Kəbəni kim tikib? Mənşəyi və yenidən qurulması tarixi

Kəbəni kim tikib?

İslam ənənəsinə görə, Kəbəni (Kâbe) İbrahim (İbrahim) və İsmayıl (İsmail) tikib. Quranın (Kur’an) 2:127 ayəsində onların Kəbənin bünövrələrini ucaltdığı bildirilir. Bu dini izah tikilinin mənasını anlamaqda əsas yer tutur. Lakin Quran İbrahimdən əvvəlki inşaatçının kim olduğunu göstərmir. Archnet bu inancı arxeoloji dəlillərdən ayırır və həmin dəlillərin bu aidiyyəti təsdiqləmədiyini bildirir.

Tikilinin sənədləşdirilmiş yenidənqurma tarixi də var. Qüreyş (Kureyş) onu 605-ci ildə yenidən tikib. Abdullah ibn Zübeyr (Abdullah b. Zübeyr) 684-cü ildə başqa bir quruluşda tamamlayıb. Osmanlı dövründə IV Muradın (IV. Murad) hakimiyyəti zamanı, 1630–1631-ci illərdə yenidən inşa edilib. Siz «Kəbəni kim tikib?» sualını verəndə cavab həm onun dini mənşəyini, həm də sonrakı bir neçə tikinti mərhələsini əhatə edir.

Kəbə Məkkənin harasında yerləşir?

Kəbə Səudiyyə Ərəbistanının (Suudi Arabistan) Məkkə (Mekke) şəhərində, Məscidülhəramın (Mescid-i Harâm) mərkəzində yerləşən daş tikilidir. Məscidin içindəki bu mövqe onun dini rolu ilə bağlıdır. Kəbə müsəlmanların gündə beş vaxt namaz qılarkən üz tutduğu qibləni müəyyən edir.

İslamın VII əsrdə meydana çıxmasından əvvəl də Məkkə müqəddəs ziyarət yeri idi. Yerli ərəblər Kəbəni müqəddəs sayırdılar. Buna görə onun müqəddəs məkan kimi tarixi İslam ibadətinin mərkəzinə çevrilməsinə səbəb olan hadisələrdən əvvələ gedib çıxır.

Kəbə nə deməkdir?

Ərəbcə «kaʿba» sözü dördtərəfli və ya kubşəkilli əşya deməkdir. Ad bir formanı təsvir edir. Nə inşaatçını göstərir, nə də tikilmə tarixini bildirir. Bu suallar dini rəvayətlərin və ardıcıl yenidənqurma işlərinin ayrı-ayrı tarixlərinə aiddir.

Tikilinin əvvəlki forması da diqqətə layiqdir. Qətər Milli Kitabxanasının (Katar Millî Kütüphanesi) sərgisinə görə, İslamdan əvvəlki Kəbənin planı trapesiya formasında idi. Divarlarının hündürlüyü 4.5 metrdən çox deyildi və damı yox idi. Siz bu təsviri adın mənası ilə yanaşı nəzərdən keçirərək tikilinin əvvəlki formasını daha konkret təsəvvür edə bilərsiniz.

Kəbənin mənşəyi nədir?

Quranın 2:127 ayəsi İbrahim və İsmayılın bünövrələri ucaltması haqqında əsas dini məlumatı verir. Ayənin ifadəsi bünövrələrin ucaldılmasına aiddir. TDV İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) da Quranın İbrahimdən əvvəlki inşaatçını göstərmədiyini vurğulayır.

Başqa rəvayətlər ilk tikintini Adəmə (Âdem), Şisə (Şît) və ya mələklərə aid edir. TDV bu rəvayətlərdə əfsanəvi ünsürlərin olduğunu bildirir. Onları inşaatçıların təsdiqlənmiş ardıcıllığı kimi deyil, rəvayətlər kimi anlamaq lazımdır. Archnet də tikintinin İbrahim və İsmayıla aid edilməsini arxeoloji təsdiqi olmayan bir inanc kimi təqdim edir.

İslamdan əvvəlki dövrdə Kəbə yerli ərəblərin müqəddəs ziyarət yeri idi. Deməli, tikilinin İslamdan əvvəl də dini istifadə tarixi var. Onun ilkin mənşəyi ilə sonrakı tikinti mərhələləri fərqli izahlar tələb edir.

Qüreyş Kəbəni necə yenidən tikdi?

TDV Qüreyşin yenidənqurma işlərini 605-ci ilə aid edir və Məhəmmədin (Muhammed) bu işlərdə iştirakını qeyd edir. Bu tikinti Kəbənin İslamdan əvvəlki tarixinə aiddir. O, İbrahim və İsmayılla bağlı dini məlumatdan ayrı, konkret bir tikinti hadisəsidir.

İslam ənənəsi bu işləri Qara daşın (Hacerülesved) yenidən yerinə qoyulması üstündə yaranan mübahisə ilə əlaqələndirir. Məhəmməd daşı bir örtüyün üstünə qoyaraq fikir ayrılığını həll etdi. Qəbilələrin nümayəndələri onu birlikdə daşıdılar. Rəvayət yenidənqurma zamanı görülən əməli işi müqəddəs əşyanın daşınmasında ortaq iştirakla bağlayır.

Kəbə istiqaməti nədir və niyə əhəmiyyətlidir?

Kəbə dünyanın hər yerində müsəlmanlar üçün qibləni müəyyən edir. İslam tarixinə dair məlumatlarda qiblənin Qüdsdən (Kudüs) Məkkədəki Məscidülhərama çevrilməsi 624-cü ilə aid edilir. Bu dəyişiklik Quranın 2:144 ayəsi ilə əlaqələndirilir. Beləliklə, namazın istiqaməti də Kəbənin dini tarixinin bir hissəsidir.

Gündəlik həyatla əlaqə birbaşadır: müsəlmanlar gündə beş vaxt namaz qılarkən Kəbəyə üz tuturlar. Siz «Kəbə istiqaməti» ifadəsi ilə qarşılaşanda onun əhəmiyyətini bu təkrarlanan yönəlmə ilə anlaya bilərsiniz. Tikili Məkkədən kənarda da ibadət üçün ortaq istiqamət verir.

İslam mənbələri 630-cu ildə baş verən başqa bir həlledici hadisəni təsvir edir. Məkkənin fəthindən sonra Məhəmməd Kəbədəki bütləri çıxardı və onu yalnız Allaha (Allah) ibadətə həsr olunmuş mərkəzə çevirdi. Vəfat etdiyi 632-ci ildə isə Vida həcci (Vedâ haccı) adı ilə xatırlanan həcc ziyarətini yerinə yetirdi.

Kəbə 684-cü ildə niyə yenidən tikildi?

683-cü ildə Məkkənin mühasirəsi zamanı baş verən yanğın Kəbəyə ciddi ziyan vurdu. Mühasirə Əməvilərlə (Emevîler) Abdullah ibn Zübeyr arasındakı münaqişə zamanı baş verdi. Zədələr tikilinin tutduğu sahəni və quruluşunu dəyişdirən yenidənqurmaya səbəb oldu.

İbn Zübeyr yenidənqurma işlərini 684-cü ildə tamamladı. Hicr (Hicr) kimi tanınan sahəni tikilinin içinə daxil etdi və hündürlüyünü 27 qulaca çatdırdı. Onun tikdirdiyi Kəbənin qarşı-qarşıya iki qapısı və dama çıxan taxta pilləkəni də vardı.

692-ci ildə Məkkəni ələ keçirdikdən sonra Həccac (Haccâc), Əbdülməlikin (Abdülmelik) razılığı ilə tikilidə dəyişikliklər etdi. Hicri yenidən tikilidən kənarda qoydu və İbn Zübeyrin açdırdığı ikinci qapını bağladı. Bu dəyişikliklər göstərir ki, Kəbənin tarixini bütün yenidənqurmalarda qorunmuş vahid ilkin layihə ilə izah etmək olmaz.

Qara daşın başına nə gəldi?

930-cu ildə qərmətilərin (Karmatîler) başçısı Əbu Tahir əl-Cənnabi (Ebû Tâhir el-Cennâbî) Məkkəyə hücum etdi. O, Qara daşı Kəbədən çıxartdırıb apardı. Bu hadisə müqəddəs bir ünsürün aparılması ilə bağlıdır. Yenidənqurmaya səbəb olan yanğınlardan və konstruksiyanın dağılmasından ayrı bir hadisədir.

TDV daşın qaytarılıb yerinə qoyulmasını hicri təqvimlə 339-cu ilə, miladi təqvimlə 950–951-ci illərə aid edir. Daşın mövqeyi ibadətdə də əhəmiyyət daşıyır: təvaf Qara daşın olduğu səviyyədən başlanır. Bu ayin zamanı Kəbə ibadət edənin solunda saxlanılmaqla onun ətrafında yeddi dövrə vurulur.

Osmanlı hökmdarları Kəbəni necə təmir edib yenidən tikdirdilər?

I Əhməd (I. Ahmed) 1612-ci ilin martında möhkəmləndirmə işləri aparılmasını əmr etdi. Kəbənin divarlarının ətrafına dəmir qurşaqlar çəkildi. Bildirilən xərc 80,000 qızıl pul idi. Bu müdaxilə sonradan daha böyük yenidənqurma tələb edən uçqundan əvvəl, mövcud tikilini möhkəmləndirmək üçün edildi.

1630-cu ildə güclü yağış Kəbənin bəzi hissələrinin uçmasına səbəb oldu. Bundan sonra IV Murad onun yenidən tikilməsini əmr etdi. Osmanlı tarixi ilə maraqlanırsınızsa, bu hadisə sülalə ilə Məkkədəki müqəddəs məkanın tikinti tarixi arasındakı birbaşa əlaqəni göstərir.

Memar Rıdvan ağa (Rıdvan Ağa) və Mədinə (Medine) qazısı Mehmed əfəndi (Mehmed Efendi) bu işə təyin olundular. Yenidənqurma təxminən altı ay yarım çəkdi və 1631-ci ilin iyulunda başa çatdı. Məsul şəxslərin adları və tamamlanma tarixi bu mərhələni tikilinin tarixində xüsusilə konkret bir dövrə çevirir.

Kəbənin içində nə var?

Kəbənin içində üç sütun, mərmər üzlüklər və dama çıxışı təmin edən qapalı pilləkən var. Bu xüsusiyyətlər dini rolu həm özünə doğru namaz qılınmasını, həm də ətrafında dövrə vurulmasını əhatə edən tikilini başqa tərəfdən tanıdır.

Kral Fəhdin (Kral Fahd) hakimiyyəti dövründə, 1996-cı ildə hərtərəfli bərpa aparıldı. İşlər damı, dayaq sütunlarını və divarları əhatə etdi. Daxili divar daşları bərpa işlərindən sonra əvvəlki yerlərinə qaytarıla bilməsi üçün nömrələndi. Beləliklə, işlər həm konstruksiya elementlərini, həm də ayrı-ayrı daşların yerləşdirilməsini əhatə edirdi.

Xronologiya

• Tarixi məlum olmayan mənşə: İslam ənənəsi tikintini İbrahim və İsmayıla aid edir; arxeoloji dəlillər bu aidiyyəti təsdiqləmir.
• İslamdan əvvəl: Yerli ərəblər Məkkədəki Kəbəni müqəddəs ziyarət yeri sayırlar.
• 605: TDV-nin tarixləndirməsinə görə, Qüreyş Kəbəni yenidən tikir.
• 624: İslam tarixinə dair məlumatlar qiblənin Qüdsdən Məkkəyə çevrilməsini bu ilə aid edir.
• 630: İslam mənbələri Məkkənin fəthindən sonra Məhəmmədin bütləri çıxarmasını təsvir edir.
• 632: Məhəmməd Vida həccini yerinə yetirir.
• 683: Məkkənin mühasirəsi zamanı baş verən yanğın tikiliyə ciddi ziyan vurur.
• 684: İbn Zübeyr hicri tikilinin içinə daxil edən yenidənqurmanı tamamlayır.
• 692-ci ildən sonra: Həccac hicri tikilidən kənarda qoyur və ikinci qapını bağlayır.
• 930: Qərmətilər Qara daşı aparırlar.
• 950–951: TDV-yə görə, Qara daş qaytarılır və yerinə qoyulur.
• 1612: I Əhməd divarları dəmir qurşaqlarla möhkəmləndirir.
• 1630–1631: Güclü yağış və uçqundan sonra IV Muradın əmri ilə yenidənqurma aparılır.
• 1880: Məhəmməd Sadiq bəyin (Muhammed Sâdık Bey) Kəbənin ətrafındakı zəvvarları göstərən albumin fotoçapı bu tarixi daşıyır.
• 1996: Kral Fəhdin hakimiyyəti dövründə hərtərəfli bərpa aparılır.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Qüreyşin yenidənqurma işləri haqqında bir rəvayət tikintidə işlədilən taxtanı qəzaya uğramış Bizans (Bizans) gəmisi ilə əlaqələndirir. Bildirilir ki, taxta Qırmızı dəniz (Kızıldeniz) sahilindəki Şüeybədə (Şuaybe) həmin gəmidən alınıb. Bu təfərrüat müqəddəs məkanın tikintisini gəmi qəzasından əldə olunan materialla bağlayır.

İbn Zübeyrin tikdirdiyi Kəbədəki taxta pilləkənlə daxili məkanın təsvirindəki qapalı pilləkən müxtəlif tikinti məlumatlarına aiddir. Əvvəlki pilləkən və qarşı-qarşıya yerləşən iki qapı sizə giriş-çıxış quruluşunu təsəvvür etməyə kömək edir. Hündürlük və tikilinin tutduğu sahə ilə yanaşı, giriş-çıxış da yenidənqurma zamanı dəyişən xüsusiyyətlərdən idi.

Kəbənin tarixi fotoları sizə nə göstərə bilər?

Kanada Memarlıq Mərkəzində (Kanada Mimarlık Merkezi) Məhəmməd Sadiq bəyin 1880-ci ilə aid albumin fotoçapı saxlanılır. Fotoda Kəbənin ətrafındakı zəvvarlar görünür. Tarixi məlum olan bu foto müqəddəs məkanın ətrafını və dini istifadəsini 1996-cı il bərpasından əvvəlki vəziyyətdə göstərir.

Tez-tez verilən suallar

Kəbəni ilk dəfə kim tikib?

İslam ənənəsi İbrahim və İsmayılın adını çəkir. Quranın 2:127 ayəsində onların Kəbənin bünövrələrini ucaltdığı bildirilir. Arxeoloji dəlillər bu aidiyyəti təsdiqləmir.

Kəbə harada yerləşir?

Səudiyyə Ərəbistanının Məkkə şəhərində, Məscidülhəramın mərkəzində yerləşir. Müsəlmanların gündə beş vaxt namaz qılarkən üz tutduqları istiqaməti müəyyən edir.

Kəbənin içində nə var?

İçəridə üç sütun, mərmər üzlüklər və dama çıxan qapalı pilləkən var. Dam, sütunlar və divarlar 1996-cı ildəki hərtərəfli bərpaya daxil edilmişdi.

Kəbə Osmanlı dövründə yenidən tikilibmi?

Bəli. 1630-cu ildə güclü yağış nəticəsində bəzi hissələr uçduqdan sonra IV Murad yenidənqurma əmri verdi. Təxminən altı ay yarım davam edən tikinti işləri 1631-ci ilin iyulunda tamamlandı.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Kəbə islamansiklopedisi.org.tr
2. Archnet — Kəbə archnet.org
3. Qətər Milli Kitabxanası — Müqəddəs Kəbənin memarlığı exhibits.qnl.qa
4. TDV İslam Ensiklopediyası — Həcərüləsvəd islamansiklopedisi.org.tr
5. Saudipedia — Kəbədə hərtərəfli bərpa işləri saudipedia.com
6. TDV İslam Ensiklopediyası — Təvaf islamansiklopedisi.org.tr
7. Kanada Memarlıq Mərkəzi — Kəbənin ətrafındakı zəvvarların görünüşü cca.qc.ca

FAQ

Image: The Kaaba during Hajj – edited.jpg — Adli Wahid

Minor modifications made by Basile Morin, from t, CC BY-SA 4.0