اشغال استانبول در ۱۹۱۸؛ از سلطه متفقین تا مبارزه ملی

اشغال استانبول (İstanbul) در ۱۳ نوامبر ۱۹۱۸ آغاز شد؛ روزی که ناوگان متفقین به آب‌های مقابل پایتخت عثمانی رسید. اشغال نظامی و محاصره در پی آن آمد. اشغال رسمی در ۱۶ مارس ۱۹۲۰ صورت گرفت. اگر شما با هر دو تاریخ روبه‌رو شده‌اید، این دو به مراحل متفاوت یک اشغال اشاره دارند.

شهر به پایگاهی برای مقاومت هم تبدیل شد. در جریان مبارزه ملی ترکیه (Millî Mücadele) در سال‌های ۱۹۱۹–۱۹۲۲، سازمان‌های مخفی از استانبول به آناتولی (Anadolu) افسر، سلاح و مهمات فرستادند. بنابراین پایتخت اشغال‌شده از دو جهت در تاریخ این مبارزه جای دارد: هم شهری زیر سلطه خارجی بود و هم منبع پشتیبانی از مبارزه.

چه عواملی پس از جنگ جهانی اول به اشغال قسطنطنیه انجامید؟

آتش‌بس مودروس (Mondros Mütarekesi) که در ۳۰ اکتبر ۱۹۱۸ امضا شد، نشانه خروج امپراتوری عثمانی از جنگ جهانی اول بود. این توافق روندی را آغاز کرد که به اشغال استانبول انجامید. ورود ناوگان متفقین در ۱۳ نوامبر، این روند را مستقیماً به پایتخت کشاند.

مصطفی کمال پاشا (Mustafa Kemal Paşa) همان روز از آدانا (Adana) به استانبول رسید. ورود او و حضور ناوگان متفقین هر دو در ۱۳ نوامبر ۱۹۱۸ رخ دادند. اگر شما این دو رویداد را کنار هم در نظر بگیرید، ارتباط او با شهر اشغال‌شده را پیش از تحولات بعدی مجلس در آنکارا (Ankara) بهتر دنبال می‌کنید.

کدام کشورها قسطنطنیه را اشغال کردند؟

نیروهای شرکت‌کننده در اشغال سال‌های ۱۹۱۸–۱۹۲۳ شامل بریتانیا، فرانسه، ایتالیا و یونان بودند. اصطلاح‌های «اشغال متفقین» و «اشغال نیروهای آنتانت» در اینجا به همین اشغال پایتخت عثمانی اشاره دارند. نقش بریتانیا چشمگیر بود، اما چند قدرت در اشغال شهر مشارکت داشتند.

مسئولیت‌های آن‌ها در بخش‌های مختلف استانبول هم متفاوت بود. در ۱۰ فوریه ۱۹۱۹، مسئولیت امور پلیسی بر اساس محدوده جغرافیایی تقسیم شد. شبه‌جزیره تاریخی به فرانسوی‌ها سپرده شد. بریتانیایی‌ها پرا (Pera) و گالاتا (Galata) را در اختیار گرفتند. کادیکوی (Kadıköy) و اسکودار (Üsküdar) به ایتالیایی‌ها واگذار شد. این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که اشغال، افزون بر حضور ناوگان در آب‌های مقابل شهر، در خود استانبول چه گستره جغرافیایی مشخصی داشت.

در سال ۱۹۱۹ در استانبول اشغال‌شده چه گذشت؟

استقرار نیروهای نظامی پس از ورود اولیه ادامه یافت. یک گردان ایتالیایی در ۷ فوریه ۱۹۱۹ در گالاتا پیاده شد. این گردان ۱۹ افسر و ۷۴۰ سرباز داشت. روز بعد، ۲۸۳ نیروی دیگر از کارابینیری (Carabinieri)، ژاندارمری ایتالیا، وارد شدند و وظایف پلیسی را بر عهده گرفتند.

اعتراض‌های مردمی هم از رویدادهای شهر اشغال‌شده بود. در تجمع سلطان‌احمد (Sultanahmet) در ۲۳ مه ۱۹۱۹، خالده ادیب (Halide Edip) مردم را به مبارزه با اشغال ازمیر (İzmir) فراخواند. این گردهمایی، رویدادهای خارج از استانبول را به کنش سیاسی درون شهر اشغال‌شده پیوند داد.

حضور نظامی در ادامه آن سال نیز گسترده ماند. بنا بر پژوهش زکریا ترکمن (Zekeriya Türkmen)، شمار نیروهای اشغالگر متفقین در استانبول تا ۵ نوامبر ۱۹۱۹ از ۵۰٬۰۰۰ نفر گذشت. این رقم نشان می‌دهد که ورود نیروهای ایتالیایی و تقسیم مسئولیت‌های پلیسی، بخشی از استقرار نظامی بسیار بزرگ‌تری بود.

مجلس زیر اشغال چگونه فعالیت می‌کرد؟

آخرین مجلس مبعوثان عثمانی (Meclis-i Mebusan) در ۱۲ ژانویه ۱۹۲۰ گشایش یافت. استانبول از پیش در اشغال عملی بود. بنابراین فعالیت مجلس در فاصله ورود ناوگان تا اشغال رسمی در مارس ادامه داشت.

مجلس در ۲۸ ژانویه ۱۹۲۰، در جلسه‌ای محرمانه، میثاق ملی (Misak-ı Millî) را تصویب کرد. در ۱۷ فوریه تصمیم گرفت مصوبات را به مجلس‌های خارجی و مطبوعات اعلام کند. تصویب و اعلام مصوبات به خارج، دو اقدام جداگانه در دو تاریخ متفاوت بودند.

این تصمیم‌ها پیش از بازداشت نمایندگان در جریان اشغال رسمی ۱۶ مارس گرفته شدند. اگر شما توالی رویدادهای مجلس را دنبال کنید، گشایش مجلس و تصویب میثاق ملی در ژانویه، پیش از مداخله ماه مارس علیه مجلس قرار می‌گیرند.

اشغال قسطنطنیه به دست بریتانیا در مارس ۱۹۲۰ چه تغییری ایجاد کرد؟

صبح ۱۶ مارس ۱۹۲۰، کمیسرهای عالی بریتانیا، فرانسه و ایتالیا یادداشتی به صدر اعظم، صالح پاشا (Salih Paşa)، تسلیم کردند. در آن اعلام شده بود که استانبول از ساعت ۱۰:۰۰ همان صبح اشغال خواهد شد. اشغال عملی موجود به اشغال رسمی تبدیل شد.

پیوست یادداشت، کنترل نهادهای مرکزی را مشخص می‌کرد. در آن اشغال وزارتخانه‌های جنگ و نیروی دریایی، کنترل ارتباطات و نظارت سخت‌گیرانه بر پلیس پیش‌بینی شده بود. این اقدامات، اداره امور نظامی، اطلاعات و امور پلیسی را در بر می‌گرفت.

سربازان بریتانیایی هنگام اشغال به پاسگاه شهزاده‌باشی (Şehzadebaşı) یورش بردند. آن‌ها همچنین وارد مجلس مبعوثان شدند و شماری از نمایندگان را بازداشت کردند. این اقدامات، اشغال رسمی را به مداخله‌ای مستقیم در مراکز نظامی و فعالیت مجلس تبدیل کرد.

متفقین در اعلامیه ماه مارس خود مدعی شدند که اشغال موقتی است و برای تقویت سلطنت انجام می‌شود. مصطفی کمال پاشا اشغال را ناعادلانه و بی‌اعتبار اعلام کرد. این موضع‌گیری‌های متضاد نشان می‌دهد که قدرت‌های اشغالگر و مصطفی کمال چگونه همان اقدام را به شکل‌های متفاوتی معرفی می‌کردند.

اشغال استانبول چه ارتباطی با مبارزه ملی ترکیه داشت؟

مجلس مبعوثان آخرین جلسه خود را در ۱۸ مارس ۱۹۲۰ برگزار کرد و فعالیتش را به تعلیق درآورد. در ۱۹ مارس، مصطفی کمال پاشا بخشنامه‌ای صادر کرد و خواستار برگزاری انتخابات برای تشکیل مجلسی با اختیارات فوق‌العاده در آنکارا شد. این تحولات بلافاصله پس از اشغال رسمی رخ دادند.

آخرین مجلس عثمانی در ۱۱ آوریل با فرمان سلطان منحل شد. مجلس کبیر ملی ترکیه (Türkiye Büyük Millet Meclisi) در ۲۳ آوریل ۱۹۲۰ در آنکارا گشایش یافت. تعلیق فعالیت، انحلال و گشایش مجلس، رویدادهایی جداگانه در روند انتقال فعالیت پارلمانی به آنکارا بودند.

کمک استانبول از طریق سازمان‌های مخفی نیز ادامه یافت. جمعیت کاراکول (Karakol Cemiyeti)، گروه فلاح (Felah Grubu) و تشکیلات دفاع ملی (Müdafaa-i Milliye Teşkilatı) در سال‌های ۱۹۱۹–۱۹۲۲ افسر، سلاح و مهمات به آناتولی فرستادند. فعالیت آن‌ها از راه تأمین نیروی انسانی و تدارکات نظامی، شهر اشغال‌شده را به مبارزه پیوند می‌داد.

جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید

نیروهای ایتالیایی مستقر در گالاتا هم سرباز داشتند و هم افرادی که برای انجام وظایف پلیسی تعیین شده بودند. گردان در ۷ فوریه ۱۹۱۹ پیاده شد؛ ۲۸۳ نیروی کارابینیری روز بعد از راه رسیدند. تفاوت مأموریت‌های آن‌ها نشان می‌دهد که برای شناخت یک نیروی اشغالگر، تنها شمار نیروهایش کافی نیست.

یک مأمور تلگراف به نام حمدی اهل مناستر (Manastırlı Hamdi) از جمله کسانی بود که خبر اشغال را در ۱۶ مارس ۱۹۲۰ به مصطفی کمال پاشا رساند. اینجا پیوندی با زندگی روزمره وجود دارد: شما برای آگاهی از اتفاقات جاهای دیگر به پیام‌ها وابسته‌اید. در این مورد، یک مأمور تلگراف خبر اشغال را منتقل کرد؛ در حالی که خود ارتباطات نیز هدف کنترل بود.

در ۲۱ ژوئیه ۱۹۲۱، مأموران پلیس استانبول و اعضای گروه م.م. (MM Grubu) مخفیانه انتقال سلاح، مهمات و تجهیزات نظامی از پادگان رامی (Rami Kışlası) به آناتولی را ترتیب دادند. این عملیات مشخص، به روایت گسترده‌تر تدارکات مخفی، تاریخ و مکانی معین می‌دهد.

خط زمانی

• ۳۰ اکتبر ۱۹۱۸: آتش‌بس مودروس امضا شد.
• ۱۳ نوامبر ۱۹۱۸: ناوگان متفقین وارد شد و اشغال عملی آغاز شد.
• ۷ فوریه ۱۹۱۹: یک گردان ایتالیایی در گالاتا پیاده شد.
• ۱۰ فوریه ۱۹۱۹: مسئولیت‌های پلیسی میان مناطق تحت اختیار فرانسه، بریتانیا و ایتالیا تقسیم شد.
• ۲۳ مه ۱۹۱۹: تجمع سلطان‌احمد در اعتراض به اشغال ازمیر برگزار شد.
• ۱۲ ژانویه ۱۹۲۰: آخرین مجلس مبعوثان عثمانی گشایش یافت.
• ۲۸ ژانویه ۱۹۲۰: مجلس میثاق ملی را تصویب کرد.
• ۱۷ فوریه ۱۹۲۰: نمایندگان تصمیم گرفتند مصوبات آن را به خارج اعلام کنند.
• ۱۶ مارس ۱۹۲۰: اشغال رسمی آغاز شد؛ نیروهای بریتانیایی به شهزاده‌باشی یورش بردند و نمایندگان را بازداشت کردند.
• ۱۸ مارس ۱۹۲۰: مجلس فعالیت خود را به تعلیق درآورد.
• ۱۹ مارس ۱۹۲۰: مصطفی کمال خواستار برگزاری انتخابات برای تشکیل مجلسی در آنکارا شد.
• ۱۱ آوریل ۱۹۲۰: مجلس عثمانی منحل شد.
• ۲۳ آوریل ۱۹۲۰: مجلس کبیر ملی در آنکارا گشایش یافت.
• ۲۱ ژوئیه ۱۹۲۱: تدارکات نظامی مخفیانه از پادگان رامی به سوی آناتولی منتقل شد.
• ۲۴ ژوئیه ۱۹۲۳: پیمان لوزان (Lozan Antlaşması) امضا شد.
• ۲ اکتبر ۱۹۲۳: بنا بر پژوهش منتشرشده در بلتن (Belleten)، تخلیه نیروهای متفقین تکمیل شد.
• ۶ اکتبر ۱۹۲۳: سپاه سوم وارد استانبول شد.

اشغال استانبول چه زمانی پایان یافت؟

ترتیبات تخلیه که به پیمان لوزانِ ۲۴ ژوئیه ۱۹۲۳ پیوست شده بود، مقرر می‌کرد استانبول ظرف شش هفته پس از تصویب پیمان در مجلس کبیر ملی تخلیه شود. بنابراین خروج نیروها بر اساس جدول زمانی توافق‌شده‌ای انجام گرفت که به تصویب پیمان وابسته بود.

پژوهش مجاهد اوزچلیک (Mücahit Özçelik) در بلتن، بازه خروج نیروهای بریتانیایی، فرانسوی و ایتالیایی را از ۲۵ اوت تا ۲ اکتبر ۱۹۲۳ می‌داند. ویکی‌پدیای انگلیسی، ۴ اکتبر را تاریخ خروج آخرین نیروهای متفقین ذکر می‌کند. تاریخ‌های تخلیه در این دو روایت متفاوت‌اند؛ تاریخ ۲ اکتبر که در اینجا به کار رفته، بر اساس پژوهش بلتن است.

در ۶ اکتبر ۱۹۲۳، سپاه سوم به فرماندهی شکری نائلی پاشا (Şükrü Naili Paşa) وارد استانبول شد. این تاریخ به روز آزادی شهر تبدیل شد. وقتی شما پایان اشغال را دنبال می‌کنید، خروج نیروهای متفقین را از ورود بعدی نیروهای ترک جدا در نظر بگیرید.

پرسش‌های متداول

اشغال در ۱۹۱۸ آغاز شد یا ۱۹۲۰؟

اشغال عملی در ۱۳ نوامبر ۱۹۱۸ با ورود ناوگان متفقین آغاز شد. اشغال رسمی در ۱۶ مارس ۱۹۲۰ آغاز شد.

آیا فقط بریتانیا استانبول را اشغال کرد؟

نیروهای اشغالگر شامل بریتانیا، فرانسه، ایتالیا و یونان بودند. در فوریه ۱۹۱۹، مقام‌های فرانسوی، بریتانیایی و ایتالیایی مناطق جداگانه‌ای را برای اداره امور پلیسی در اختیار گرفتند.

استانبول اشغال‌شده چگونه از مقاومت حمایت کرد؟

گروه‌های مخفی در سال‌های ۱۹۱۹–۱۹۲۲ افسر، سلاح و مهمات به آناتولی فرستادند. عملیات پادگان رامی در ۲۱ ژوئیه ۱۹۲۱، یکی از موارد مشخص انتقال تدارکات بود.

چرا ۶ اکتبر روز آزادی استانبول است؟

سپاه سومِ شکری نائلی پاشا در ۶ اکتبر ۱۹۲۳ وارد استانبول شد. این ورود به رویدادی تبدیل شد که به عنوان آزادی شهر گرامی داشته می‌شود.

منابع

1. مجله مرکز پژوهش‌های Atatürk — Zekeriya Türkmen، پژوهشی درباره اشغال استانبول atamdergi.gov.tr
2. ویکی‌پدیا — İstanbul’un İşgali tr.wikipedia.org
3. وزارت دفاع ملی — گاه‌شمار Atatürk ata.msb.gov.tr
4. ویکی‌پدیا — اشغال قسطنطنیه en.wikipedia.org
5. دانشنامه Atatürk — تجمع‌ها در جریان مبارزه ملی ataturkansiklopedisi.gov.tr
6. وزارت دفاع ملی — دوره مبارزه ملی ata.msb.gov.tr
7. مجله مرکز پژوهش‌های Atatürk — Ş. Can Erdem، پژوهشی درباره اشغال رسمی atamdergi.gov.tr
8. فرهنگستان علوم ترکیه — گروه‌های مخفی در استانبول در دوره آتش‌بس tuba.gov.tr
9. مجله مرکز پژوهش‌های Atatürk — امنیت داخلی و پلیس ترکیه در جریان مبارزه ملی atamdergi.gov.tr
10. دانشنامه Atatürk — اشغال استانبول ataturkansiklopedisi.gov.tr
11. Belleten — Mücahit Özçelik، تخلیه نیروهای متفقین از استانبول در منابع ترکی belleten.gov.tr

FAQ

Image: Occupation of Istanbul Seyhun Binzet Koleksiyonu 2.jpg — Bilinmiyor, Public domain