Roza Parks (Rosa Parks) avtobusdakı yerindən qalxmaqdan imtinası ilə Montqomeri avtobus boykotuna təkan verən vətəndaş hüquqları fəalı idi. 1 dekabr 1955-ci ildə sürücü ağdərili sərnişinlərə yer verməsini tələb etsə də, o, oturduğu yerdə qaldı və həbs olundu. Onun 42 yaşı var idi. Artıq illərdir qaradərili amerikalıların hüquqları uğrunda çalışırdı.
Əgər siz Parksı yalnız həmin avtobus səfəri ilə tanıyırsınızsa, həyatının digər məqamları hadisəni daha yaxşı anlamağınıza kömək edəcək. Bu hekayədə seçici kimi qeydiyyatdan keçmək cəhdləri, təşkilat katibi kimi fəaliyyəti və Montqomeridən sonrakı onilliklər boyu cəmiyyətə xidməti də var. Onun həbsi davamlı boykot və avtobuslarda irqi ayrı-seçkiliyə qarşı ayrıca məhkəmə işi sayəsində dönüş nöqtəsinə çevrildi.
Roza Parks haralı idi?
Roza Parks 4 fevral 1913-cü ildə Alabama ştatının Taskigi (Tuskegee) şəhərində anadan olub. Doğularkən ona Roza Luiza Makkoli (Rosa Louise McCauley) adı verilib. Anası Leona müəllim idi. Atası Ceyms (James) dülgər işləyirdi.
1943-cü ilin dekabrında Parks qaradərili amerikalıların hüquqlarını müdafiə edən NAACP təşkilatının Montqomeri (Montgomery) şöbəsinə katib seçildi. Bu, avtobus etirazından illər əvvəl baş vermişdi. Deməli, onun yerindən qalxmaqdan imtinası artıq formalaşmış vətəndaş hüquqları fəaliyyətinin davamı idi.
Parks öz səsvermə hüququnu təmin etmək üçün də çalışırdı. 1943-cü ildən başlayaraq Alabamada seçici qeydiyyatına qoyulan maneələri aşmaq üçün üç dəfə müraciət etdi. Nəhayət, 1945-ci ildə qeydiyyatdan keçdi. Avtobusda həbs edilən bu qadın əsas hüquqlardan birini həyata keçirmək üçün əzmkarlığın nə qədər vacib ola bildiyini artıq öz təcrübəsindən bilirdi.
Roza Parksın həyat yoldaşı kim idi?
Roza Makkoli 18 dekabr 1932-ci ildə Reymond Parksla (Raymond Parks) evləndi. Reymond bərbər və vətəndaş hüquqları fəalı idi. Buna görə onların evliliyi həm Montqomeri boykotundan əvvəlki həyatının, həm də sonrakı illərin bir hissəsidir.
1957-ci ildə Roza həyat yoldaşı Reymond və anası ilə Miçiqan (Michigan) ştatının Detroyt (Detroit) şəhərinə köçdü. Onilliklər sonra gənclər üçün yaratdığı institut Roza və Reymond Parksın adını daşıdı. Bu institut onun fəaliyyətini məşhurlaşdığı etirazın hüdudlarından kənara çıxardı.
Roza Parksın avtobus etirazı harada baş verdi?
Etiraz Alabama ştatının Montqomeri şəhərində bələdiyyə avtobusunda baş verdi. Parks 1 dekabr 1955-ci ildə tikişçi işlədiyi Montgomery Fair univermağında işini bitirdikdən sonra avtobusa mindi. O, evə gedirdi.
Montqomeri avtobuslarında ilk 10 oturacaq ağdərili sərnişinlər üçün ayrılmışdı. Parks həmin oturacaqların dərhal arxasındakı ilk cərgədə oturmuşdu. Siz mübahisənin səbəbini bu detaldan daha aydın anlaya bilərsiniz: onun yeri ağdərili sərnişinlər üçün artıq ayrılmış bölmənin arxasında idi.
Sürücü Ceyms Bleyk (James Blake) ağdərili sərnişinlərin oturması üçün həmin cərgədəki dörd qaradərili sərnişinə ayağa qalxmağı əmr etdi. Üçü əmri yerinə yetirdi. Parks isə oturduğu yerdə qaldı. Həmin göstərişə tabe olmaması onun elə o gün həbsinə səbəb oldu.
Polis protokolunda ittiham avtobus sürücüsünün əmrlərinə tabe olmamaq kimi göstərilmişdi. Bu ifadə həbsi adi bir səfər zamanı sərnişinlər üzərində tətbiq edilən səlahiyyətlə əlaqələndirir. Siz də gündəlik iş yolunuzu düşünün: Parks işdən qayıdırdı. Oturacaqla bağlı bir əmr onun evə səfərini irqi ayrı-seçkilik üstündə qarşıdurmaya çevirdi.
Roza Parks niyə yerindən qalxmadı?
Parks sonralar fiziki yorğunluq səbəbindən yerindən qalxmadığı izahını rədd etdi. O, 1992-ci ildə çıxan Roza Parks: Mənim hekayəm (Rosa Parks: My Story) kitabında boyun əyməkdən yorulduğunu açıqladı. Onun öz izahı hadisəni yalnız yorucu iş günü ilə bağlayan təsəvvürə qarşı çıxır.
Əvvəlki fəallığı bu izahı anlamağa kömək edir. O, 1943-cü ildən NAACP şöbəsinin katibi idi. Seçici kimi qeydiyyatdan keçmək üçün üç dəfə müraciət etmiş, cəhdlərindən əl çəkməmişdi. Avtobusda yerindən qalxmaqdan imtinasından əvvəl irqi maneələrlə illərlə üzləşmişdi.
Onun eyni sürücü ilə daha əvvəl də qarşıdurması olmuşdu. 1943-cü ildə Ceyms F. Bleyk (James F. Blake) Parksdan avtobusdan düşüb arxa qapıdan yenidən minməyi tələb etmiş, Parks isə buna etiraz etmişdi. Beləliklə, 1955-ci ildəki qarşıdurmanın həmin əvvəlki səfərə gedib çıxan tarixçəsi var idi.
Onun avtobus etirazı niyə tarixə düşdü?
Parksın həbsindən sonra Qadınların Siyasi Şurası (Kadınların Siyasi Konseyi) Montqomeridə vərəqələr payladı. İnsanları onun məhkəməsinin keçiriləcəyi 5 dekabr 1955-ci ildə avtobuslardan istifadə etməməyə çağırdılar. Parksın fərdi imtinası digər sərnişinlərin də iştirak etdiyi mütəşəkkil fəaliyyətin mərkəzinə çevrildi.
Dekabrın 5-də Montqomerinin İnkişafı Assosiasiyası (Montgomery İyileştirme Derneği) yaradıldı. Kiçik Martin Lüter Kinq (Martin Luther King Jr.) onun sədri seçildi. Boykot 26 yaşlı Kinqin ölkə miqyasında tanınmasına kömək etdi. Beləcə, Parksın həbsi vətəndaş hüquqları uğrunda mübarizənin geniş tanınan başqa bir liderinin önə çıxması ilə əlaqələndi.
İştirakçılar bələdiyyə avtobuslarından istifadə etməmək üçün piyada gedir, avtomobilləri bölüşür və başqa nəqliyyat yolları tapırdılar. Milli Arxivin 381 gün davam etdiyini bildirdiyi boykot boyunca bu praktik həllər mühüm rol oynadı. Avtobusdan imtina etmək gündəlik səfərləri necə yerinə yetirmək barədə təkrar-təkrar qərar verməyi tələb edirdi.
Ayrıca məhkəmə işi olan Brauder Qeylə qarşı (Browder v. Gayle) avtobuslarda məcburi irqi ayrı-seçkiliyi mübahisələndirirdi. Bu iş Parksın öz məhkumluğuna qarşı verdiyi apellyasiya şikayətindən ayrı idi. Siz bu icraatları bir-birindən ayırdıqda etirazın və hüquqi mübarizənin eyni məqsədə necə xidmət etdiyini daha rahat izləyə bilərsiniz.
13 noyabr 1956-cı ildə ABŞ Ali Məhkəməsi Brauder Qeylə qarşı işində avtobuslarda məcburi irqi ayrı-seçkiliyin əleyhinə çıxarılmış qərarı qüvvədə saxladı. Ayrı-seçkiliyə son qoyan məhkəmə qərarı Montqomeriyə çatdıqdan sonra Kinq dekabrın 20-də boykotu bitirməyə çağırdı.
Dekabrın 21-i səhər Kinq Ralf Abernati (Ralph Abernathy), E. D. Nikson (E. D. Nixon) və Qlenn Smayli (Glenn Smiley) ilə birlikdə Montqomeridə artıq irqi ayrı-seçkiliyin ləğv edildiyi avtobusa mindi. Parksın imtinası davamlı kampaniyanın başlanmasına təkan vermişdi. Mütəşəkkil iştirak və ayrıca məhkəmə işi həmin kampaniyanı avtobusların özündə dəyişikliklərə doğru aparmışdı.
Hadisələrin xronologiyası
- 4 fevral 1913: Roza Luiza Makkoli Alabama ştatının Taskigi şəhərində anadan oldu.
- 18 dekabr 1932: Bərbər və vətəndaş hüquqları fəalı Reymond Parksla evləndi.
- Dekabr 1943: NAACP-nin Montqomeri şöbəsinin katibi oldu.
- 1945: Üç müraciətdən sonra seçici kimi qeydiyyatdan keçdi.
- 1 dekabr 1955: Montqomeridə avtobusdakı yerindən qalxmaqdan imtina etdiyi üçün həbs olundu.
- 5 dekabr 1955: Montqomerinin İnkişafı Assosiasiyası yaradıldı.
- 13 noyabr 1956: ABŞ Ali Məhkəməsi Brauder Qeylə qarşı işi üzrə qərarı qüvvədə saxladı.
- 20 dekabr 1956: Məhkəmə qərarı Montqomeriyə çatdıqdan sonra Kinq boykotu bitirməyə çağırdı.
- 21 dekabr 1956: Kinq Ralf Abernati, E. D. Nikson və Qlenn Smayli ilə birlikdə Montqomeridə irqi ayrı-seçkiliyin ləğv edildiyi avtobusa mindi.
- 1957: Parks həyat yoldaşı və anası ilə Detroyta köçdü.
- 1965–1988: Konqres üzvü Con Konyersin (John Conyers) ofisində çalışdı.
- Fevral 1987: Roza və Reymond Parksın Şəxsi İnkişaf İnstitutunun (Rosa ve Raymond Parks Kişisel Gelişim Enstitüsü) həmtəsisçisi oldu.
- 1 dekabr 2000: Montqomeridə Roza Parks Kitabxanası və Muzeyi (Rosa Parks Kütüphanesi ve Müzesi) açıldı.
- 24 oktyabr 2005: Parks Detroytdakı evində 92 yaşında vəfat etdi.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Boykot hələ davam edərkən Parksın səsi radio dinləyicilərinə çatdı. Onun Sidni Rocersə (Sidney Rogers) verdiyi müsahibə 1956-cı ildə Pacifica radiostansiyalarında yayımlandı. Bu müsahibə boykotun hələ bitmədiyi dövrə, kampaniyanın öz gedişinə aiddir.
Boykotun Parksın şəxsi həyatına da ağır təsirləri oldu. O, tikişçi işini itirdi və ölüm təhdidləri aldı. 1957-ci ildə Detroyta köçməsi bu hadisələrdən sonra baş verdi. Bu da Montqomeri kampaniyasının hekayəsinə çətin bir fəsil əlavə etdi.
Sonrakı fəaliyyətinə evsiz insanların mənzil tapmasına kömək etmək də daxil idi. O, 1965–1988-ci illərdə konqres üzvü Con Konyersin ofisində işləyərkən bu işlə məşğul olurdu. Bu uzun xidmət dövrü onun əmək həyatının nə qədər böyük hissəsinin avtobus etirazından sonraya təsadüf etdiyini göstərir.
1987-ci ilin fevralında Parks və Eleyn İson Stil (Elaine Eason Steele) Roza və Reymond Parksın Şəxsi İnkişaf İnstitutunu yaratdılar. İnstitutun fəaliyyəti gənclərə yönəlmişdi. Seçici qeydiyyatı uğrunda səyləri, NAACP-də fəaliyyəti və mənzil tapmaqda yardımları ilə yanaşı, həyatına mütəşəkkil işin daha bir forması əlavə olundu.
Roza Parks muzeyi haradadır?
Troy Universiteti (Troy Üniversitesi) Montqomeridə Parksın həbs olunduğu yerdə Roza Parks Kitabxanası və Muzeyini yaratdı. Muzey 1 dekabr 2000-ci ildə Parksın iştirakı ilə açıldı. Yerləşdiyi məkan bu qurumu xatirəsini yaşatdığı hadisə ilə birbaşa bağlayır.
Əgər siz Parksın həyatını xəritə üzərində izləyirsinizsə, üç yeri fərqləndirin. Taskigi onun doğulduğu şəhər idi. Montqomeri avtobusda yerindən qalxmaqdan imtinasının və boykotun baş verdiyi yer idi. Detroyt isə 1957-ci ildəki köçdən sonra onun evinə çevrildi və vəfat etdiyi şəhər oldu.
Roza Parksın ölümü və ictimai anım
Roza Parks 24 oktyabr 2005-ci ildə Detroytdakı evində təbii səbəblərdən vəfat etdi. Onun 92 yaşı var idi. Montqomeri etirazından sonra həyatı onilliklər boyu davam etmişdi. Bu illərə konqres üzvünün ofisində işi və öz institutunu yaratması da daxil idi.
30–31 oktyabr 2005-ci ildə onun cənazəsi xalqın vida ziyarəti üçün Vaşinqtondakı (Washington) ABŞ Kapitolisinin rotondasında qoyuldu. Bu ictimai anım ən çox Montqomeri avtobusundakı yerindən qalxmaqdan imtinası ilə yadda qalan bir həyatın ardından keçirildi.
Roza Parks haqqında film varmı?
Anjela Bassett (Angela Bassett) rejissor Culi Deşin (Julie Dash) 2002-ci ildə çəkdiyi Roza Parksın hekayəsi (The Rosa Parks Story) filmində Parksı canlandırıb.
Tez-tez verilən suallar
Roza Parks həbsindən əvvəl də fəal idimi?
Bəli. O, 1943-cü ilin dekabrında NAACP-nin Montqomeri şöbəsinin katibi oldu. Seçici kimi qeydiyyatdan keçmək üçün də üç dəfə müraciət etdi və 1945-ci ildə buna nail oldu.
O, ağdərili sərnişinlər üçün ayrılmış oturacaqlarda oturmuşdu?
O, ağdərili sərnişinlər üçün ayrılmış 10 oturacağın dərhal arxasındakı ilk cərgədə oturmuşdu. Sürücü ağdərili sərnişinlərə yer açmaq üçün həmin cərgədə oturanlara qalxmağı əmr etdi.
Montqomeri avtobus boykotu nə qədər davam etdi?
Milli Arxiv boykotun 381 gün davam etdiyini bildirir. İştirakçılar bələdiyyə avtobuslarından istifadə etməmək üçün piyada gedir, avtomobilləri bölüşür və başqa nəqliyyat vasitələrindən istifadə edirdilər.
Avtobuslarda irqi ayrı-seçkiliyə onun öz apellyasiya şikayəti son qoydu?
Avtobuslarda məcburi irqi ayrı-seçkiliyin əleyhinə qərar Brauder Qeylə qarşı işi üzrə çıxarıldı. Bu iş Parksın öz məhkumluğuna qarşı verdiyi apellyasiya şikayətindən ayrı idi.
Mənbələr
- Milli Park Xidməti — Rosa Parks nps.gov
- Rosa və Raymond Parks İnstitutu — Bioqrafiya rosaparks.org
- Milli Arxiv — Cəsarətli bir addım archives.gov
- Troy Universiteti — Rosa Parks haqqında troy.edu
- Stanford Universiteti — Montqomeri avtobus boykotu kinginstitute.stanford.edu
- Stanford Universiteti — Homer Greene-ə kinginstitute.stanford.edu
- Wikipedia — Rosa Parks en.wikipedia.org
- Vikipedi — Rosa Parks tr.wikipedia.org
FAQ
Roza Parks haralı idi?
Roza Parks 4 fevral 1913-cü ildə Alabama ştatının Taskigi şəhərində anadan olub. Doğularkən ona Roza Luiza Makkoli adı verilib.
Roza Parks harada avtobusdakı yerindən qalxmaqdan imtina etmişdi?
O, 1 dekabr 1955-ci ildə Alabama ştatının Montqomeri şəhərində bələdiyyə avtobusundakı yerindən qalxmaqdan imtina etmişdi.
Roza Parksın həyat yoldaşı kim idi?
Həyat yoldaşı bərbər və vətəndaş hüquqları fəalı Reymond Parks idi. Onlar 18 dekabr 1932-ci ildə evlənmişdilər.
Roza Parks nə vaxt və necə vəfat edib?
Roza Parks 24 oktyabr 2005-ci ildə Detroytdakı evində təbii səbəblərdən vəfat edib. Onun 92 yaşı var idi.
Image: Rosa Parks being fingerprinted by Deputy Sheriff D.H. Lackey after being arrested on February 22, 1956, during the Montgomery bus boycott.jpg — Gene Herrick for the Associated Press; restored by Adam Cuer, Public domain
