Finikiyalılar (Fenikeliler) qədim Aralıq dənizinin (Akdeniz) şərqində yaşayan dənizçi icmalar idi. Onların vətəni əsasən indiki Livanın (Lübnan) sahilləri boyunca uzanırdı. Tir (Sur), Sidon (Sayda), Biblos (Biblos) və Arvad (Arvad) kimi müstəqil şəhərlərdən Aralıq dənizinin müxtəlif guşələrinə ticarət əlaqələri qurmuşdular. Təsirləri 22 hərfli yazı sistemi vasitəsilə də yayılmışdı.
Siz Finikiyanı (Fenike) vahid bir krallıq kimi təsəvvür edirsinizsə, əvvəlcə onun şəhərlərinə nəzər salın. Tir, Sidon, Biblos və Arvad bir-biri ilə rəqabət aparan müstəqil şəhərlər idi. Ortaq dil və dənizçilik fəaliyyəti onları birləşdirirdi. Lakin Finikiya adı müəyyən bir anda yaradılmış vahid dövləti bildirmir.
Finikiya harada idi? Xəritədə yeri
Finikiyanın əsas ərazisi şimalda Arvadla cənubda Karmel dağı (Karmel Dağı) arasındakı sahil zolağı idi. Bu ərazinin böyük hissəsi indiki Livanda yerləşirdi. Siz xəritəyə baxarkən Aralıq dənizinin şərqindəki bu vətəni finikiyalıların daha qərbdə saldıqları məskənlərdən ayırmalısınız.
Bu fərq vacibdir. Çünki finikiyalıların məskənləri Kiprə (Kıbrıs), Siciliyaya (Sicilya), Sardiniyaya (Sardinya), Maltaya (Malta) və Balear adalarına (Balear Adaları) qədər çatırdı. Onlar Afrikanın şimal-qərbində və İberiyanın (İberya) cənub-şərqində də cəmləşmişdi. Bu yerlər geniş ticarət dünyasının hissələri idi. Həmin dünyanın sahildəki vətəni isə Aralıq dənizinin şərqində qalırdı.
Türkiyə ilə maraqlanan səyyahlar üçün bu əlaqənin bir tərəfi də yazıdır. Anadoluda (Anadolu) və Kiprdə e.ə. IX əsrə aid Finikiya kitabələri qeydə alınıb. Bunlar yazının yarandığı sahil bölgəsindən kənarda da yayıldığını göstərir.
Finikiyalılar kim idi və haradan gəlmişdilər?
Finikiyalılar sami dilində danışırdılar və Levantın (Levant) sahil mühitində formalaşmışdılar. Onların mənşəyi haqqında bir izaha görə, Eritreya dənizindən (Eritre Denizi) və ya Fars körfəzindən (Basra Körfezi) köçüb gəlmişdilər. Tədqiqatçıların çoxu isə Levantdakı arxeoloji və tarixi davamlılığa əsaslanaraq yerli formalaşma fikrinə üstünlük verir.
Onların ən təsirli dövrü adətən təxminən e.ə. 1200-cü ildən fars hakimiyyətinin başa çatdığı e.ə. 332-ci ilədək olan zamanla əlaqələndirilir. Ancaq şəhərlərinin tarixi daha əvvələ gedib çıxırdı. Biblos artıq e.ə. III minillikdə inkişaf etmiş mərkəz idi. Digər əsas Finikiya şəhərləri təxminən e.ə. 1500-cü ildə aydın seçilən şəhər mərkəzlərinə çevrilmişdi.
Buna görə e.ə. 1200-cü il tarixinə diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Elmi ədəbiyyatda Finikiya termini adətən bu tarixdən sonrakı dövr üçün işlədilir. Bu tarix vahid Finikiya dövlətinin yaranmasını bildirmir. Biblosun daha qədim tarixi də göstərir ki, bütün şəhərlər üçün eyni başlanğıc tarixini götürmək olmaz.
Tir, Sidon, Biblos və Arvad: sahil şəhərləri
Tir, Sidon, Biblos və Arvad finikiyalıların əsas müstəqil şəhərləri idi. Onların siyasi həyatında şəhərlərarası rəqabət mühüm yer tuturdu. Dar sahil zolağı və məhdud kənd təsərrüfatı ehtiyatları Tir və Sidon kimi şəhərləri dəniz ticarətini inkişaf etdirməyə sövq edirdi.
Tir indiki Livanın cənub sahilində yerləşirdi. O, mühüm ticarət mərkəzinə çevrildi və Kadis (Cadiz) ilə Karfagenin (Kartaca) də daxil olduğu koloniyalar saldı. Bu əlaqələr Aralıq dənizinin şərqindəki bir şəhəri çox uzaq qərbdəki məskənlərlə bağlayırdı.
Biblos şəhər həyatının tarixini yazı tarixi ilə birləşdirir. Erkən dövrdən inkişaf etmiş mərkəz olmaqla yanaşı, burada əlifbanın tarixi üçün mühüm sübutlar qorunub. Biblosdakı Ahiramın (Ahiram) sarkofaqı üzərində erkən Finikiya yazısının mühüm nümunəsi var.
Aralıq dənizi ticarəti şəhərləri necə birləşdirirdi?
Finikiya icmaları ticarət fəaliyyətini dəstəkləmək üçün koloniyalar və ticarət məntəqələri yaradırdılar. E.ə. VIII əsrin sonlarına doğru Finikiya və yunan ticarət məntəqələri Aralıq dənizi boyunca yayılmışdı. Finikiya şəbəkəsinə həm adalardakı məskənlər, həm də materik sahillərindəki mərkəzlər daxil idi.
Livan sidri və mureks dəniz ilbizləri vətənlərinin əsas təbii sərvətləri arasında idi. Bu ilbizlərdən purpur boyası hazırlamaq üçün xammal alınırdı. Siz Finikiya ticarətinin arxasındakı ehtiyatları nəzərdən keçirərkən gəmilər və sahil məskənləri ilə yanaşı, ağac materialını və boyanı da nəzərə alın.
Bunu gündəlik həyatda məhsulun istehsal yeri ilə onu aldığınız yer arasındakı fərqə bənzətmək olar. Finikiya ticarətini anlamaq üçün də siz vətənlə onun geniş əlaqələr şəbəkəsini bir-birindən ayırmalısınız. Tir Aralıq dənizinin şərqində yerləşirdi. Karfagen və Kadis kimi koloniyalar isə onun ticarət əlaqələrini qərbə doğru genişləndirirdi.
Finikiya dünyasında Karfagen, Qadir və Malta
Karfagen e.ə. IX əsrdə indiki Tunis körfəzinin (Tunus Körfezi) sahilində salınmışdı. O, Tirin yaratdığı koloniyalardan biri idi. E.ə. VI əsrdən etibarən Karfagen Aralıq dənizinin böyük hissəsini əhatə edən ticarət imperiyasına çevrildi.
Kadis qərbdə məskunlaşmaya dair başqa növ sübutlar təqdim edir. Qadir (Gadir) arxeoloji sahəsində qazıntılar zamanı e.ə. IX əsrə aid küçələr, evlər və gündəlik əşyalar üzə çıxarılıb. Bu qalıqlar həm insanların yaşadığı şəhər mühitini, həm də finikiyalıların məskunlaşmasının qərbə nə qədər uzandığını göstərir.
Malta Finikiya məskənlərinin cəmləşdiyi adalardan biri idi. Onun bu tarixdəki yerini Kipr, Siciliya, Sardiniya və Balear adaları ilə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Afrikanın şimal-qərbindəki və İberiyanın cənub-şərqindəki məskənlərlə birlikdə bu yerlər şəbəkənin coğrafi genişliyini göstərir.
Finikiya əlifbası necə işləyirdi?
Finikiya əlifbasında 22 hərf var idi və sağdan sola yazılırdı. Əsas formasında samitləri bildirirdi. Bu xüsusiyyətlər yazı sisteminin özünə aiddir. Finikiya dili isə insanların bu yazı ilə qeydə aldığı dil idi.
Finikiya dili şimal-qərbi sami dillərinin Kənan (Kenan) qrupuna daxil idi. İvritlə qohum idi və ayrıca dil sayılırdı; türk və ya ərəb dili deyildi. Dil ilə yazını bir-birindən ayırmaq başqa icmaların Finikiya hərflərini öz dillərinə necə uyğunlaşdıra bildiyini anlamağa kömək edir.
Alimlər e.ə. XII əsrdən sənədləşdirilən və Finikiya yazısı kimi təsnif edilən yazını daha qədim proto-Kənan ve proto-Sinay əlifba yazılarından fərqləndirirlər.
Aramilər, yəhudilər və yunanlar Finikiya hərflərini qəbul edib öz dillərinə uyğun dəyişdirdilər. Əlifbanın təsiri uyğunlaşdırma yolu ilə yayılırdı. Anadolu və Kiprdəki e.ə. IX əsr kitabələri də onun vətənindən kənarda işlədildiyini sənədləşdirir.
Finikiya dili ilə pun dili arasında nə fərq var?
E.ə. VI əsrdən etibarən Karfagenin nəzarətindəki Şimali Afrikada və qərb koloniyalarında işlədilən, zamanla dəyişən Finikiya dili və yazısı pun adlandırılır. Bu termin geniş Finikiya dil ənənəsi daxilində qərbdə yaranmış inkişaf qolunu bildirir. O, həm də Karfagenin böyük ticarət gücünə çevrildiyi dövrə aiddir.
Roma (Roma) Pun müharibələrinin (Pön Savaşları) sonunda, e.ə. 146-cı ildə Karfageni dağıtdı. Dilin sənədləşdirilmiş tarixi isə bu dağıntıdan sonra da davam etdi. Kitabələr Finikiya dilinin qərbdəki davamı olan son dövr pun dilinin nümunələrini eramızın II əsrinədək qoruyub saxlayır.
Xronologiya
- E.ə. III minillik: Biblos artıq inkişaf etmiş mərkəz idi.
- Təxminən e.ə. 1500-cü il: Digər əsas Finikiya şəhərləri formalaşmış şəhər mərkəzlərinə çevrildi.
- E.ə. XII əsr: Finikiya yazısı kimi təsnif edilən əlifba sənədləri görünməyə başladı.
- E.ə. IX əsr: Karfagen salındı. Qadirdə Finikiya məskunlaşması arxeoloji tapıntılarla sənədləşdirilir.
- E.ə. VIII əsrin sonları: Finikiya və yunan ticarət məntəqələri Aralıq dənizi boyunca yayıldı.
- E.ə. VI əsr: Karfagen böyük ticarət imperiyasına çevrildi. Qərbdə pun dili və yazısı fərqlənməyə başladı.
- E.ə. 332-ci il: Fars hakimiyyətinin sona çatması adətən Finikiyanın ən təsirli dövrünün sonu sayılır.
- Təxminən e.ə. 250-ci il: Kerkuan, ehtimal ki, Birinci Pun müharibəsi zamanı tərk edildi.
- E.ə. 146-cı il: Roma Karfageni dağıtdı.
- Eramızın II əsri: Kitabələr son dövr pun dilinin hələ də işlədildiyini sənədləşdirir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Qədim Tirin adadakı mərkəzi sahildən təxminən 500–700 metr aralıda yerləşirdi. Bu məsafə onun sahil coğrafiyasını göz önünə gətirməyə kömək edir. Karfageni və Kadisi salan şəhərin mərkəzi fiziki olaraq materikdən ayrı idi.
Qadirdə iki terras üzərində səkkiz ev qorunub. Evlər daş döşənmiş iki küçənin ətrafında yerləşir. Finikiya küçələrinin gil səthlərində iribuynuzlu mal-qaranın daşlaşmış dırnaq izləri hələ də görünür. Evlər və məişət əşyaları ilə yanaşı, bu izlər də gündəlik hərəkətin kiçik bir nişanəsini qoruyur.
Tunisdəki (Tunus) Kerkuan (Kerkouane) Finikiya-pun şəhərinin planını qoruyub saxlayır. Çünki şəhər təxminən e.ə. 250-ci ildə tərk edilmiş və romalılar tərəfindən yenidən tikilməmişdi. Şəhər, ehtimal ki, Birinci Pun müharibəsi zamanı tərk olunmuşdu. Roma dövründə yenidən tikintinin aparılmaması şəhər planının qorunmasında əsas rol oynayıb.
2025-ci ildə Nature jurnalında dərc olunan qədim DNT araşdırmasında 210 fərd tədqiq edilib. Aralıq dənizinin qərbində nümunələri götürülmüş pun icmalarında əsasən Siciliya və Egey (Ege) əhalisininkinə bənzəyən genetik mənşə komponentləri aşkar edilib. Deməli, ortaq pun mədəniyyəti vahid bioloji mənşə demək deyildi. Bu nəticə Aralıq dənizinin qərbində tədqiq edilmiş icmalara aiddir.
Tez-tez verilən suallar
Finikiya harada yerləşirdi?
Finikiyanın əsas ərazisi Aralıq dənizinin şərq sahilində, əsasən indiki Livanda yerləşirdi. Şimalda Arvadla cənubda Karmel dağı arasında uzanırdı. Dənizaşırı məskənləri isə daha geniş ərazini əhatə edirdi.
Finikiyalılar hansı dildə danışırdılar?
Onlar şimal-qərbi sami dilləri daxilində ayrıca Kənan dili olan Finikiya dilində danışırdılar. Bu dil ivritlə qohum idi. Onun qərbdəki davamından pun dili, daha sonra isə son dövr pun dili yarandı.
Finikiya əlifbasında neçə hərf var idi?
Əlifbada 22 hərf var idi. Əsas sistem samitləri qeydə alırdı və sağdan sola yazılırdı. Aramilər, yəhudilər və yunanlar onun hərflərini öz dillərinə uyğunlaşdırmışdılar.
Karfagen və Malta Finikiya dünyasına daxil idimi?
Bəli. Karfagen Tirin saldığı koloniya idi və sonradan böyük ticarət gücünə çevrildi. Malta isə Finikiya məskənlərinin cəmləşdiyi Aralıq dənizi adalarından biri idi.
Mənbələr
- Wikipedia — Finikiya en.wikipedia.org
- Metropolitan İncəsənət Muzeyi — Finikiyalılar metmuseum.org
- Scuola Normale Superiore, Mnamon — Finikiya dili: Dil mnamon.sns.it
- Scuola Normale Superiore, Mnamon — Finikiya yazısı: Yazı sistemi mnamon.sns.it
- UNESCO — Tir whc.unesco.org
- UNESCO — Karfagen arxeoloji sahəsi whc.unesco.org
- Kadis Şəhər Şurası — Qadir arxeoloji sahəsi turismo.cadiz.es
- UNESCO — Biblos whc.unesco.org
- Cambridge Universiteti Nəşriyyatı — Finikiya və pun dilləri cambridge.org
- Wikipedia — Tir, Livan en.wikipedia.org
- UNESCO — Kerkuan pun şəhəri və onun nekropolu whc.unesco.org
- Ringbauer və həmkarları, Nature — Pun əhalisi genetik baxımdan müxtəlif idi və demək olar ki, Levant mənşəli əcdadları yox idi pmc.ncbi.nlm.nih.gov
FAQ
Finikiya harada yerləşirdi?
Finikiyanın əsas ərazisi Aralıq dənizinin şərq sahilində, şimalda Arvadla cənubda Karmel dağı arasında yerləşirdi. Bu ərazi əsasən indiki Livana düşürdü.
Finikiyalılar hansı dildə danışırdılar?
Onlar şimal-qərbi sami dillərinin Kənan qrupuna daxil olan ayrıca bir dildə — Finikiya dilində danışırdılar. Bu dil ivritlə qohum idi.
Finikiya əlifbasında neçə hərf var idi?
Finikiya əlifbasında 22 hərf var idi. Əsas formasında samitləri bildirirdi və sağdan sola yazılırdı.
Karfagen və Malta Finikiya dünyasına daxil idimi?
Karfagen Tirin saldığı koloniya idi və sonradan böyük ticarət imperiyasına çevrildi. Malta isə finikiyalıların məskənlərinin cəmləşdiyi Aralıq dənizi adalarından biri idi.
Image: Byblos ancient ruins, Phoenician city of Byblos, Lebanon.jpg — Vyacheslav Argenberg, CC BY 4.0
