Denisovalılar kim idi?
Denisovalılar (türkcə: Denisova insanı) Homo sapiens və neandertallarla (Neandertaller) yaxın qohum olan qədim insan qrupu idi. Genetik xüsusiyyətləri onları hər ikisindən fərqləndirir. Çinin cənub-qərbindəki Bianfu mağarasında (Bianfu Mağarası) qədim zülallar vasitəsilə müəyyən edilmiş beş fosil indi bu genetik kimliyi dişlər, kəllə fraqmentləri və said sümüyünün bir hissəsi ilə əlaqələndirir.
Bianfu tapıntılarının nə göstərdiyini anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə iki ayrı zaman aralığına baxın. İnsan fosilləri təxminən 167,000–134,000 il əvvələ aiddir. Mağaranın mədəni təbəqələri isə təxminən 190,000–70,000 il əvvəli əhatə edir. Bu tarixlər fərqli dəlil qruplarını təsvir edir. Məqalə boyunca bu fərqi nəzərə almaq vacibdir.
Denisovalıların nüvə DNT-si onların neandertallarla təkamül baxımından yaxın qohumluğunu göstərir. Bununla belə, denisovalılar onlardan genetik cəhətdən fərqlənirdilər. Müasir insanlarla münasibətlərinə cütləşmə də daxil idi. Bəzi indiki əhali qruplarında qalan denisovalı DNT-si bunu təsdiqləyir.
Denisovalılar ilk dəfə necə müəyyən edilib?
Hər şey 2008-ci ildə tapılmış bir uşağın barmaq sümüyü ilə başladı. Sümük Sibirdəki (Sibirya) Altay dağlarında (Altay Dağları) yerləşən Denisova mağarasından (Denisova Mağarası) tapılmışdı. Onun mitoxondrial DNT-sinin 2010-cu ildə aparılan analizi denisovalıların ayrıca qədim insan qrupu kimi müəyyən edilməsinə gətirib çıxardı.
Bu kəşfin başlanğıcında kiçik bir sümükdən əldə edilmiş genetik dəlil dayanırdı. Bianfu isə kimliyi müəyyən etməyin başqa yolunu göstərir: qədim zülalları. Tədqiqatçılar Çin mağarasındakı beş fosili zülal analizi ilə denisovalılara aid ediblər. Bununla da onların anatomiyasının daha çox hissəsini öyrənmək mümkün olub.
Denisova mağarasından məlum olan bir fərd qədim insan qrupları arasındakı əlaqəni xüsusilə aydın göstərir. Denni kimi tanınan Denisova 11-in anası neandertal, atası isə denisovalı idi. Bu, iki qrup arasında birbaşa ailə əlaqəsi idi.
Denisovalılar müasir insanlarla da gen mübadiləsi aparıblar. Bəzi Melaneziya (Melanezya), Avstraliya aborigenləri (Avustralya Aborjinleri) və Filippin (Filipinler) əhali qruplarında bu gün də denisovalı DNT-si qalır. Denisovalıları yalnız uzaq keçmişdə mağaralarda yaşamış insanlar kimi düşünürsünüzsə, bu genetik miras onların tarixini bu gün yaşayan insanlarla bağlayır.
Çinin Bianfu mağarasında nə tapılıb?
Bianfu Çinin cənub-qərbində, Yunnan əyalətində (Yünnan) yerləşən Paleolit dövrü abidəsidir. Qazıntılar 2019-cu ildə başlayıb. Tədqiqatı Çin Elmlər Akademiyası (Çin Bilimler Akademisi) və Yunnan Əyalətinin Mədəni İrs və Arxeologiya İnstitutu (Yünnan Eyaleti Kültürel Kalıntılar ve Arkeoloji Enstitüsü) aparıb.
Qazıntılarda dörd insan dişi, 1,366 daş alət və 64,000-dən çox məməli fosili tapılıb. Bu rəqəmlər bütün tapıntı toplusuna aiddir. Həmin toplu daxilində zülal analizi beş fosilin denisovalılara aid olduğunu təsdiqləyib: iki kəllə fraqmenti, bir mil sümüyü fraqmenti və iki diş.
2026-cı il zülal tədqiqatına görə, Sibirdəki Denisova mağarasından kənarda heç bir abidədə Bianfudakı qədər denisovalı fosili tapılmayıb. Buna görə də onun əhəmiyyəti qismən müəyyən edilmiş qalıqların sayı ilə bağlıdır. Qalıqların müxtəlifliyi, xüsusən də mil sümüyünün əlavə olunması da vacibdir.
9 sentyabr 2026-cı ildə Nature jurnalında bir-birini tamamlayan iki məqalə dərc olunub. Bu məqalələr anatomik dəlilləri alətlər, heyvan qalıqları və ətraf mühitə dair dəlillərlə birlikdə müzakirəyə gətirib.
Qədim zülallarla fosillərin kimliyi necə müəyyən edilib?
Tədqiqatçılar 60,000-dən çox sümük fraqmentini formalarına görə nəzərdən keçiriblər. İnsana aid ola biləcək 22 nümunə seçiblər. ZooMS zülal yoxlaması həmin nümunələrdən üçünü insanın təkamül xəttinə aid edib. Beləliklə, böyük sümük toplusunda axtarış dairəsi daralıb.
Sonrakı zülal analizi iki kəllə fraqmentinin, mil sümüyü fraqmentinin və iki dişin denisovalılara aid olduğunu müəyyən edib. Beşinin hamısında denisovalıların müəyyən edilməsində istifadə olunan COL1A2 R996K kollagen variantı olub. Bu ortaq marker müxtəlif növ qalıqların eyni qrupa aid edilməsini dəstəkləyib.
Bianfudakı fosillərin kimliyi qədim DNT-nin uğurla çıxarılması nəticəsində müəyyən edilməyib. Üç insan sümüyündən qədim DNT əldə etmək cəhdləri uğursuz olub. Buna baxmayaraq, zülal nəticələri həmin qalıqların kimliyini müəyyənləşdirmək üçün dəlil verib. Buna görə də qədim zülallar Bianfu tapıntılarında əsas yer tutur.
İlk denisovalı mil sümüyü niyə vacibdir?
2026-cı ilin sentyabrında dərc edilmiş tədqiqata görə, BFD771 kodlu fosil denisovalıya aid olduğu müəyyən edilmiş ilk mil sümüyüdür. Mil sümüyü saidin iki uzun sümüyündən biridir. Siz öz saidinizə baxaraq bu kəşfi gündəlik həyatla əlaqələndirə bilərsiniz: fosil bədənin həmin nahiyəsinin bir hissəsidir.
BFD771-in yalnız təxminən 45 millimetrlik hissəsi qalıb. Dirsəyə yaxın ucundakı bəzi xüsusiyyətlər neandertallarınkına bənzəyir. Ümumi xarici forması və sümük boynunun en kəsik həndəsəsi isə müasir insanlarınkına daha çox oxşayır.
Bu müqayisələr BFD771-i xüsusilə məlumatverici edir. Zülallarla denisovalıya aid olduğu təsdiqlənmiş sümük müxtəlif qohum insan qruplarına bənzəyən anatomik xüsusiyyətlər daşıyır. Buna görə də onun kimliyi və forması fərqli məlumatlar verir. Zülallar denisovalıya aid olduğunu dəstəkləyir, forması isə anatomik müqayisəyə imkan yaradır.
Bianfu dəlilləri hansı zaman aralığını əhatə edir?
Yaşı müəyyən edilmiş mədəni təbəqələr ardıcıllığı təxminən 190,000 il əvvəldən 70,000 il əvvələ qədər uzanır. Bu, təxminən 120,000 illik müddətdir. Birbaşa sənədləşdirilmiş insan fosilləri isə daha dar aralığa, təxminən 167,000–134,000 il əvvələ aiddir.
Tədqiqatçılar xronologiyanı bir neçə üsulu birləşdirərək qurublar. Çöküntülərdəki qum dənələrinin lüminessensiyasını ölçüblər. Mağara törəmələrində və diş minasında uranın parçalanmasını ölçən üsullardan da istifadə ediblər. Bu yanaşmalar birlikdə abidənin xronoloji çərçivəsini müəyyənləşdirib.
Tədqiqatçılar bütün mədəni təbəqələr ardıcıllığının denisovalıların fəaliyyəti ilə bağlı olmasını ən sadə izah sayırlar. Bu, daha geniş arxeoloji dəlillərin şərhi olaraq qalır. Fosillərin özü denisovalıların mövcudluğunu daha qısa aralıqda birbaşa sənədləşdirir. Bianfuda denisovalıların 120,000 illik tarixi haqqında oxuyarkən siz bu fərqi nəzərə alın.
Mağara sakinləri nə yeyir, nə hazırlayırdılar?
Maral, su camışı və qaur sümüklərindəki kəsik izləri və qırılma xüsusiyyətləri Bianfu sakinlərinin iri ov heyvanlarının cəmdəklərini işlədiyini göstərir. Bu izlər heyvan qalıqları toplusunu insan fəaliyyəti ilə əlaqələndirir. Abidədə tapılmış daş və sümük alətlərlə yanaşı, bu dəlillər heyvan cəmdəklərinin işlənməsinə aiddir.
Sakinlər yerli materiallardan daş və sümük alətlər hazırlayırdılar. Yaxınlıqdakı ehtiyatlardan istifadə həm alətlərdə, həm də heyvan qalıqlarında görünür. Tapılmış 1,366 daş alət mağaradakı fəaliyyətə dair bu dəlillərin bir hissəsidir.
Sümük retuş alətləri 7 və 3-cü təbəqələrdən tapılıb. Bu alətlər daş alətlərin kənarlarını düzəltmək üçün istifadə olunurdu. Onlar sümük və daş tapıntıları birbaşa əlaqələndirir. Sümük həm daşın işlənməsi üçün alət rolunu oynayır, həm də işlənmiş heyvan qalıqları arasında yer alırdı.
Bianfunun ətrafındakı təbiət necə idi?
Tozcuqlar və heyvan qalıqları Dəniz İzotop Mərhələləri 6–4 ərzində Bianfunun ətrafında iynəyarpaqlıların üstünlük təşkil etdiyi meşə və ya meşə-çöl olduğunu göstərir. Ətraf mühitin bu bərpası mağarada heyvan cəmdəklərinin işlənməsinin və alət hazırlamaq üçün yerli materiallardan istifadənin hansı şəraitdə baş verdiyini göstərir.
Beləliklə, Bianfu bir neçə növ dəlili bir araya gətirir. Tozcuqlar və fauna ətraf mühiti təsvir edir. Üzərində işlənmə izləri olan heyvan sümükləri iri ov heyvanlarının cəmdəklərinin işlənməsini göstərir. Daş alətlər və sümük retuş alətləri alət hazırlama fəaliyyətini sənədləşdirir. Zülallarla təsdiqlənmiş beş fosil isə insan fosillərinin aid olduğu tarix aralığında denisovalıların mövcudluğunu müəyyən edir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Tədqiq edilmiş iki dişin minasında Y xromosomu ilə əlaqəli amelogenin peptidləri olub. Bunlar hər iki dişin kişi fərdlərə aid olduğunu göstərib. Bu nəticə dişlərin denisovalılara aid olduğunun müəyyənləşdirilməsi ilə yanaşı, onları təmsil edən insanlar haqqında əlavə məlumat verir.
İki kəllə fraqmentinin mərkəzi hissəsində sümüyün qalınlığı 7.6 və 10 millimetr olub. Bu ölçülər Bianfu qalıqları üçün qeydə alınmış anatomik təfərrüatlar sırasındadır. BFD771-in qorunmuş təxminən 45 millimetrlik hissəsi ilə birlikdə onlar fraqmentlərdən ibarət fosillərin konkret təsvirini verir.
Uğursuz DNT çıxarma cəhdləri üç insan sümüyünü əhatə edib. Uğurlu zülal identifikasiyaları ilə yanaşı nəzərdən keçirildikdə bu təfərrüat Bianfu hekayəsində qədim zülalların niyə əsas yer tutduğunu izah edir. Həm kimliyi müəyyənləşdirən marker, həm də anatomik ölçülər bu qalıqlar haqqında məlumatı tamamlayır.
Xronologiya
- Təxminən 190,000 il əvvəl: Bianfunun yaşı müəyyən edilmiş mədəni təbəqələr ardıcıllığı başlayır.
- Təxminən 167,000–134,000 il əvvəl: Bianfunun insan fosillərinin təmsil etdiyi zaman aralığı.
- Təxminən 70,000 il əvvəl: Tədqiq edilmiş mədəni təbəqələr ardıcıllığı başa çatır.
- 2008: Denisova mağarasında bir uşağın barmaq sümüyü tapılır.
- 2010: Qədim DNT analizi denisovalıları ayrıca insan qrupu kimi müəyyən edir.
- 2019: Bianfu mağarasında qazıntılar başlayır.
- 9 sentyabr 2026: Nature jurnalında iki tədqiqat fosillər və dolanışıq fəaliyyətlərinə dair dəlillər haqqında nəticələri dərc edir.
Tez-tez verilən suallar
Denisovalılar neandertallarla eyni idimi?
Xeyr. Onlar genetik cəhətdən fərqlənən qədim insan qrupları idi. Bununla belə, denisovalıların nüvə DNT-si onların neandertallarla təkamül baxımından yaxın qohumluğunu göstərir. Denninin anasının neandertal, atasının isə denisovalı olması da bu qruplar arasında cütləşməni sənədləşdirir.
Bianfuda neçə denisovalı fosili müəyyən edilib?
Zülal analizi beş fosili təsdiqləyib: iki kəllə fraqmenti, bir mil sümüyü fraqmenti və iki diş. Beşinin hamısı denisovalıların müəyyən edilməsində istifadə olunan COL1A2 R996K kollagen variantını daşıyıb.
Fosillər denisovalıların burada 120,000 il yaşadığını sübut edirmi?
Fosillər təxminən 167,000–134,000 il əvvəlki dövrü birbaşa sənədləşdirir. Tədqiqatçılar təxminən 190,000–70,000 il əvvəli əhatə edən daha geniş mədəni təbəqələr ardıcıllığını ən sadə izah kimi denisovalılara aid edirlər. Bu aidetmə insan fosillərinin təmsil etdiyi zaman aralığından kənara çıxır.
Bianfu sakinlərinin necə yaşadığını hansı dəlillər göstərir?
Üzərində işlənmə izləri olan maral, su camışı və qaur sümükləri iri ov heyvanlarının cəmdəklərinin işlənməsini göstərir. Daş və sümük alətlər yerli materiallardan istifadəni göstərir. 7 və 3-cü təbəqələrdən tapılmış sümük retuş alətləri daş alətlərin kənarlarının düzəldilməsini sənədləşdirir.
Mənbələr
- Vikipedi — Denisova insanı tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Denisovalılar en.wikipedia.org
- Nature — Qədim zülallar Çinin cənub-qərbində müxtəlif denisovalı qalıqlarını müəyyən edir nature.com
- Nature — Çinin cənub-qərbindəki denisovalılar və onların dolanışıq strategiyaları nature.com
- The Leakey Foundation — Yeni tapıntılar denisovalıların 120,000 illik tarixini üzə çıxarır leakeyfoundation.org
- Vollonqonq Universiteti — 190,000 illik mağara qədim insan növlərinin necə yaşadığını və uyğunlaşdığını göstərir uow.edu.au
- Çin Elmlər Akademiyası — Çinin cənub-qərbində ilk dəfə denisovalı mil sümüyü aşkar edilib english.cas.cn
- Science News — Yeni tapılan fosillər denisovalıların sirlərini açır sciencenews.org
FAQ
Denisovalılar kim idi?
Denisovalılar müasir insanlardan və neandertallardan genetik cəhətdən fərqlənən qədim insan qrupu idi. Nüvə DNT-si onların neandertallarla yaxın qohum olduğunu göstərir.
Tədqiqatçılar Bianfu mağarasında nə tapıblar?
Zülal analizi beş fosilin denisovalılara aid olduğunu müəyyən edib: iki kəllə fraqmenti, bir mil sümüyü fraqmenti və iki diş. Qazıntılarda həmçinin 1,366 daş alət və 64,000-dən çox məməli fosili tapılıb.
Bianfuda tapılan denisovalı fosillərinin neçə yaşı var?
İnsan fosilləri təxminən 167,000–134,000 il əvvələ aiddir. Mağaranın yaşı müəyyən edilmiş mədəni təbəqələr ardıcıllığı isə təxminən 190,000–70,000 il əvvəli əhatə edir.
Denisovalılar digər insan qrupları ilə cütləşiblərmi?
Bəli. Denisova 11 adı ilə də tanınan Denninin anası neandertal, atası isə denisovalı idi. Denisovalı DNT-si bu gün də bəzi Melaneziya, Avstraliya aborigenləri və Filippin əhali qruplarında qalır.
Image: Xiahe mandible.jpg — Dongju Zhang, CC BY-SA 4.0
