Sodom və Homorra harada yerləşirdi?
Sodom və Homorranın (Sodom ve Gomora) yeri arxeoloji baxımdan təsdiqlənməyib. Yaradılış kitabında (Yaratılış) bu iki şəhər Allahın məhv etdiyi yerlər kimi təqdim olunur. Onların qalıqları əsasən Ölü dəniz (Ölü Deniz) hövzəsində axtarılır. Təklif edilən yerlər arasında Bab edh-Dhra və Numeira var. Lakin arxeoloji dəlillər qəti eyniləşdirməyə imkan vermir.
Siz bu mübahisənin coğrafiyasını anlamaq istəyirsinizsə, xəritədə əvvəlcə Ölü dənizə baxın. Onun şərqində İordaniya (Ürdün), qərbində İordan çayının qərb sahili (Batı Şeria), cənub-qərbində isə İsrail yerləşir. Burada müzakirə edilən namizəd məkanlar bu hövzəyə aiddir.
Bibliyanın coğrafi təsvirində Sodom və Homorra Adma (Adma), Sevoyim (Sevoyim) və Soarla (Soar) birlikdə göstərilir. Onlar düzənliyin beş şəhərini təşkil edir. Bu qruplaşdırma mətnin verdiyi məlumatdır. Həmin adların qazıntılarda üzə çıxarılan yaşayış məskənləri ilə uyğunlaşdırılması isə mübahisəlidir.
Sodom və Homorra bu gün haradadır: hansı yerlər təklif olunur?
Bab edh-Dhra Ölü dənizin cənub-şərqindəki düzənlikdə, indiki İordaniya ərazisində yerləşir. Bu, Erkən Tunc dövrünə aid yaşayış məskənidir. Numeira da Bibliyadakı şəhərlərin ehtimal edilən yerləri arasında göstərilir. Bu eyniləşdirmələrin heç biri qəti təsdiqlənməyib.
Tall el-Hammam Ölü dənizin şimal-şərqində, İordaniyanın İordan vadisində (Ürdün Vadisi) yerləşir. Burada qazıntılar 2005-ci ildə başlayıb. Qazıntı layihəsinə aid universitet broşürü məkanı Sodom kimi təqdim edir. Bu, eyniləşdirmə iddiasıdır. Arxeologiyada qəbul olunmuş qəti nəticə deyil.
Başqa bir ehtimala görə, şəhərlər Ölü dənizin cənub hissəsinin altında qalıb. Bəzi tədqiqatçılar suyun səviyyəsinin qalxaraq onları örtdüyünü irəli sürüblər. Bu, şəhərlərin yeri haqqında nəzəriyyə olaraq qalır. Hər iki şəhərin dəqiq mövqeyini təsdiqləmir.
Bab edh-Dhradakı arxeoloji dəlillər nə göstərir?
Bab edh-Dhra şəhər yerində aparılan qazıntıların hesabatı e.ə. IV minilliyin son rübündən e.ə. III minilliyin sonunadək yaşamış icmaları əhatə edir. Beləliklə, məskənin arxeoloji tarixi uzun bir dövrü əhatə edir. Onun Bibliyadakı hansı adla əlaqələndirilməsi ayrıca məsələdir.
Walter Rast və R. Thomas Schaub şəhər qazıntılarının hesabatını 2003-cü ildə nəşr ediblər. Burada 1975, 1977, 1979 və 1981-ci il qazıntı mövsümlərinin dəlilləri təqdim olunur. Hesabat qazıntılarla üzə çıxarılmış yaşayış məskənini sənədləşdirir. Məskənin mövcudluğu və orada insanların yaşaması özlüyündə onun Sodom və ya Homorra olduğunu sübut etmir.
Bab edh-Dhra qəbiristanlığındakı insan qalıqları da icma haqqında məlumat verir. Notr-Dam Universitetində tədqiqatçılar 230 nəfərin qalıqlarını öyrəniblər. Onlar qidalanmanı, xəstəlikləri, əmək şəraitini və zorakılıq izlərini araşdırıblar.
Siz gündəlik yediklərinizlə sağlamlığınız arasındakı əlaqəni düşünün. Bu qalıqların tədqiqində də qidalanma və xəstəlik məsələləri araşdırılıb. İş Bab edh-Dhrada dəfn edilmiş insanların həyatına aiddir. Qəbiristanlığın Bibliyadakı şəhərlərlə ehtimal edilən əlaqəsi isə mübahisəli olaraq qalır.
Feifa arxeoloji məkanın növünün niyə əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Bu yer də Sodom və Homorra ilə əlaqələndirilən namizədlər arasında çəkilib. Araşdırmalar burada Tunc dövrü şəhəri deyil, Erkən Tunc dövrü qəbiristanlığı və daha sonrakı divarlar aşkar edib. Bu tapıntılar həmin məkanın eyniləşdirmə iddiasına verə biləcəyi töhfəni dəyişir.
Tall el-Hammam kosmik cismin havada partlaması nəticəsində dağılıbmı?
Ted Bunch və həmkarlarının 20 sentyabr 2021-ci ildə dərc etdirdiyi məqalədə Tall el-Hammamın təxminən e.ə. 1650-ci ildə kosmik cismin havada partlaması nəticəsində dağıldığı irəli sürülürdü. Scientific Reports sonradan bu məqaləni geri çəkdi. Buna görə təklif edilən tarix mübahisəli iddia ilə birlikdə təqdim olunmalıdır. Bu, Sodomun məhvinin təsdiqlənmiş tarixi deyil.
Steven Jaret və R. Scott Harris 2022-ci ildə bu izaha etiraz etdilər. Onların elmi tənqidinə görə, Tall el-Hammamda kosmik zərbəni göstərən mineraloji və ya geokimyəvi dəlillər yox idi. Etirazları təklif edilən hadisəni əsaslandırmaq üçün istifadə olunan fiziki dəlillərə aid idi.
Mark Boslough və Andy Bruno 22 aprel 2025-ci ildə başqa bir tənqidi məqalə dərc etdilər. Onlar Tunquska (Tunguska) hadisəsinə bənzər hava partlayışının Tall el-Hammam üçün iddia edilən hava axınını yarada bilməyəcəyini bildirdilər. Mübahisə edilən şəraitə 1,000 °C-dən yüksək temperatur və saniyədə 3 kilometrdən yüksək sürət daxil idi.
24 aprel 2025-ci ildə Scientific Reports 2021-ci il məqaləsini geri çəkdi. Redaktorlar məlumatların Tall el-Hammamın kosmik cismin havada partlaması nəticəsində dağıldığı qənaətini kifayət qədər dəstəkləmədiyini bildirdilər. Siz bu izahın sübut olunmuş kəşf kimi təqdim edildiyini görsəniz, məqalənin geri çəkildiyini də nəzərə alın.
Havada partlayış ehtimalı ilə məkanın Sodom kimi eyniləşdirilməsi də ayrı-ayrı iddialardır. Qazıntı layihəsinin broşürü Bibliyadakı şəhərlə eyniləşdirməni müdafiə edir. Geri çəkilmiş məqalə isə dağıntının hansı mexanizmlə baş verdiyini izah etməyə çalışırdı. Bunların heç biri məskənin Sodom olduğunu arxeoloji baxımdan qəti təsdiqləmir.
Bibliyada Sodom və Homorra: əhvalat harada keçir?
Yaradılış 18-də İbrahimin (İbrahim) Sodom üçün müraciəti yer alır. O, şəhərdə saleh insanlar tapılarsa, Allahdan şəhəri bağışlamasını istəyir. Söhbət zamanı say 50-dən 10-a enir. Bu hadisə Yaradılış 19-dakı məhv edilmə əhvalatından əvvəl baş verir.
Yaradılış 19-da iki mələk Sodoma gəlir və Lutun (Lût) evində qonaq edilir. Bir izdiham evi mühasirəyə alır. Mələklər izdihamdakı insanları kor edir. Bunlar Bibliya hekayəsindəki hadisələrdir. Qazıntıdan çıxarılan nəticələr deyil.
Yaradılış 19:24–26-da Sodom və Homorranın üzərinə kükürd və od yağması təsvir olunur. Həmçinin Lutun arvadının arxaya baxaraq duz sütununa çevrildiyi danışılır. Bibliya mətninə görə, Lut və onun iki qızı sağ qalır. Sığındıqları Soar şəhəri də məhvdən qorunur.
Sodom və Homorra adları nə deməkdir?
Sodom və Homorra adlarının mənşəyi dəqiq bilinmir. Tədqiqatçılar onların etimologiyası barədə razılığa gəlməyiblər. Buna görə hər hansı ada verilən ehtimal olunan məna dini mətnlərdə bu şəhərlərlə əlaqələndirilən əxlaqi mövzulardan ayrı tutulmalıdır.
Yezekel (Hezekiel) 16:49–50-də Sodomun günahları arasında qürur, bolluq içində yaşamaq və yoxsullara kömək etməmək sadalanır. Siz Yaradılışla yanaşı, Bibliyanın bu hissəsinə də baxa bilərsiniz. Burada insanların ehtiyac içində olanlarla necə davrandığı da vurğulanır.
Qədim yazılı adlarla bağlı iddialar da mübahisəlidir. Giovanni Pettinato 1976-cı ildə Ebla lövhələrindəki adları Sodom və Homorra ilə əlaqələndirdi. Alfonso Archi isə həmin adların əslində Suriyanın şimalındakı yerləri və Emarı bildirdiyini irəli sürdü. Buna görə lövhələrlə təklif edilən əlaqə mübahisəli olaraq qalır.
İslamda Sodom və Homorra
Quranın Hud (Hûd) 11:81–83 ayələrində Luta gecə ailəsi ilə birlikdə yola çıxmaq tapşırılır. Arvadı isə qalanların cəzasına şərik olur. Bu hissədə yaşayış məskəninin üzərinə bişmiş gildən daşlar yağdırılması da təsvir edilir.
Lutun arvadının aqibəti Yaradılış 19:24–26-dakı duz sütunu hadisəsindən fərqlənir. Göstərilən Quran ayələri onu cəzalandırılanlar arasında təqdim edir. Yaradılışda isə onun arxaya baxaraq duza çevrildiyi deyilir. Bu hekayələri ayrı təqdim etmək hər mətnin təfərrüatlarını qoruyur.
Əlavə tarixi və arxeoloji məlumatlar
Ölü dənizin cənub-qərbindəki bir duz formasiyası ənənəvi olaraq Lutun arvadı ilə əlaqələndirilir. TDV İslâm Ansiklopedisi Usdum təpəsində ona aid edilən 15 metrlik sütunu qeyd edir. Bu əlaqə fiziki bir təbiət obyektinə bağlanan ənənədir. Bir insanın arxeoloji baxımdan müəyyənləşdirilməsi deyil.
Paul Lappın 1965-ci ildə apardığı qazıntılar Bab edh-Dhra haqqında təsəvvürü dəyişdi. Əvvəllər bu yer xüsusi mərasim sahəsi sayılırdı. Onun işi buranın Erkən Tunc dövrünə aid yaşayış məskəni olduğunu göstərdi. Beləliklə, məkanın özünün şərhində konkret dəyişiklik baş verdi.
Qəbiristanlıq materiallarının müasir tarixi ilə bağlı gözlənilməz bir təfərrüat da var. Notr-Dam Universitetinin məlumatına görə, Bab edh-Dhradan insan sümükləri tədqiqat üçün 600 pivə yeşiyində və fotokopiya kağızı qutularında gətirilmişdi. Kolleksiya qədim icmanın sağlamlığı və həyatı haqqında araşdırmalara material verdi.
Xronologiya
- E.ə. IV minilliyin son rübü–e.ə. III minilliyin sonu: Bab edh-Dhra şəhər qazıntılarının hesabatında əhatə olunan yaşayış dövrü.
- Təxminən e.ə. 1650-ci il: Geri çəkilmiş 2021-ci il məqaləsində Tall el-Hammam üçün təklif edilən dağıntı tarixi; Sodomun məhvinin təsdiqlənmiş tarixi deyil.
- 1965: Paul Lappın qazıntıları Bab edh-Dhranın Erkən Tunc dövrü yaşayış məskəni olduğunu müəyyən edir.
- 1975, 1977, 1979 və 1981: Nəşr edilmiş hesabatın əhatə etdiyi Bab edh-Dhra şəhər qazıntılarının mövsümləri.
- 2003: Walter Rast və R. Thomas Schaub həmin hesabatı nəşr edirlər.
- 2005: Tall el-Hammamda qazıntılar başlayır.
- 20 sentyabr 2021: Scientific Reports Tall el-Hammamda havada partlayış barədə məqaləni dərc edir.
- 2022: Jaret və Harris mineraloji və geokimyəvi dəlillərə etiraz edirlər.
- 22 aprel 2025: Boslough və Bruno Tunquska ilə müqayisəni tənqid edən məqalələrini dərc edirlər.
- 24 aprel 2025: Scientific Reports 2021-ci il məqaləsini geri çəkir.
Tez-tez verilən suallar
Sodom və Homorra bu gün haradadır?
Dəqiq yerləri təsdiqlənməyib. Təklif edilən yerlər arasında Ölü dəniz ətrafındakı Bab edh-Dhra və Numeira var. Tall el-Hammam da mübahisəli namizədlərdən biridir.
Onların məhvini Bibliyanın hansı ayələri təsvir edir?
Yaradılış 19:24–26-da şəhərlərin üzərinə kükürd və od yağması təsvir olunur. Həmin hissədə Lutun arvadının duz sütununa çevrilməsi də yer alır. İbrahimin bundan əvvəlki müraciəti Yaradılış 18-də verilir.
Tall el-Hammamın Sodom olduğu müəyyən edilibmi?
Qazıntı layihəsi bu eyniləşdirməni müdafiə edir, lakin məsələ mübahisəlidir. Şəhərin kosmik cismin havada partlaması nəticəsində dağıldığını irəli sürən 2021-ci il məqaləsi 2025-ci ilin aprelində geri çəkilib.
Lutun arvadı ilə əlaqələndirilən duz sütunu arxeoloji baxımdan müəyyənləşdirilibmi?
Usdum təpəsindəki 15 metrlik sütun ənənəvi olaraq Lutun arvadı ilə əlaqələndirilir. TDV İslâm Ansiklopedisi bu ənənəni qeyd edir. Bu məlumat sütunun müəyyən edilmiş insan qalığı olduğunu təsdiqləmir.
Mənbələr
- Vikipediya — Sodom və Homorra tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Sodom və Homorra en.wikipedia.org
- TDV İslam Ensiklopediyası — Lut islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipediya — Ölü dəniz en.wikipedia.org
- ASOR — Burton MacDonald, İordanın şərqində bu.edu
- Harvard Universiteti — Bâb edh-Dhrâ‘: Şəhər yerində qazıntılar whitelevy.fas.harvard.edu
- Notr-Dam Universiteti — Skelet kolleksiyası qədim sivilizasiya haqqında ipucları verir news.nd.edu
- Şərqi Karolina Universiteti — Bibliyadakı yanğın news.ecu.edu
- Veritas Beynəlxalq Universiteti — Tall el-Hammam Qazıntı Layihəsinin broşürü ves.edu
- Scientific Reports — Tall el-Hammam haqqında geri çəkilmiş məqalə nature.com
- Scientific Reports — Tall el-Hammamda kosmik zərbəyə dair mineraloji və ya geokimyəvi dəlil yoxdur nature.com
- Scientific Reports — Tunquska hadisəsi haqqında yanlış təsəvvürlər nature.com
- Scientific Reports — Tall el-Hammam məqaləsinin geri çəkilməsi barədə bildiriş nature.com
FAQ
Sodom və Homorra harada yerləşirdi?
Şəhərlərin dəqiq yeri təsdiqlənməyib. Ölü dəniz ətrafında təklif edilən yerlər arasında Bab edh-Dhra və Numeira var. Tall el-Hammamın bu şəhərlərdən biri ilə eyniləşdirilməsi də mübahisəlidir.
Bibliyada Sodom və Homorradan harada bəhs olunur?
Yaradılış 18-də İbrahimin Sodom üçün etdiyi müraciət yer alır. Yaradılış 19-da Lutun evinə gələn qonaqlar və şəhərlərin məhvi təsvir edilir. Yaradılış 19:24–26-da kükürd, od və Lutun arvadının duz sütununa çevrilməsi haqqında danışılır.
Arxeologiya Tall el-Hammamın Sodom olduğunu sübut edibmi?
Qəti eyniləşdirmə aparılmayıb. Şəhərin kosmik cismin havada partlaması nəticəsində dağıldığını irəli sürən 2021-ci il məqaləsi Scientific Reports tərəfindən 24 aprel 2025-ci ildə geri çəkilib.
Lutun arvadı ilə əlaqələndirilən duz sütunu haradadır?
TDV İslâm Ansiklopedisi Ölü dənizin cənub-qərbindəki Usdum təpəsində yerləşən 15 metrlik duz sütununun ənənəvi olaraq Lutun arvadı ilə əlaqələndirildiyini qeyd edir. Bu əlaqə ənənəyə əsaslanır.
Image: Sodom and Gomorrah afire, by Jacob Jacobsz. de Wet d. J., probably Köln, c. 1680, oil on canvas – Hessisches Landesmuseum Darmstadt – Darmstadt, Germany – DSC01149.jpg — Daderot, Public domain
