehtimala görə, Ayazinidəki Məryəm Ana kilsəsi (Meryem Ana Kilisesi) təxminən eramızın 1000-ci ilinə aiddir. Mədəniyyət Portalı bəzi mənbələrin onu VIII–X əsrlərə aid etdiyini bildirir.
• Kibelanın buradan aparıldığı necə sübuta yetirildi? Bir neçə növ dəlildən birlikdə istifadə olundu. Bunlardan biri heykəlin 1964-cü ildə Çavdarlı kəndində aşkar edilmiş Kovalıq (Kovalık) tapıntılarına bənzəməsi idi. Digəri şahid ifadələri idi. Üçüncüsü isə keçmiş muzey direktoru Həsən Təhsin Uçanquşun şəxsi arxivi idi.

Tez-tez verilən suallar

Şəhər niyə Afyonqarahisar adlanır?

«Afyon» bölgədə uzun müddət davam etmiş xaşxaş əkinçiliyindən gəlir. «Karahisar» isə şəhər mərkəzindəki tünd rəngli vulkanik qayaya və onun üzərindəki qalaya işarə edir.

Karahisarısahib adındakı Sahib kim idi?

«Sahib» Anadolu Səlcuq dövlətinin dövlət xadimi Sahib Ata Fəxrəddin Əli bəylə bağlıdır.

İlin adı nə vaxt rəsmi olaraq Afyonqarahisar oldu?

5285 nömrəli qanun 6 yanvar 2005-ci ildə qəbul edildi və 11 yanvar 2005-ci ildə qüvvəyə mindi. Qanunla ilin adı Afyondan Afyonqarahisara dəyişdirildi.

Şəhər nə vaxt qəti şəkildə Osmanlı hakimiyyətinə keçdi?

Gərmiyanoğlu II Yaqub bəy 1429-cu ildə vəfat etdikdən sonra vəsiyyəti qüvvəyə mindi. Şəhərdə Osmanlı hakimiyyəti bundan sonra qəti şəkildə bərqərar oldu.

Afyonqarahisarda UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilmiş abidə varmı?

Bəli. Ulu məscid 2023-cü ildə Anadolunun orta əsrlərə aid beş taxta sütunlu məscidindən ibarət silsilə irs obyektinin tərkibində siyahıya daxil edilib.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Afyonkarahisar islamansiklopedisi.org.tr
2. TBMM — 5285 nömrəli qanun www5.tbmm.gov.tr
3. Afyonkarahisar Valiliyinin turizm portalı — Qazıntılar və səth tədqiqatları afyondayiz.gov.tr
4. Afyonkarahisar Valiliyi — Afyonkarahisar qalası afyonkarahisar.gov.tr
5. Mədəniyyət Portalı — Afyonkarahisar Ulu məscidi kulturportali.gov.tr
6. UNESCO — Dünya İrsi Komitəsinin 45 COM 8B.46 qərarı whc.unesco.org
7. Afyonkarahisar İl Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Məscidlər afyon.ktb.gov.tr
8. Mədəniyyət Portalı — Taşhan kulturportali.gov.tr
9. Afyonkarahisar İl Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Bazarlar, bədəstənlər afyon.ktb.gov.tr
10. Mədəniyyət Portalı — Çay karvansarası kulturportali.gov.tr
11. Mədəniyyət Portalı — Tarixi Afyon evi kulturportali.gov.tr
12. Mədəniyyət Portalı — Ayazini xarabalıqları kulturportali.gov.tr
13. İhsaniye Rayon İcra Hakimiyyəti — Emre gölü ihsaniye.gov.tr
14. Mədəni İrs və Muzeylər Baş İdarəsi — Kybele heykəlinin qaytarılması kvmgm.ktb.gov.tr

FAQ

Image: Afyonkarahisar Kalesi havadan.jpg — Nabbegat, CC BY-SA 4.0