Con Kennedi sui-qəsdi: Dallas istintaqlarının nəticələri

Con F. Kennediyə sui-qəsd: tarix və qısa xülasə

Amerika Birləşmiş Ştatlarının (Amerika Birleşik Devletleri) 35-ci prezidenti Con F. Kennedi (John F. Kennedy) 22 noyabr 1963-cü il, cümə günü güllələndi. Hücum Texas (Teksas) ştatının Dallas şəhərindəki Dili meydanında (Dealey Plaza) yerli vaxtla günorta saat 12:30-da baş verdi. Günortadan sonra saat 1:00-da Parklend Memorial Xəstəxanasında (Parkland Memorial Hastanesi) öldüyü elan edildi. Eyni limuzində yaralanan qubernator Con Konnalli (John Connally) ağır xəsarətlərinə baxmayaraq sağ qaldı.

İstintaqlar atıcıdan başqa şəxslərin məsuliyyəti barədə fərqli nəticələrə gəldi. Uorren Komissiyası (Warren Komisyonu) 1964-cü ildə Li Harvi Osvaldın (Lee Harvey Oswald) təkbaşına hərəkət etdiyi qənaətinə gəldi. Nümayəndələr Palatasının Sui-qəsdlər üzrə Xüsusi Komitəsi (Temsilciler Meclisi Suikastları Araştırma Özel Komitesi, HSCA) 1979-cu ildə bir neçə şəxsin razılaşdırılmış fəaliyyətini ehtimal edən nəticə açıqladı. Milli Tədqiqat Şurası (Ulusal Araştırma Konseyi) isə 1982-ci ildə ikinci atıcının mövcudluğunu dəstəkləyən akustik sübutları rədd etdi. Siz bu ayrı-ayrı nəticələri bilməlisiniz ki, istintaqların niyə vahid, razılaşdırılmış hökm kimi təqdim edilə bilməyəcəyini anlayasınız.

Hadisələr nə vaxt başladı? 1963-cü il Texas səfəri

Kennedi və Jaklin Kennedi (Jacqueline Kennedy) Texas səfərinə 21 noyabr 1963-cü ildə başladılar. İki gün ərzində beş şəhərə getmək planlaşdırılırdı. Məqsədlərdən biri 1964-cü il seçkilərindən əvvəl Texasdakı Demokratlar Partiyası (Demokrat Parti) rəhbərləri arasındakı fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq idi. Beləliklə, Dallas hadisələrindən əvvəl səfərin konkret siyasi məqsədi vardı.

Səfərin başlandığı tarixlə sui-qəsdin tarixi fərqlidir. 21 noyabr Texas səfərinin başlanğıcıdır. 22 noyabr isə Dili meydanındakı atəşin tarixidir. Siz tapşırıq üçün xronologiya hazırlayırsınızsa, bu tarixləri ayrı göstərmək siyasi səfəri hücumun özü ilə qarışdırmağın qarşısını alar.

Con F. Kennedi Dallasda harada güllələndi?

Kennedi prezident korteji Dili meydanından keçərkən güllələndi. Jaklin Kennedi də limuzində idi. Texas qubernatoru Con Konnalli və həyat yoldaşı Nelli Konnalli (Nellie Connally) prezident cütlüyünün qarşısındakı oturacaqlarda əyləşmişdilər. Hücum zamanı Konnalliyə də güllə dəydi.

HSCA Kennediyə dəyən iki güllənin onun arxasından atıldığı qənaətinə gəldi. Komitə atəşin Texas Məktəb Dərslikləri Deposunun (Teksas Okul Kitapları Deposu) cənub-şərq küncündə, altıncı mərtəbədəki pəncərədən açıldığını müəyyənləşdirdi. Bu nəticə prezidentə dəyən güllələrlə bağlı idi. Komitənin mümkün ikinci atıcı barədə ayrıca iddiası isə akustik təhlilə əsaslanırdı.

Hadisələrin xronologiyası

• 21 noyabr 1963: Kennedi və Jaklin Kennedi Texas səfərinə başladılar.
• 22 noyabr 1963, günorta saat 12:30: Kennedi Dallasın Dili meydanında güllələndi.
• 22 noyabr 1963, günortadan sonra saat 1:00: Kennedinin Parklend Memorial Xəstəxanasında öldüyü elan edildi.
• 22 noyabr 1963, günortadan sonra təxminən saat 1:50: Osvald Texas kinoteatrında (Texas Theatre) həbs edildi.
• 22 noyabr 1963, günortadan sonra saat 2:38: Lindon B. Conson (Lyndon B. Johnson) Air Force One təyyarəsində prezident andı içdi.
• 24 noyabr 1963: Cek Rubi (Jack Ruby) Osvaldı güllələdi. Osvald həmin gün öldü.
• 29 noyabr 1963: Conson Uorren Komissiyasını yaratdı.
• 24 sentyabr 1964: Komissiya hesabatını Consona təqdim etdi.
• 1979: HSCA bir neçə şəxsin razılaşdırılmış fəaliyyətini ehtimal edən hesabatını açıqladı.
• 1982: Milli Tədqiqat Şurası ikinci atıcının mövcudluğunu dəstəkləmək üçün təqdim edilən akustik sübutları rədd etdi.
• 18 mart 2025: Milli Arxiv (Ulusal Arşivler) sui-qəsdlə bağlı əlavə sənədləri internetdə yayımladı.
• 30 yanvar 2026: Milli Arxiv daha 11,022 səhifə açıqladı.

Atəşdən sonra nə baş verdi?

Kennedi Parklend Memorial Xəstəxanasına aparıldı. Günortadan sonra saat 1:00-da orada öldüyü elan edildi. Uorren Komissiyası Dallas polis əməkdaşı C. D. Tippitin (J. D. Tippit) Kennediyə hücumdan təxminən 45 dəqiqə sonra Osvald tərəfindən öldürüldüyü qənaətinə gəldi. Polis Osvaldı günortadan sonra təxminən saat 1:50-də Dallasın Ouk Kliff (Oak Cliff) ərazisindəki Texas kinoteatrında həbs etdi.

Həmin gün günortadan sonra prezident səlahiyyətləri də təhvil verildi. Saat 2:38-də Lindon B. Conson Lav Fild (Love Field) hava limanında Air Force One təyyarəsinin göyərtəsində prezident andı içdi. Andı federal hakim Sara T. Hyuz (Sarah T. Hughes) qəbul etdi. Xəstəxanada ölümün elan edilməsi, Osvaldın həbsi və Consonun andiçməsi 22 noyabrda baş verdi.

Osvald Kennediyə sui-qəsdə görə məhkəmə qarşısına çıxmadı. 24 noyabr səhər saat 11:21-də gecə klubu işlədən Cek Rubi onu Dallas polis idarəsinin zirzəmisində başqa yerə aparılarkən güllələdi. Hadisə televiziyada canlı yayımlandı. Osvald həmin gün günortadan sonra saat 1:07-də Parklend Xəstəxanasında öldü.

Uorren Komissiyası hansı nəticəyə gəldi?

Conson araşdırma komissiyasını 29 noyabr 1963-cü ildə yaratdı. Ali Məhkəmənin sədri Erl Uorreni (Earl Warren) komissiyanın rəhbəri təyin etdi. Komissiyanın 888 səhifəlik hesabatı 24 sentyabr 1964-cü ildə Consona təqdim edildi. Üç gün sonra ictimaiyyətə açıqlandı. Komissiya Kennediyə sui-qəsdi Osvaldın təkbaşına törətdiyi qənaətinə gəldi.

Komissiya silahın Osvalda məxsus, İtaliya istehsalı olan 6.5 millimetrlik Mannlicher-Carcano tüfəngi olduğunu müəyyənləşdirdi. Üç dəfə atəş açıldığı nəticəsinə gəldi. Güllələrdən biri, ehtimal ki, həm limuzindən, həm də içindəkilərdən yan keçmişdi. Bunlar Osvaldın məsuliyyətinə dair ümumi nəticə ilə yanaşı, silah və atəşlərin ardıcıllığı barədə qənaətlər idi.

Tək güllə nəzəriyyəsi Kennedi ilə Konnallinin necə yaralandığını izah edirdi. Bu nəzəriyyəyə görə, Kennedinin boynundan keçən güllə Konnallinin yaralarına da səbəb olmuşdu. Komissiya ekspert rəylərini bu izahın güclü dayağı sayırdı. Eyni zamanda, Konnallinin ifadəsindən qaynaqlanan fikir ayrılığını da qəbul edirdi. Siz yaraların necə yarandığı məsələsini Osvalda kiminsə kömək edib-etmədiyi sualından ayırmalısınız.

HSCA niyə bir neçə şəxsin iştirakını ehtimal etdi?

HSCA-nın 1979-cu il hesabatına görə, Kennedi böyük ehtimalla bir neçə şəxsin razılaşdırılmış fəaliyyəti nəticəsində öldürülmüşdü. Bu nəticəni akustik təhlil dəstəkləyirdi. Lakin komitə ikinci atıcının kimliyini müəyyənləşdirə və razılaşdırılmış fəaliyyətin miqyasını üzə çıxara bilmədi. Buna görə də nəticədə nə ikinci atıcının adı göstərildi, nə də birgə iştirakın tam mənzərəsi təqdim olundu.

Komitə prezidentin mühafizəsini və əvvəlki istintaq işini də tənqid etdi. Kennedinin lazımi səviyyədə qorunmadığı qənaətinə gəldi. Əvvəlki istintaqların bir neçə şəxsin razılaşdırılmış iştirakı ehtimalını kifayət qədər araşdırmadığını bildirdi. Bu tənqidlərlə yanaşı, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (Merkezî İstihbarat Teşkilatı, CIA), Federal Təhqiqat Bürosunun (Federal Soruşturma Bürosu, FBI) və Məxfi Xidmətin (Gizli Servis) sui-qəsddə iştirak etmədiyi nəticəsini də açıqladı.

Akustik nəticə 1982-ci ildə ciddi etirazla üzləşdi. Milli Tədqiqat Şurası atəş səsi kimi yozulan səslərin hücumdan təxminən bir dəqiqə sonra qeydə alındığını müəyyənləşdirdi. Şuranın araşdırmasına görə, ikinci atıcının mövcudluğunu dəstəkləyən etibarlı akustik sübut yox idi. Bu, HSCA-nın bir neçə şəxsin razılaşdırılmış fəaliyyətini ehtimal edən nəticəsinin arxasındakı sübutu birbaşa şübhə altına aldı.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Dallasda yağış dayandığı üçün limuzinin şəffaf plastik günbəzvari örtüyü quraşdırılmamışdı. Bu detal kortejlə bağlı qərarı gündəlik bir seçimlə əlaqələndirir: siz də hava açıldıqda planlarınızı dəyişə bilərsiniz. Dallasda yağışın kəsilməsi prezident avtomobilinin necə hazırlanmasına təsir etdi.

Bilet məsələsi də Osvaldın həbsinə aparan hadisələr ardıcıllığının bir hissəsinə çevrildi. Bilet kassiri Culiya Postal (Julia Postal) onun Texas kinoteatrına bilet almadan girdiyini öyrəndikdən sonra polisə zəng etdi. Osvaldın günortadan sonra təxminən saat 1:50-də orada həbsi Dili meydanındakı atəşdən və Tippitin öldürülməsindən sonra baş verdi.

Abraham Zapruder 22 noyabr səhəri kamerasını evdə qoymuşdu. Katibəsinin təşviqi ilə Bell and Howell Zoomatic kamerasını götürmək üçün geri qayıtdı. Hücumu təxminən 26 saniyəlik səssiz, 8 millimetrlik lentə çəkdi. Başa dəyən ölümcül güllənin zərbəsi 313-cü kadrda görünür.

Kennedinin cəsədi ilə bağlı görüləcək işlər səlahiyyət mübahisəsinə də səbəb oldu. 1963-cü ildə prezidentin öldürülməsi özlüyündə federal cinayət kimi müəyyən edilməmişdi. Dallasın məhkəmə tibb eksperti Erl Rouz (Earl Rose) ilə prezidenti müşayiət edən heyət yarılma ilə bağlı səlahiyyət məsələsində razılığa gələ bilmədi. Bu mübahisə də hadisədən dərhal sonrakı proseslərin bir hissəsi oldu.

Kennedi sui-qəsdi sənədləri və 2025–2026-cı illərdə açıqlanan materiallar

Oliver Stounun (Oliver Stone) 1991-ci ildə çəkdiyi JFK filmi sui-qəsdlə bağlı sənədlərə marağı artırdı. Film 1992-ci ildə JFK Sənədləri Haqqında Qanunun (JFK Kayıtları Yasası) qəbuluna da töhfə verdi.

Milli Arxiv 18 mart 2025-ci ildə internetdə iki ayrı sənəd toplusu yayımladı. Onlar müvafiq olaraq 31,419 və 37,127 səhifədən ibarət idi. Qurumun açıqlama cədvəlində 30 yanvar 2026-cı ildə daha bir toplunun yayımlandığı da göstərilir: 11,022 səhifədən ibarət 140 PDF faylı. Bunlar sənədlərin açıqlanma tarixləridir. İstintaqların aparıldığı və hesabatların hazırlandığı tarixlər isə ayrıdır.

Tez-tez verilən suallar

Con F. Kennediyə sui-qəsdin başlanğıc tarixi hansıdır?

Sui-qəsd 22 noyabr 1963-cü ildə yerli vaxtla günorta saat 12:30-da baş verdi. Texas səfəri bir gün əvvəl, 21 noyabrda başlamışdı. Kennedinin 22 noyabrda günortadan sonra saat 1:00-da öldüyü elan edildi.

Kennedi güllələnəndə harada idi?

O, Texas ştatının Dallas şəhərindəki Dili meydanından prezident limuzinində keçirdi. Jaklin Kennedi də limuzində idi. Con Konnalli və Nelli Konnalli onların qarşısında əyləşmişdilər.

İstintaqlar Osvaldın təkbaşına hərəkət etdiyi barədə razılığa gəldimi?

Uorren Komissiyası 1964-cü ildə onun təkbaşına hərəkət etdiyi qənaətinə gəldi. HSCA 1979-cu ildə bir neçə şəxsin razılaşdırılmış fəaliyyəti ehtimalını irəli sürdü. Milli Tədqiqat Şurası isə 1982-ci ildə ikinci atıcının mövcudluğunu dəstəkləyən akustik sübutları rədd etdi.

Osvald niyə sui-qəsdə görə mühakimə olunmadı?

Cek Rubi Osvaldı 24 noyabr 1963-cü ildə Dallas polis idarəsinin zirzəmisində güllələdi. Osvald həmin gün daha sonra Parklend Xəstəxanasında öldü. Buna görə Kennediyə sui-qəsdlə bağlı məhkəmə qarşısına çıxa bilmədi.

Mənbələr

1. Vikipediya — Con F. Kennediyə sui-qəsd tr.wikipedia.org
2. JFK Kitabxanası — 22 noyabr 1963: Prezidentin ölümü jfklibrary.org
3. Milli Arxiv — Uorren Komissiyasının hesabatı, 1-ci fəsil archives.gov
4. Milli Arxiv — Uorren Komissiyasının hesabatı, 3-cü fəsil archives.gov
5. Vikipediya — Con F. Kennediyə sui-qəsd en.wikipedia.org
6. Milli Arxiv — HSCA-nın nəticələrinin xülasəsi archives.gov
7. Milli Akademiyalar — Ballistik Akustika Komitəsinin hesabatı nationalacademies.org
8. Milli Arxiv Fondu / DocsTeach — Abraham Zapruderin kamerası docsteach.org
9. Milli Arxiv — JFK sui-qəsdi sənədləri: 2025-ci ildə sənədlərin açıqlanması archives.gov

FAQ

Image: JFK limousine.png — Walt Cisco, Dallas Morning News, Public domain