Çin Seddi’ni oluşturan tahkimatların ilk örnekleri MÖ 7. yüzyıla uzanır. Son büyük inşa dalgası ise 1644’te biten Ming döneminde yaşandı. Aradaki fark iki bin yıldan fazladır.
Bu yazıda Çin Seddi’nin ne zaman, neden ve kime karşı yapıldığını öğreneceksiniz. Ardından uzunluğunu, güzergâhını ve uzaydan görünüp görünmediği tartışmasını kaynaklı verilerle ele alacağız.
Çin Seddi ne zaman yapıldı?
Getty Araştırma Enstitüsü’nün yapı envanteri, Çin Seddi’ni oluşturan tahkimatların başlangıcını MÖ 7. yüzyıla tarihler. Yani “Çin Seddi” adıyla bildiğiniz yapı, tek bir tarihte açılan bir inşaat alanı değildir.
Çin tek imparatorluk altında birleşmeden önce Qin, Wei, Zhao, Qi ve Yan gibi devletler kendi savunma duvarlarını yaptırdı. Her devlet kendi sınırını koruyordu.
UNESCO’ya göre Qin Shi Huang yaklaşık MÖ 220’de eski tahkimatların bölümlerini birleştirdi. Amaç, kuzeyden gelen istilalara karşı ortak bir savunma sistemi kurmaktı.
Bugün fotoğraflarda gördüğünüz taş ve tuğla kuleler ise büyük oranda sonraki döneme aittir. Ming Hanedanı 1368–1644 arasında Çin Seddi’nin bugün en çok tanınan bölümlerini inşa etti.
Çin Seddi kaç yılda yapıldı?
Bu sorunun tek bir yanıtı yok, çünkü inşaat kesintisiz sürmedi. UNESCO, ana imparatorluk inşa evresi için MÖ 3. yüzyıl ile MS 17. yüzyıl arasını verir. Bu aralık yaklaşık 1.900 yıllık bir dönemi kapsar.
Başlangıcı MÖ 7. yüzyıla çeken Getty envanterini hesaba katarsanız süre daha da uzar. Hanedanlar yeni bölümler ekledi, eskileri onardı, bazılarını terk etti.
Bir benzetme yapabilirsiniz: Çin Seddi, siz evinizde bir odayı yıllar içinde defalarca yeniden boyayıp genişletir gibi, çağlar boyunca üst üste büyüyen bir yapıdır. “Kaç yılda bitti?” yerine “hangi dönemde ne eklendi?” sorusu daha doğru sonuç verir.
Çin Seddi neden yapıldı?
Temel neden savunmaydı. Qin döneminde kuzey sınırı duvarları, özellikle Xiongnu topluluklarına karşı genişletildi. Ming döneminde ise yinelenen Moğol akınları karşısında güçlendirme yapıldı. Başkent Pekin yakınındaki kesimlere özel kaynak ayrıldı.
Savunma tek işlev değildi. Wikipedia’nın özetine göre sistem, İpek Yolu mallarından vergi alınmasına, ticaretin düzenlenmesine ve sınır geçişlerinin denetlenmesine de hizmet ediyordu.
Bir sınır kapısında pasaportunuzun kontrol edilmesini düşünün. Çin Seddi’ndeki geçitler de benzer biçimde, kimin ve neyin geçeceğine karar verilen noktalardı.
Çin Seddi kime karşı yapıldı?
Kaynaklar iki ana tehdit gösterir:
- Xiongnu toplulukları: Qin döneminin kuzey sınırı duvarları özellikle bunlara karşı genişletildi.
- Moğol akınları: Ming dönemindeki güçlendirmelerin gerekçesi yinelenen Moğol saldırılarıydı.
Sistem duvarla sınırlı değildi. UNESCO’ya göre Çin Seddi; duvarların yanında gözetleme kuleleri, kaleler, geçitler, duvar üstü yollar ve barınaklardan oluşur. Kulelerden gelen haber, saldırının yönünü erkenden duyururdu.
Seddin her saldırıyı durdurduğu söylenemez. Mançular 1644’te, Pekin Li Zicheng’in kuvvetlerinin eline düştükten sonra Çin Seddi’ni geçebildi.
Çin Seddi kaç km? Uzunluğu ne kadar?
Rakam, neyi saydığınıza bağlıdır. 5 Haziran 2012’de açıklanan resmî araştırma, farklı dönemlerden Çin Seddi kalıntılarının toplam uzunluğunu 21.196,18 kilometre olarak belirledi. Yapılar, Çin’in 15 eyalet, özerk bölge ve doğrudan yönetilen belediyesine yayılmış olarak kaydedildi.
Yalnızca Ming savunma hattını ölçen 2010 tarihli bir makale ise toplamı 8.851,8 kilometre olarak verir. İki sayı birbiriyle çelişmez. Biri tüm dönemleri, öteki tek hanedanın hattını kapsar.
Çin Seddi’nin farklı kesimlerinde taş, tuğla, sıkıştırılmış toprak ve ahşap kullanıldı. Bölgenin malzemesi neyse duvar ondan yapıldı.
Çin Seddi nerede? Nerede bitiyor?
Çin Seddi, Çin’in kuzeyinde Pekin’in kuzeyinden geçerek Gobi Çölü’nün güneyine uzanan tarihî savunma hatları bütünüdür. UNESCO’nun güzergâh özetinde doğu ucu Hebei’deki Shanhaiguan, batı ucu Gansu’daki Jiayuguan olarak tanımlanır.
Uç noktalar, hangi tarihî kapsamı seçtiğinize göre değişir. Getty’nin daha geniş Ming güzergâhı tanımı, doğuda Dandong yakınındaki Hu Dağı’ndan başlar ve batıda Jiayu Geçidi’ne uzanır.
Bir gezgin olarak ilk durağınız büyük olasılıkla Pekin olacaktır. Kent merkezinin yaklaşık 80 kilometre kuzeybatısında, Yanqing ilçesindeki Badaling bulunur. Burası Çin Seddi’nin en çok ziyaret edilen bölümünü barındırır.
Çin Seddi uzaydan görünür mü?
Bu soru iki ayrı soruya bölünmelidir: çıplak gözle görünür mü, ve fotoğraflanabilir mi?
Çıplak göz. NASA’nın değerlendirmesine göre Çin Seddi’nin yörüngeden çıplak gözle görüldüğü iddiası doğru değildir. Çin’in ilk astronotu Yang Liwei de seddi göremediğini bildirmiştir. NASA ayrıca Çin Seddi’nin Ay’dan görülemeyeceğini belirtir.
Karşı görüş. Gary Li ve Guorong Wang, doğrusal nesnelerin görsel algılanmasına dayanan analizlerinde uygun koşullarda yaklaşık 500 kilometre yüksekliğe kadar çıplak gözle görünürlüğün mümkün olabileceğini savunmuştur. Bu, NASA’nın tespitinin yerine geçen bir sonuç değil, kuramsal bir tartışmadır.
Teleobjektif. ESA’nın 28 Mayıs 2021’de yayımladığı görüntüler, Thomas Pesquet tarafından yaklaşık 400 kilometre yükseklikteki Uluslararası Uzay İstasyonu’ndan 1.150 milimetrelik objektifle çekildi. Telefonunuzda uzak bir tabelayı yakınlaştırarak okuyabilmeniz gibi, güçlü bir mercek mesafeyi kapatır.
Kısacası: Çin Seddi uzaydan fotoğraflanabilir. Ama NASA’ya göre yörüngeden çıplak gözle seçilebildiği söylenemez ve Ay’dan hiç görülemez.
Kısa kronoloji
- MÖ 7. yüzyıl Erken devlet tahkimatlarının yapımı başladı
- Yaklaşık MÖ 220 Qin Shi Huang döneminde eski tahkimatlar ortak kuzey savunma sisteminde birleştirildi
- 1368–1644 Ming Hanedanı bugün en çok tanınan kesimleri inşa etti ve güçlendirdi
- 1567–1570 Qi Jiguang’ın gözetiminde Shanhaiguan–Changping hattında 1.200 gözetleme kulesi yapıldı
- 1644 Pekin’in düşmesinin ardından Mançular seddi geçti
- 1987 UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı
- 2012 Resmî araştırma 21.196,18 kilometrelik toplamı açıkladı
- 2021 ESA, Pesquet’nin uzay istasyonundan çektiği görüntüleri yayımladı
- 2023 Biyolojik kabukların duvarları erozyondan koruduğunu gösteren araştırma yayımlandı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Hattın her metresi duvar değil. Ming hattının 8.851,8 kilometrelik toplamı, 6.259,6 kilometre yapay duvarın yanında 2.232,5 kilometre doğal engel ve 359,7 kilometre hendek içerir. Yani doğal engeller ve hendekler de savunma hattının parçası sayılır.
1.200 kule. General Qi Jiguang’ın gözetiminde 1567–1570 arasında Shanhaiguan’dan Changping’e uzanan hatta 1.200 gözetleme kulesi yapıldı.
Ejderhanın başı. Shanhai Geçidi yakınında duvarın denizle buluştuğu kesim, Eski Ejderha Başı anlamındaki Old Dragon Head adıyla anılır.
Duvarı yosun korur. 2023’te Science Advances’ta yayımlanan araştırma, incelenen Çin Seddi kesimlerinin yüzde 67’sini kaplayan biyolojik kabukların mekanik dayanıklılığı artırdığını ve erozyonu azalttığını buldu. Duvarın üstündeki ince canlı tabaka, erozyona karşı kalkan görevi görüyor.
Sık sorulan sorular
Çin Seddi’ni kim yaptırdı?
Tek bir kişi yaptırmadı. Qin, Wei, Zhao, Qi ve Yan gibi devletler birleşmeden önce ayrı duvarlar yaptı. Qin Shi Huang yaklaşık MÖ 220’de bu bölümleri ortak bir kuzey savunma sisteminde birleştirdi.
Bugün görülen Çin Seddi hangi döneme ait?
Bugün en çok tanınan bölümleri Ming Hanedanı 1368–1644 arasında inşa etti. Pekin yakınındaki kesimlere özellikle kaynak ayrıldı.
Çin Seddi’nin toplam uzunluğu kaç kilometredir?
5 Haziran 2012’de açıklanan resmî araştırma, farklı dönemlerden kalıntıların toplamını 21.196,18 kilometre olarak belirledi. Yalnızca Ming hattı için 2010 tarihli bir ölçüm 8.851,8 kilometre verir.
Çin Seddi Ay’dan görülür mü?
Hayır. NASA’ya göre Çin Seddi Ay’dan görülemez. Alçak yörüngeden ise teleobjektifle fotoğraflanabilmiştir.
Çin Seddi UNESCO listesinde mi?
Evet. Çin Seddi 1987’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedildi.
Kaynaklar
- Vikipedi — Çin Seddi tr.wikipedia.org
- Getty Research Institute — Great Wall of China getty.edu
- UNESCO — The Great Wall whc.unesco.org
- Wikipedia — Great Wall of China en.wikipedia.org
- Xinhua / China.org.cn — China’s Great Wall is 21,196 km long: survey china.org.cn
- Chinese Science Bulletin — 基于遥感的明长城立体量测 sciengine.com
- Wikipedia — Badaling en.wikipedia.org
- NASA Johnson Space Center — Frequently Asked Questions esrs.jsc.nasa.gov
- Li ve Wang — The Great Wall of China can be Seen from Space tandfonline.com
- ESA — Great Wall of China from space esa.int
- Cao ve diğerleri — Biocrusts protect the Great Wall of China from erosion pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Görsel: Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg — CEphoto, Uwe Aranas, CC BY-SA 3.0
