Fevzi Çaxmaq kimdir? — Fevzi Çakmak kimdir
Mustafa Fevzi Çaxmaq (Mustafa Fevzi Çakmak) 12 yanvar 1876-cı ildə İstanbulda doğulmuş Türkiyə hərb və dövlət xadimidir. Osmanlı hərbi məktəblərində təhsil alıb və Osmanlı ordusunda xidmət edib. Milli Mübarizə dövründə müdafiə naziri, hökumət başçısı və Baş Qərargah rəisi olub. 1922-ci ildə marşal rütbəsi alıb.
Onun Türkiyə tarixindəki yerini anlamaq istəyirsinizsə, eyni vaxtda daşıdığı bu vəzifələrə diqqət yetirin. Çaxmaq hökumətdə, parlamentdə və hərbi komandanlıqda çalışıb. Onun fəaliyyəti Osmanlı ordusu ilə Cümhuriyyətin silahlı qüvvələri arasında bağ yaradıb. Fevzi Çaxmaq və Mustafa Kamal Atatürk (Mustafa Kemal Atatürk) Türkiyə Cümhuriyyəti tarixində marşal rütbəsi daşıyan iki hərbçi kimi xatırlanır.
Fevzi Çaxmaq haralıdır? — Fevzi Çakmak nereli
Çaxmaq İstanbulda doğulub. Atası Tophanədə katib işləyən polkovnik Əli Sırrı bəy (Ali Sırrı Bey) idi. Anası Həsənə xanım (Hasene Hanım) Varnalı müfti Hacı Bəkir əfəndinin (Hacı Bekir Efendi) qızı idi. Beləliklə, ailəsində həm hərbi xidmət, həm də dini elm ənənəsi vardı.
Ona əvvəlcə Mustafa adı verilmişdi. Babası Hacı Bəkir əfəndi ona əlavə olaraq Fevzi adını verib. Ərəb və fars dillərini, İslam hüququnu da həmin babası öyrədib. Sizin onu tanıdığınız ad, beləliklə, təhsilində də iştirak etmiş bir ailə üzvündən gəlib.
Rumelikavağı məhəllə məktəbində (Rumelikavağı Mahalle Mektebi), Soğukçeşmə hərbi rüşdiyyəsində (Soğukçeşme Askerî Rüşdiyesi) və Kuleli hərbi idadisində (Kuleli Askerî İdâdîsi) oxuyub. 1893-cü ildə Hərbiyyə məktəbinə (Harbiye Mektebi) daxil olub. Bunlar onun 1898-ci ildə qərargah kapitanı təyin edilməzdən əvvəl təhsil aldığı məktəblər idi.
Osmanlı ordusunda hərbi karyerası necə inkişaf edib?
Çaxmaq 1898-ci ildə qərargah kapitanı kimi orduda xidmətə başlayıb. 1899-cu ildə 18-ci Nizamiyyə diviziyasının qərargah rəisi olub. Diviziya Kosovo vilayətinin Mitrovitsa (Mitroviça) şəhərində yerləşirdi. Bu təyinatla hərbi karyerasının erkən dövründə qərargah işinə cəlb olunub.
Rütbələri fasiləsiz yüksəlməyib. Osmanlı ordusunda rütbələri yenidən tənzimləyən qanunla 1909-cu ildə rütbəsi mayora endirilib. 1910-cu ildə yenidən polkovnik-leytenant rütbəsinə yüksəlib. Rütbəsinin endirilməsi orduda aparılan ümumi yenidənqurmanın bir hissəsi idi. Onun rütbə yüksəlişlərinin ardıcıllığını izləyərkən bu məqamı nəzərə almaq lazımdır.
Birinci Dünya müharibəsində Çanaqqalada (Çanakkale) xidmət edib. 1915-ci ilin dekabrında Mustafa Kamalın ayrılmasından sonra Anafartalar qrupunun komandanı vəzifəsini müvəqqəti icra etməyə başlayıb. Bu, müvəqqəti komandanlıq idi. Sonralar Baş Qərargah rəisi vəzifəsinə daimi təyinatından fərqlənirdi.
7 sentyabr 1916-cı ildə 2-ci Qafqaz korpusunun komandanı təyin olunub. 1917-ci ildə Qəzza–Birüssebi (Gazze–Birüssebi) və Qüds–Yaffa (Kudüs–Yafa) döyüşlərində iştirak edib. Beləliklə, müharibə illərindəki xidməti Çanaqqala ilə məhdudlaşmayıb. Başqa cəbhələrdə də döyüşüb və komandanlıq edib.
Osmanlıdakı vəzifələrindən Ankaraya necə keçib?
24 dekabr 1918-ci ildə Çaxmaq Osmanlı Baş Qərargahının rəisi olub. Ardınca, 3 fevral 1920-ci ildə hərbi nazir təyin edilib. Salih paşanın (Salih Paşa) 8 mart 1920-ci ildə qurduğu hökumətdə də bu vəzifəni saxlayıb.
Həmin il Milli Mübarizəyə qoşulmaq üçün Anadoluya keçib. 27 aprel 1920-ci ildə Ankaraya çatıb. 3 mayda Kozan deputatı kimi Böyük Millət Məclisi hökumətinin milli müdafiə naziri seçilib.
Siz bu keçidi onun rəsmi vəzifələrindən də izləyə bilərsiniz. 1920-ci ilin fevralında Osmanlının hərbi naziri idi. Mayda isə Məclis hökumətində milli müdafiə naziri vəzifəsini tuturdu. Ankaraya gəlişi bu iki təyinatın arasına düşür.
24 yanvar 1921-ci ildə Çaxmaq həm də Nazirlər Şurasının sədri olub. Bu, həmin dövrdə hökumətin ən yüksək vəzifəsi idi. O, əvvəlki vəzifələrini də saxlayıb. Beləliklə, hökumətə rəhbərliyi müdafiə sahəsindəki məsuliyyətləri ilə birləşdirib.
Fevzi Çaxmaq niyə marşal olub?
3 aprel 1921-ci ildə Çaxmaq indiki ordu generalına uyğun gələn birinci ferik rütbəsinə yüksəlib. 5 avqustda Milli Müdafiə Nazirliyindən ayrılıb və Baş Qərargah rəisi vəzifəsinə daimi təyin olunub. Bu təyinatla 1944-cü ilədək tutacağı hərbi vəzifəyə keçib.
Böyük Hücumun planlarını Qərb Cəbhəsi Komandanlığı hazırlayıb. Planlar Baş komandan Mustafa Kamalın göstərişləri və qəti qərarı əsasında, Fevzi paşanın yaxından diqqəti ilə hazırlanıb. Planlaşdırmada bu ayrı-ayrı məsuliyyətlər rol oynayıb. Çaxmağın fəaliyyəti həmin komandanlıq sistemi daxilində qiymətləndirilməlidir.
30 avqust qələbəsindəki xidmətlərinə görə Mustafa Kamal ona marşal rütbəsi verilməsini təklif edib. Böyük Millət Məclisi 31 avqust 1922-ci ildə bu rütbəni verib. Beləliklə, o, qələbədən sonra Məclisin qərarı ilə marşal olub.
27 oktyabr 1922-ci ildə İsmət paşa (İsmet Paşa) xarici işlər naziri olub. Bundan sonra Çaxmaq Baş Qərargah rəisi vəzifəsini saxlamaqla Qərb Cəbhəsinin komandanlığını da üzərinə götürüb. Marşal rütbəsi ilə bu komandanlıq vəzifələri onun hərbi mövqeyinin ayrı-ayrı tərəfləri idi.
Nə qədər xidmət edib və təqaüddən sonra nə baş verib?
Çaxmaq Məclisin birinci çağırışında Kozanı, ikinci çağırışında isə İstanbulu təmsil edib. 31 oktyabr 1924-cü ildə deputatlıqdan istefa verib. Həmin vaxt parlament fəaliyyəti başa çatıb. Baş Qərargah rəisi kimi işi isə davam edib.
12 yanvar 1944-cü ildə son yaş həddinə çatdığı üçün bu hərbi vəzifədən təqaüdə çıxıb. Vəzifəni 1921-ci ildən tuturdu. Siz tarixləri təqvimdəki ad günləri ilə yadda saxlayırsınızsa, burada sadə bir əlaqə var: onun təqaüdə çıxdığı gün və ay doğulduğu gün və ayla eyni idi.
1946-cı il seçkilərində Çaxmaq Demokrat Partiyasının (Demokrat Parti) siyahısından müstəqil İstanbul deputatı seçilərək Məclisə qayıdıb. 1948-ci ildə Millət Partiyasının (Millet Partisi) fəxri sədrliyini qəbul edib. Beləliklə, sonrakı siyasi fəaliyyətində həm seçkili deputat yeri, həm də partiyada fəxri vəzifə tutub.
Xronologiya
- 12 yanvar 1876: İstanbulda doğulub.
- 1893: Hərbiyyə məktəbinə daxil olub.
- 1898: Qərargah kapitanı kimi orduda xidmətə başlayıb.
- Dekabr 1915: Anafartalar qrupunun komandanı vəzifəsini müvəqqəti icra etməyə başlayıb.
- 24 dekabr 1918: Osmanlı Baş Qərargahının rəisi təyin edilib.
- 3 fevral 1920: Osmanlının hərbi naziri olub.
- 27 aprel 1920: Milli Mübarizəyə qoşulmaq üçün Ankaraya çatıb.
- 3 may 1920: Kozan deputatı kimi milli müdafiə naziri seçilib.
- 24 yanvar 1921: Nazirlər Şurasının sədri olub.
- 3 aprel 1921: Ordu generalına uyğun gələn rütbəyə yüksəlib.
- 5 avqust 1921: Baş Qərargah rəisi vəzifəsinə daimi təyin olunub.
- 31 avqust 1922: Mustafa Kamalın təklifi ilə Məclis tərəfindən marşal rütbəsinə yüksəldilib.
- 27 oktyabr 1922: Qərb Cəbhəsinin komandanlığını da üzərinə götürüb.
- 31 oktyabr 1924: Deputatlıqdan istefa verib.
- 12 yanvar 1944: Son yaş həddinə çatdığı üçün təqaüdə çıxıb.
- 1946: Demokrat Partiyasının siyahısından müstəqil İstanbul deputatı seçilib.
- 1948: Millət Partiyasının fəxri sədrliyini qəbul edib.
- 10 aprel 1950: İstanbulda vəfat edib.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
21 noyabr 1923-cü ildə Çaxmaq qırmızı-yaşıl lentli İstiqlal medalı ilə təltif olunub. Bu mükafat 1922-ci ildə marşal rütbəsi almasından sonra verilib. Həmin tarix onun Milli Mübarizədən sonra gördüyü təqdirin başqa bir göstəricisidir.
Çaxmaq 10 aprel 1950-ci ildə İstanbulun Təşvikiyyə (Teşvikiye) səmtində vəfat edib. 74 yaşında idi. Dəfnindəki qarışıqlıq rəsmi mərasimin keçirilməsinə mane olub. Tabutu top arabasında aparılmayıb. İzdiham onu əlləri üzərində Əyyub Sultan qəbiristanlığına (Eyüp Sultan Mezarlığı) daşıyıb.
Əyyubsultandakı (Eyüpsultan) ailə məzarlığında, qızının yanında dəfn olunub. Ailəsinin istəyi ilə nəşi Ankaradakı Dövlət qəbiristanlığına (Devlet Mezarlığı) köçürülməyib. Siz onun həyatının izlərini İstanbulda axtarırsınızsa, ömrünün son mərhələsi ilə bağlı dəfn yeri Əyyub Sultan qəbiristanlığıdır.
Tez-tez verilən suallar
Fevzi Çaxmağın tam adı nə idi?
Tam adı Mustafa Fevzi Çaxmaq idi. Ona əvvəlcə Mustafa adı verilmişdi. Babası Hacı Bəkir əfəndi ona Fevzi adını verib. Ərəb və fars dillərini, İslam hüququnu da babası öyrədib.
Fevzi Çaxmaq hökumət başçısı olubmu?
Bəli. 24 yanvar 1921-ci ildə Nazirlər Şurasının sədri olub. Bu məsuliyyəti Məclis hökumətində artıq tutduğu vəzifələrə əlavə olaraq üzərinə götürüb.
Fevzi Çaxmaq nə vaxt marşal olub?
Böyük Millət Məclisi 31 avqust 1922-ci ildə ona marşal rütbəsi verib. Mustafa Kamal bu yüksəlişi Çaxmağın 30 avqust qələbəsindəki xidmətlərinə görə təklif edib.
Fevzi Çaxmaq harada dəfn olunub?
İstanbuldakı Əyyub Sultan qəbiristanlığında, qızının yanında dəfn olunub. Ailəsi nəşinin Ankaradakı Dövlət qəbiristanlığına köçürülməsini deyil, orada qalmasını istəyib.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — ÇAKMAK, Fevzi islamansiklopedisi.org.tr
- Milli Müdafiə Nazirliyi, ATATÜRK saytı — Mustafa Fevzi Çakmak ata.msb.gov.tr
- Türk Tarix Qurumu, Belleten — Marşal Fevzi Çakmakın xatirələri və Atatürk belleten.gov.tr
- Hacettepe Universiteti, Türkiyat Araşdırmaları — Marşal Fevzi Çakmakın vəfatının türk mətbuatında əks olunması və Radioevi hadisəsi dergipark.org.tr
- Vikipedi — Fevzi Çakmak tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Fevzi Çakmak en.wikipedia.org
FAQ
Fevzi Çaxmaq kimdir?
Mustafa Fevzi Çaxmaq Türkiyənin hərb və dövlət xadimi olub. Milli Mübarizə dövründə müdafiə naziri, hökumət başçısı və Baş Qərargah rəisi vəzifələrində çalışıb.
Fevzi Çaxmaq haralıdır?
12 yanvar 1876-cı ildə İstanbulda doğulub. Atası Əli Sırrı bəy, anası Həsənə xanım olub.
Fevzi Çaxmaq nə vaxt marşal olub?
Böyük Millət Məclisi Mustafa Kamalın təklifi ilə 31 avqust 1922-ci ildə ona marşal rütbəsi verib. Bu rütbə 30 avqust qələbəsindəki xidmətlərinə görə verilib.
Fevzi Çaxmaq harada dəfn olunub?
İstanbuldakı Əyyub Sultan qəbiristanlığında ailə məzarlığında, qızının yanında dəfn olunub. Ailəsi onun nəşinin orada qalmasını istəyib.
Image: Fevzi Çakmak.jpg — Archives of Turkish Armed Forces, Public domain
