Thingvellir nerede? İzlanda meclisi nasıl toplanıyordu?

İzlanda’nın genel meclisi Alþing, Þingvellir’de her yaz yaklaşık iki hafta açık havada toplanıyordu. Siz bu yazıda Þingvellir’in yerini, yasaların nasıl duyurulduğunu ve toplantı düzenini öğreneceksiniz. Yaklaşık 930 yılında kurulan meclis, bu alanda son toplantısını 1798’de yaptı. [1][2]

Meclise gelenler, taş ve çim duvarların üzerine bez çatı kurulan barınaklarda kalıyordu. Yasama ve yargı işleri, çiftçilerin, ailelerin ve yolcuların buluşmasıyla aynı yerde yürüyordu. Günlük hayattaki konaklama ve su ihtiyacı, Þingvellir’deki toplantıların da somut parçalarıydı. [3][4][5]

Thingvellir nerede, adı ne anlama geliyor?

Þingvellir, İzlanda’nın güneybatısında, Bláskógabyggð belediyesi sınırları içinde bulunan tarihî meclis alanıdır. Reykjavík’in yaklaşık 40 kilometre kuzeydoğusundaki konumu, başkentle ilişkisini haritada görmenizi kolaylaştırır. Tarihî toplantı alanının güneyinde Þingvallavatn Gölü, çevresinde ise rift vadisi bulunur. [6]

Thingvellir biçiminde aradığınız yerin İzlandaca yazılışı, başlangıcındaki özel harfle birlikte Þingvellir’dir. Bu ad, Eski Norsçada meclis anlamındaki þing ile düzlük anlamındaki vǫllr sözcüklerinden gelir. Türkçeye aktarıldığında ortaya çıkan “meclis düzlükleri” anlamı, alanın tarihî kullanımını doğrudan anlatır. [7]

İzlandaca telaffuz kaynakta [ˈθiŋkˌvɛtlɪr̥] biçiminde verilir; baştaki Þ harfi özel dikkat gerektirir. Siz bu harfi, İngilizcedeki thirst sözcüğünün başlangıcındaki ses gibi okuyabilirsiniz. Böylece Thingvellir yazımıyla karşılaştığınızda, Þingvellir adının aynı yere karşılık geldiğini bilirsiniz. [7]

“Þingvellir tectonic plates” aramasının karşılığı, Kuzey Amerika ve Avrasya levhalarının sınırıdır. Alan, Atlantik Ortası Sırtı üzerindeki bu sınırı gösteren rift vadisinde bulunur. Öxará Nehri de Almannagjá yarığında akarak Öxarárfoss Şelalesi’ni meydana getirir. Dolayısıyla meclisin coğrafyasını anlatırken göl, nehir ve kaya yarığı birlikte anılır. [6]

İzlanda’nın tarihî meclisi burada nasıl toplanıyordu?

Alþing, yaklaşık 930 yılında Þingvellir’de kurulan İzlanda genel meclisinin adıdır. Her yaz yapılan açık hava toplantıları, yaklaşık iki hafta boyunca sürüyordu. Bu sürede yasalar çıkarılıyor, anlaşmazlıklar ele alınıyor ve yargı işleri yürütülüyordu. [1][2]

Erken dönemde goðar adı verilen güçlü yerel önderler, meclisin katılımcıları arasındaydı. Þingvellir’e gelişleri, yasama ve yargı işlerinin aynı toplantı çevresinde yürütülmesini sağlıyordu. Ancak toplantı alanında bulunan herkes, karar organlarında aynı konuma sahip değildi. [3][8]

Alþing toplantılarına bütün özgür erkekler katılabiliyor; çiftçiler de bu buluşmalarda yer alıyordu. Aileler, zanaatkârlar, anlatıcılar ve yolcular da Þingvellir’deki insan topluluğunu oluşturuyordu. Böylece toplantı alanındaki kalabalık, yalnızca yasalar üzerinde çalışan yerel önderlerden oluşmuyordu. [3]

Kadınların toplantılardaki varlığını ise karar süreçlerindeki yetkilerinden ayrı ele almak gerekiyor. Natascha Mehler’in 2015 tarihli araştırması, kadınların Alþing toplantılarında bulunduğunu belirtiyor. Aynı araştırmaya göre kadınlar, meclisin karar organlarından büyük ölçüde dışlanmış durumdaydı. Bu nedenle Þingvellir’de bulunmak, karar organlarına katılmakla aynı anlama gelmiyordu. [8]

Siz toplantı düzenini düşünürken, yaklaşık iki haftalık süreyi konaklama ihtiyacıyla birlikte değerlendirebilirsiniz. Katılımcıların geçici barınakları, açık havadaki meclisin gündelik yaşamla bağlantısını gösterir. Yasaların görüşülmesi kadar, toplantı boyunca nerede kalınacağı da bu düzenin parçasıydı. [2][4]

Lögberg’de yasalar nasıl duyuruluyor, davalar nerede görülüyordu?

Lögberg, Türkçede Yasa Kayası adıyla karşılanan, meclis toplantılarının odak noktasıydı. Bu işlevi, yaklaşık 930–1262/1264 arasındaki İzlanda Özgür Devleti dönemi için belirtilir. Meclisin açılışı ve kapanışı da Lögberg’de yapılan kamusal işlemler arasındaydı. [9]

Lögrétta tarafından üç yıllığına seçilen lögsögumaður, yürürlükteki yasaları burada ezberden seslendiriyordu. Her yaz yasaların üçte birini okuyarak görev süresine yayılan bir düzen izliyordu. Lögberg’de ayrıca Lögrétta kararları ve bütün toplumu ilgilendiren duyurular açıklanıyordu. [9]

Bugün bir duyuruyu okumanızla, Þingvellir’de yasaları sesli dinlemek arasında gündelik bir bağ kurabilirsiniz. Burada hukuk bilgisinin aktarılmasında, yasaları ezberden seslendiren belirli bir görevli bulunuyordu. Lögsögumaðurun üç yıllık görevi, bu aktarımın meclis düzenindeki somut yerini gösterir. [9]

Alþing’in yasama organı Lögrétta, yeni yasaları kabul ediyor ve hukuk uyuşmazlıklarını değerlendiriyordu. Mevcut yasalara istisna tanımak da bu organın yetkileri arasında yer alıyordu. Dolayısıyla Lögberg’deki duyurular ile Lögrétta’nın karar görevleri, birbiriyle bağlantılı farklı işlevlerdi. [3][9]

İzlanda yaklaşık 965 yılında dört bölgeye ayrılınca, Alþing bünyesinde bölge mahkemeleri oluşturuldu. Her bölgeye ait mahkemede 36 yargıç bulunması, yargı düzeninin sayısal çerçevesini gösterir. Ardından 11. yüzyılın başında, 48 yargıçlı Beşinci Mahkeme de bu yapıya eklendi. Bu mahkeme, diğer mahkemelerde sonuçlandırılamayan davaları ele almak üzere oluşturulmuştu. [3]

Lögberg’in işlevi bilinse de, alandaki kesin konumu konusunda belirsizlik bulunuyor. Bir görüş, bugünkü bayrak direğinin bulunduğu Hallurinn yamacının üstündeki kaya sekisini gösteriyor. Diğer görüş ise Almannagjá’nın yüksek kaya duvarının dibini olası konum sayıyor. Bu iki olası konumdan hangisinin Lögberg’in kesin yeri olduğu bilinmiyor. [9]

Meclise gelenler nerede kalıyor, alışveriş nasıl yapılıyordu?

Alþing katılımcıları, búðir adı verilen geçici barınaklarda toplantı süresince konaklıyordu. Barınakların taş ve çim bloklarından yapılan duvarları üzerine bez çatılar kuruluyordu. Bu yapı düzeni, meclisin açık hava toplantılarıyla birlikte düşünülmesi gereken konaklama biçimiydi. [4]

Þingvellir’de günümüze ulaşan yaklaşık 50 meclis barınağı kalıntısı, bu konaklamanın izlerini taşır. Ancak bugün görülebilen kalıntıların çoğu, 17. ve 18. yüzyıllara tarihlenmektedir. Bunlar, muhtemelen daha eski yapıların üzerine kurulmuştu. Siz kalıntılara bakarken, görünen yapıların tarihini meclisin kuruluş tarihinden ayrı değerlendirebilirsiniz. [2][5]

Alışverişin boyutu konusunda ise araştırmacılar, Þingvellir için aynı değerlendirmeyi yapmıyor. Tarihçi Björn Þorsteinsson, 1953’te burayı İzlanda’nın en büyük ticaret yeri saymıştı. Natascha Mehler’in 2015 araştırması ise bu iddiayı destekleyen kanıtları zayıf buluyor. [8]

Mehler, ticaretin büyük ölçüde toplantıya katılan insanların ihtiyaçlarını karşılamakla sınırlı kaldığını savunuyor. Bu yüzden büyük ticaret merkezi tanımı, üzerinde uzlaşılmış bir sonuç olarak kullanılamaz. Katılımcı ihtiyaçlarına yönelik alışveriş açıklaması, araştırmanın sunduğu daha sınırlı yorumdur. [8]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Yasaları seslendiren lögsögumaður, İzlanda Özgür Devleti’nin tek maaşlı görevlisi olarak belirtiliyor. Yürürlükteki yasaların üçte birini her yaz ezberden seslendirmesi de bekleniyordu. [9]

Açık hava toplantılarında kötü havanın yaratabileceği sorun için hukukta bir düzenleme bulunuyordu. Grágás hukuk derlemesi, böyle durumlarda yasaların Þingvellir’deki kilisede seslendirilmesine izin veriyordu. Bu ayrıntı, hava koşullarıyla meclisin işleyişi arasındaki somut bağlantıyı gösterir. [10]

Suya erişim konusunda anlatılan ayrıntı ise Sturlunga derlemesindeki Haukdælaþáttur anlatısına dayanıyor. Bu anlatıya göre Öxará’nın yatağı, meclise gelenler için Almannagjá’ya çevrilmişti. Belirtilen amaç, toplantı katılımcılarının suya daha kolay biçimde ulaşmasını sağlamaktı. Nehrin yönlendirilmesi bilgisi, bu nedenle ilgili anlatıya atıfla aktarılmalıdır. [5]

Lögrétta alanında silah taşıma yasağı, 1154 yılında getirilen bir başka düzenlemeydi. Piskopos Magnús Gizurarson, söz konusu yasağı 1234 yılında yeniden yürürlüğe koydu. Burada belirtilen yasak, özellikle Lögrétta alanı için aktarılan bir hukuk ayrıntısıdır. [8]

Meclis alanının zemini de yaklaşık 930 yılından beri aynı yükseklikte kalmadı. Þingvellir vadisinin tabanı, Alþing’in kuruluşundan beri yaklaşık 3–4 metre çöktü. Bu ölçü, tarihî toplantı alanıyla vadinin jeolojik değişimini aynı yerde buluşturur. [2]

Kısa kronoloji

Þingvellir’in kronolojisi, Alþing’in yaklaşık 930 yılındaki kuruluşuyla başlayıp sonraki koruma kararlarına uzanır. Aşağıdaki tarihler, meclisin işleyişini, siyasal değişimleri ve alanın korunmasını birlikte gösterir. [1][2][3][6][8][9][10][11]

1. Yaklaşık 930 İzlanda genel meclisi Alþing, Þingvellir’de kuruldu.
2. Yaklaşık 965 Dört bölge için Alþing bünyesinde bölge mahkemeleri oluşturuldu.
3. 1000 Millî parkın tarih anlatımına göre Hristiyanlığın kabulü Alþing’de kararlaştırıldı.
4. 11. yüzyılın başı Sonuçlandırılamayan davaları ele almak üzere Beşinci Mahkeme kuruldu.
5. 1154 Lögrétta alanında silah taşınması yasaklandı.
6. 1262–1264 Norveç egemenliğinin kabulüyle Lögberg’in eski kamusal işlevi sona erdi.
7. 1798 Þingvellir’deki son Alþing toplantısı yapıldı.
8. 1928 Þingvellir’in korunmasına ilişkin yasa kabul edildi.
9. 1930 Alþing’in kuruluşunun bininci yılında millî park kuruldu.
10. 17 Haziran 1944 İzlanda Cumhuriyeti Þingvellir’de kuruldu.
11. 2004 Þingvellir, UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

Din değişiminden millî parka: Þingvellir’in işlevi nasıl değişti?

Millî parkın tarih anlatımı, 1000 yazındaki Alþing toplantısında alınan din kararını aktarır. Þorgeir Ljósvetningagoði, İzlandalıların Hristiyanlığı kabul etmesine ve pagan ibadetinin gizlice sürdürülmesine karar verdi. Böylece Þingvellir, bu anlatıda din değişimine ilişkin kararın verildiği yer olarak görünür. [10]

İzlanda’nın 1262–1264 yıllarında Norveç kralının egemenliğini kabul etmesi, Lögberg’in işlevini değiştirdi. Bu gelişmeyle Yasa Kayası’nın İzlanda Özgür Devleti dönemindeki eski kamusal işlevi ortadan kalktı. Ancak Alþing’in Þingvellir’deki son toplantısı, çok daha sonra, 1798 yılında yapıldı. [1][9]

1928 tarihli koruma yasası, alanın mülkiyeti ve gözetimi konusunda açık hükümler getirdi. Korunan alanın, Alþing gözetiminde daima İzlanda ulusunun mülkiyetinde kalması öngörüldü. Þingvellir Millî Parkı ise Alþing’in kuruluşunun bininci yılı olan 1930’da kuruldu. [1][6]

İzlanda Cumhuriyeti, 17 Haziran 1944 tarihinde yine bu tarihî alanda kuruldu. Sveinn Björnsson da Þingvellir’de yapılan bu süreçte cumhurbaşkanı olarak seçildi. 2004 yılında alan, kültürel mirasın üçüncü ve altıncı ölçütleriyle UNESCO listesine alındı. [2][11]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Þingvellir Millî Parkı — History thingvellir.is
2. UNESCO — Þingvellir National Park whc.unesco.org
3. İzlanda Parlamentosu — Althingi althingi.is
4. UNESCO — Þingvellir adaylık dosyası ve ICOMOS değerlendirmesi whc.unesco.org
5. Þingvellir Millî Parkı — Þinghelgin thingvellir.is
6. Vikipedi — Þingvellir tr.wikipedia.org
7. Wikipedia — Þingvellir en.wikipedia.org
8. Journal of the North Atlantic — Natascha Mehler, Þingvellir: A Place of Assembly and a Market? eaglehill.us
9. Þingvellir Millî Parkı — Lögberg thingvellir.is
10. Þingvellir Millî Parkı — Kristnitaka thingvellir.is
11. Þingvellir Millî Parkı — Stórhátíðir thingvellir.is

Görsel: Roca de la Ley, Parque Nacional de Þingvellir, Suðurland, Islandia, 2014-08-16, DD 022.JPG — Diego Delso, CC BY-SA 4.0